કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રને સર્વોચ્ચ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે, જેમાં સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય (MoHFW) માટે બજેટ ફાળવણીમાં વધારો અને લક્ષિત નીતિગત હસ્તક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતના હેલ્થકેર ઇકોસિસ્ટમના વ્યાપક પરિવર્તનને વેગ આપવાનો છે.

સંસદમાં કેન્દ્રીય બજેટ રજૂ કરતા, માનનીય નાણા મંત્રીએ હેલ્થકેર સુધારા માટે એક વ્યાપક રોડમેપની રૂપરેખા આપી હતી, જે માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ સાર્વત્રિક સ્વાસ્થ્ય કવરેજ અને સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિ માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 એ ભારતની આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલીને મજબૂત કરવાના સરકારના ચાલુ પ્રયાસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ છે, જેમાં સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય માટે ફાળવણી વધારીને ₹ 1,06,530.42 કરોડ કરવામાં આવી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના સુધારેલા અંદાજો (Revised Estimates) કરતાં લગભગ 10% નો વધારો દર્શાવે છે. આ ઉન્નત ફાળવણી, જેમાં આરોગ્ય સંશોધન વિભાગ (DHR) માટે ₹ 4,821.21 કરોડની મજબૂત નાણાકીય સહાયનો સમાવેશ થાય છે, તે 194% થી વધુનો સંચિત વધારો દર્શાવે છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2014-15ના સ્વાસ્થ્ય બજેટની તુલનામાં વધારાના ₹ 70,349.75 કરોડમાં પરિવર્તિત થાય છે. જાહેર ખર્ચમાં સતત વધારો સ્વાસ્થ્ય સેવાઓની પહોંચ વિસ્તારવા, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કરવા, તબીબી સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને તમામ નાગરિકો માટે સસ્તું અને ગુણવત્તાયુક્ત સ્વાસ્થ્ય સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકારની અડગ પ્રતિબદ્ધતાને રેખાંકિત કરે છે. ઉપરાંત, સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય હેઠળના સ્કીમ (યોજના) ઘટકમાં ₹ 6,175.96 કરોડ (10.78%) નો વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે નોન-સ્કીમ (બિન-યોજના) ઘટકમાં નાણાકીય વર્ષ 2025-26ના સુધારેલા અંદાજની સરખામણીએ ₹ 2,500.96 કરોડ (6.32%) નો વધારો થયો છે.

આ ઉન્નત નાણાકીય ખર્ચના આધારે, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના મુખ્ય ફ્લેગશિપ કાર્યક્રમોમાં નોંધપાત્ર યોજનાવાર વધારો પૂરો પાડે છે, જે આરોગ્ય સેવાઓની પહોંચ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સેવા વિતરણ અને માનવ સંસાધન ક્ષમતાને મજબૂત કરવા પર સરકારના સતત ધ્યાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. BE 2026-27 માં પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (PM-JAY) માટેની ફાળવણી વધારીને ₹ 9,500 કરોડ કરવામાં આવી છે, જેમાં ₹ 500 કરોડનો વધારો નોંધાયો છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના સુધારેલા અંદાજ કરતા 5.56% નો વધારો દર્શાવે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય લાભાર્થી કવરેજ વિસ્તારવા, સેવાની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવા અને હોસ્પિટલ નેટવર્કને મજબૂત કરવાનો છે.

તેવી જ રીતે, નેશનલ હેલ્થ મિશન (NHM) માટેની ફાળવણી વધારીને ₹ 39,390.00 કરોડ કરવામાં આવી છે, જે ₹ 2,289.93 કરોડનો વધારો દર્શાવે છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ₹ 37,100.07 કરોડના સુધારેલા અંદાજ કરતા 6.17% નો વધારો છે, જેથી રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવા વિતરણ, માતૃ અને બાળ આરોગ્ય સેવાઓ અને રોગ નિયંત્રણ હસ્તક્ષેપોને વધુ મજબૂત બનાવી શકાય.

