લોકસભામાં આજે રજૂ કરવામાં આવેલા વર્ષ 2026-2027 ના કેન્દ્રીય બજેટમાં મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્ર માટે અત્યાર સુધીની સૌથી વધુ ₹2,761.80 કરોડની કુલ વાર્ષિક બજેટ સહાયનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. કુલ ફાળવણીમાંથી, ₹2,530 કરોડ યોજના-આધારિત હસ્તક્ષેપો માટે ફાળવવામાં આવ્યા છે, જે માછીમારો અને મત્સ્ય પાલકોને સીધી સહાય સુનિશ્ચિત કરે છે. પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) 2026-27 માં ₹2,500 કરોડની ફાળવણી સાથે મત્સ્યઉદ્યોગ વિકાસનો કેન્દ્રીય સ્તંભ બની રહી છે.

કેન્દ્રીય નાણા મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે તેમના બજેટ વક્તવ્યમાં જાહેરાત કરી હતી કે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં મત્સ્યઉદ્યોગ વેલ્યુ ચેઇનને મજબૂત કરવા અને સ્ટાર્ટઅપ્સ તથા મહિલા સંચાલિત જૂથોની સાથે ફિશ ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન (ફિશ FPOs) ને સામેલ કરી માર્કેટ લિંકેજ સક્ષમ કરવા માટે 500 જળાશયો અને અમૃત સરોવરોના સંકલિત વિકાસ માટેની પહેલ કરવામાં આવશે.

ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ઇનલેન્ડ (અંતર્દેશીય) જળાશયોના નેટવર્ક પૈકીનું એક ધરાવે છે, જે આશરે 31.5 લાખ હેક્ટરમાં ફેલાયેલું છે અને તે અંતર્દેશીય મત્સ્યઉદ્યોગ વિકાસ માટે નોંધપાત્ર સંભાવનાઓ પ્રદાન કરે છે. જળ સંરક્ષણ અને આજીવિકાના પડકારોને પહોંચી વળવા માટે, ભારત સરકાર દ્વારા 'મિશન અમૃત સરોવર' હેઠળ 68,827 અમૃત સરોવરો વિકસાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં મત્સ્યઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા 1,222 સરોવરોનો સમાવેશ થાય છે, જે મત્સ્ય પાલન અને જળચર જૈવવિવિધતાને ટેકો આપે છે.

દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં મત્સ્યઉદ્યોગ વેલ્યુ ચેઇનનું મજબૂતીકરણ એ એક મહત્વપૂર્ણ હસ્તક્ષેપ છે, કારણ કે તે પ્રાથમિક ઉત્પાદકોને પ્રોસેસિંગ, માર્કેટિંગ અને નિકાસ વેલ્યુ ચેઇન સાથે જોડવા, લણણી પછીના નુકસાન ઘટાડવા, માછીમારો માટે વધુ સારા ભાવ મેળવવા અને છેલ્લા માઈલ સુધી બજારની પહોંચ મજબૂત કરશે. આ પહેલના ભાગરૂપે, મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્રના આશરે 200 સ્ટાર્ટ-અપ્સને સમર્થન આપવામાં આવશે, જેમાં ઈનોવેશન, ટેકનોલોજી અપનાવવા અને એન્ટરપ્રાઈઝ વિકાસને વેગ આપવા માટે ડોમેન એક્સપર્ટ્સને સામેલ કરવામાં આવશે. વધુમાં, વિભાગ દ્વારા નિયુક્ત કરાયેલ 34 ઉત્પાદન અને પ્રોસેસિંગ ક્લસ્ટરોને સીધો ફાયદો થશે, જે ક્લસ્ટર-આધારિત વૃદ્ધિ અને મત્સ્યઉદ્યોગ વેલ્યુ ચેઇનમાં કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા સક્ષમ બનાવશે.

મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગ હાલમાં ચાલુ PMMSY અને PMMKSSY યોજનાઓ હેઠળ સહકારી મંડળીઓ, ફિશ ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન અને સ્ટાર્ટ-અપ્સને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યો છે. આ સંયુક્ત પ્રયાસોથી દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં લગભગ 50 લાખ વ્યક્તિઓને ફાયદો થવાની સંભાવના છે, જેમાં માછીમારો, મત્સ્ય પાલકો અને પ્રાથમિક ઉત્પાદકોનો સમાવેશ થાય છે જેઓ સીફૂડ નિકાસ અને સ્થાનિક મત્સ્યઉદ્યોગ વેલ્યુ ચેઇન બંને માટે અભિન્ન અંગ છે.

વધુમાં, માછીમારો માટે પ્રાદેશિક જળ સીમાની બહાર નિકાસની નવી તકો ઉભી કરવા માટે, બજેટ 2026-27 માં પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે કે EEZ અથવા હાઈ સીમાં કોઈપણ ભારતીય જહાજ દ્વારા પકડાયેલી માછલીઓને ડ્યુટી-ફ્રી કરવામાં આવશે; વિદેશી બંદરો પર આવી માછલીઓના ઉતરાણને માલની નિકાસ તરીકે ગણવામાં આવશે, અને માછલી પકડવા, ટ્રાન્ઝિટ અથવા ટ્રાન્સશિપમેન્ટ દરમિયાન દુરુપયોગ રોકવા માટે સેફગાર્ડ્સ મૂકવામાં આવશે.

ભારત, જે 11,099 કિમીથી વધુ લાંબો દરિયાકિનારો અને આશરે 24 લાખ ચોરસ કિલોમીટર આવરી લેતો એક્સક્લુઝિવ ઇકોનોમિક ઝોન (EEZ) ધરાવે છે, જે 13 દરિયાકાંઠાના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં માછીમારી સમુદાયના 50 લાખથી વધુ સભ્યોને આજીવિકા પૂરી પાડે છે. દરિયાઈ મત્સ્યઉદ્યોગ સીફૂડની નિકાસ દ્વારા અને લાખો લોકોને આવશ્યક પોષણ પુરું પાડીને દેશની બ્લુ ઈકોનોમીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ અંતરને દૂર કરવા અને આ વણઉપયોગી સંસાધનોનો ટકાઉ રીતે ઉપયોગ કરવા માટે, ભારત સરકારે 'એક્સક્લુઝિવ ઇકોનોમિક ઝોન (EEZ) માં મત્સ્યઉદ્યોગના ટકાઉ ઉપયોગ માટેના નિયમો' અને 'ભારતીય-ધ્વજવાળા માછીમારી જહાજો દ્વારા હાઈ સી માં મત્સ્યઉદ્યોગના ટકાઉ ઉપયોગ માટેની માર્ગદર્શિકા, 2025' સૂચિત કરી છે.

નિકાસ-લક્ષી વૃદ્ધિને ટેકો આપવા માટે, બજેટ 2026 સીફૂડ પ્રોસેસિંગની સ્પર્ધાત્મકતા સુધારવા માટેના પગલાં રજૂ કરે છે. નિકાસ માટે સીફૂડ ઉત્પાદનોના પ્રોસેસિંગ માટે વપરાતા ચોક્કસ ઇનપુટ્સની ડ્યુટી-ફ્રી આયાતની મર્યાદા હાલના 1 ટકાથી વધારીને 3 ટકા કરવામાં આવી છે. આ પગલાથી પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ માટે ઇનપુટ ખર્ચ ઘટવાની, કડક આંતરરાષ્ટ્રીય ગુણવત્તા અને ખાદ્ય સુરક્ષાના ધોરણોનું પાલન થવાની અને ભારતની સીફૂડ નિકાસની એકંદર કાર્યક્ષમતા અને સ્પર્ધાત્મકતા વધવાની અપેક્ષા છે.

આ પગલાથી નિકાસકારો યુરોપિયન યુનિયન, દક્ષિણ કોરિયા, યુકે, જાપાન વગેરે જેવા મુખ્ય બજારોમાં કડક ખરીદનાર વિશિષ્ટતાઓને પૂર્ણ કરવા માટે જરૂરી ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા ઇનપુટ્સ મેળવી શકશે, જેનાથી ભારતની વેલ્યુ-એડેડ સીફૂડ નિકાસની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા મજબૂત થશે.

સામૂહિક રીતે, આ પગલાં ભારતીય સીફૂડની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારશે, મૂલ્યવૃદ્ધિ અને ઉત્પાદન વૈવિધ્યકરણને પ્રોત્સાહન આપશે, વિદેશી હૂંડિયામણની કમાણીમાં વધારો કરશે, રોજગાર પેદા કરશે અને મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્રની ટકાઉ અને સ્થિતિસ્થાપક વૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે દરિયાકાંઠાના અને અંતર્દેશીય સમુદાયોના સામાજિક-આર્થિક વિકાસમાં મદદ કરશે.

ભારતના અર્થતંત્રમાં મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્ર નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવે છે, જે લગભગ ત્રણ કરોડ આજીવિકાને ટેકો આપે છે, ખાસ કરીને હાંસિયામાં ધકેલાયેલા અને દરિયાકાંઠાના સમુદાયોમાં. 'સનરાઇઝ સેક્ટર' તરીકે ઓળખાતા, મત્સ્યઉદ્યોગે ઉત્પાદન, નિકાસ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ અને ટેકનોલોજી અપનાવવાના હેતુથી કેન્દ્રિત નીતિગત હસ્તક્ષેપો દ્વારા તાજેતરના વર્ષોમાં સતત વૃદ્ધિ નોંધાવી છે.

આ ક્ષેત્રના વધતા મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત સરકારે જૂન 2019 માં મત્સ્યઉદ્યોગ, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલયની રચના કરી હતી. 2015 થી, સરકારે બ્લુ રિવોલ્યુશન સ્કીમ, ફિશરીઝ એન્ડ એક્વાકલ્ચર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ ફંડ (FIDF), પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY), પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સમૃદ્ધિ સહ યોજના (PM-MKSSY) અને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) સહિતની મુખ્ય યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો દ્વારા ₹39,272 કરોડના સંચિત ખર્ચ સાથે આ ક્ષેત્રમાં રોકાણમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. આ હસ્તક્ષેપોનો હેતુ 74.66 લાખ માછીમારો અને મત્સ્ય પાલકો માટે રોજગાર અને આજીવિકાની તકો ઉભી કરવાનો છે.

મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્રે 2014-15 થી સરેરાશ 7.87% નો વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર નોંધાવ્યો છે, જે કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોમાં સૌથી વધુ છે. અર્થતંત્રમાં તેનું યોગદાન પણ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે, ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) નાણાકીય વર્ષ 2013-14 માં ₹98,190 કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2023-24 માં ₹3.41 લાખ કરોડ થયું છે, જે આર્થિક વૃદ્ધિ, રોજગાર નિર્માણ અને ખાદ્ય તથા પોષણ સુરક્ષામાં ક્ષેત્રની વધતી ભૂમિકા દર્શાવે છે.

છેલ્લા એક દાયકામાં, ભારતના મત્સ્યઉદ્યોગ ઉત્પાદનમાં અદભૂત વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. વાર્ષિક મત્સ્ય ઉત્પાદન નાણાકીય વર્ષ 2013-14 માં 95.79 લાખ ટનથી 106% થી વધુ વધીને નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં વિક્રમી 197.75 લાખ ટન થયું છે. અંતર્દેશીય મત્સ્યઉદ્યોગ અને જળચરઉછેર (Aquaculture) મુખ્ય વૃદ્ધિ ચાલકો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે, જે તે જ સમયગાળા દરમિયાન 61.36 લાખ ટનથી વધીને 151.60 લાખ ટન થઈને 147% ની વૃદ્ધિ નોંધાવે છે.

ભારતની સીફૂડ નિકાસ બમણી થઈ છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2013-14 માં ₹30,213 કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં ₹62,408 કરોડ થઈ છે, જે અગ્રણી વૈશ્વિક સીફૂડ નિકાસકાર તરીકે દેશની સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે. દરિયાકાંઠાના જળચરઉછેર, ખાસ કરીને ઝીંગા (Shrimp) પાલનમાં મજબૂત વિસ્તરણ જોવા મળ્યું છે, જેમાં છેલ્લા દાયકામાં ઝીંગા ઉત્પાદનમાં 296% નો વધારો થયો છે, જે 3.22 લાખ ટનથી વધીને આશરે 12.76 લાખ ટન થયો છે, જે આ ક્ષેત્રમાં સાહસિકો, યુવાનો અને મહિલાઓની વધતી ભાગીદારી દર્શાવે છે.

(रिलीज़ आईडी: 2221704) आगंतुक पटल : 22