પ્રધાનમંત્રી આયુષ્માન ભારત હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મિશન (PM-ABHIM) હેઠળ આરોગ્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસને પણ મોટો વેગ આપવામાં આવ્યો છે, જેમાં BE 2026-27 માં ₹ 4,770 કરોડની ફાળવણી કરવામાં આવી છે, જેમાં સેન્ટ્રલ સેક્ટર ઘટક હેઠળ ₹ 570 કરોડ અને સેન્ટ્રલી સ્પોન્સર્ડ સ્કીમ ઘટક હેઠળ મૂડી ખર્ચ (capital expenditure) તરીકે ₹ 4,200 કરોડનો સમાવેશ થાય છે. આ ₹ 1925 કરોડનો વધારો દર્શાવે છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ₹ 2845 કરોડના સુધારેલા અંદાજ કરતા 67.66% નો વધારો છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ક્રિટિકલ કેર બ્લોક્સ, સંકલિત જાહેર આરોગ્ય પ્રયોગશાળાઓ, જિલ્લા અને સબ-ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલો અને અન્ય આરોગ્ય માળખાગત સુવિધાઓનો વિસ્તાર કરવાનો છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 હેલ્થકેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને તબીબી શિક્ષણના અપગ્રેડેશન અને વિસ્તરણને મજબૂત પ્રાથમિકતા આપે છે. કેન્સર કેન્દ્રોની સ્થાપના અને મજબૂતીકરણ, ટ્રોમા અને ઇમરજન્સી કેર સેવાઓનું વિસ્તરણ, સુપર સ્પેશિયાલિટી બ્લોક્સનો વિકાસ, ટ્રાન્સપ્લાન્ટ યુનિટ્સ, રોબોટિક સર્જરી સેન્ટર્સ અને તબીબી સંસ્થાઓમાં AI-સક્ષમ કેન્દ્રો સહિતની હયાત આરોગ્ય સુવિધાઓના આધુનિકીકરણ અને વિસ્તરણ માટે મુખ્ય રોકાણો પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યા છે. બજેટમાં MBBS, પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ, સુપર-સ્પેશિયાલિટી અને નર્સિંગ સીટોમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો કરવાની જોગવાઈ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય શિક્ષણ અને ક્લિનિકલ તાલીમ ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવાનો છે, જ્યારે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સહિત અદ્યતન બાયોમેડિકલ ક્ષેત્રોમાં અત્યાધુનિક સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

વધુમાં, પ્રધાનમંત્રી સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા યોજના (PMSSY) હેઠળ, નવી AIIMS ના સ્થાપના ખર્ચ સહિત, નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે કુલ ફાળવણી ₹ 11,307 કરોડ છે, જે સેન્ટ્રલ સેક્ટર સ્કીમ હેઠળ PMSSY અને અન્ય કેન્દ્રીય ખર્ચ હેઠળ નવી AIIMS ના સ્થાપના ખર્ચ બંનેને આવરી લે છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ₹ 10,900 કરોડના સુધારેલા અંદાજ કરતા ₹ 407 કરોડ એટલે કે 3.73% નો વધારો દર્શાવે છે. આ ઉન્નત ફાળવણી નવી AIIMS ના નિર્માણ, હયાત સંસ્થાઓના સંચાલન અને સરકારી મેડિકલ કોલેજોના અપગ્રેડેશનને ટેકો આપશે.

રોગ નિયંત્રણ અને જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમોના ક્ષેત્રમાં, નેશનલ એઇડ્સ અને એસટીડી કંટ્રોલ પ્રોગ્રામ માટેની ફાળવણી BE 2026-27 માં વધારીને ₹ 3,477 કરોડ કરવામાં આવી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ₹ 2,661.50 કરોડના સુધારેલા અંદાજ કરતા ₹ 815.50 કરોડ એટલે કે 30.64% નો વધારો દર્શાવે છે. આમાં બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન સેવાઓ માટે મજબૂત સમર્થનનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ₹ 275 કરોડની જોગવાઈ છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ₹ 200 કરોડના સુધારેલા અંદાજ કરતા ₹ 75 કરોડ એટલે કે 37.50% નો વધારો દર્શાવે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય દેશભરમાં રક્ત સુરક્ષા, ઉપલબ્ધતા અને ગુણવત્તાના ધોરણોમાં સુધારો કરવાનો છે.

વૃદ્ધ વસ્તી, બિન-ચેપી રોગોના વધતા ભારણ અને કુશળ આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકોની વધતી જતી વૈશ્વિક માંગને કારણે વધતી જતી આરોગ્યસંભાળ માંગને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકારે સંલગ્ન અને આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકોના શિક્ષણના વિસ્તરણ અને મજબૂતીકરણ માટે ત્રણ વર્ષમાં ₹ 980 કરોડના તબક્કાવાર યોજનાકીય ખર્ચનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.

આ પહેલ હેઠળ, જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી દ્વારા આગામી પાંચ વર્ષમાં લગભગ એક લાખ કુશળ વ્યાવસાયિકો તૈયાર કરવા માટે 10 મુખ્ય વિષયોમાં એલાઈડ હેલ્થ પ્રોફેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ સ્થાપવામાં આવશે અને અપગ્રેડ કરવામાં આવશે. વધુમાં, એક લક્ષિત કાર્યક્રમ 1.5 લાખ જેરિયાટ્રિક કેરગિવર્સ (વૃદ્ધોની સંભાળ રાખનારા) ને તાલીમ આપશે, જે ભારતની વૃદ્ધ વસ્તીની ઝડપથી વધતી જતી લાંબા ગાળાની સંભાળની જરૂરિયાતોને સંબોધશે. આ પગલાં નિદાન, નિવારક, પુનઃવસન અને જાહેર આરોગ્ય સેવાઓમાં વધારો કરશે જ્યારે ભારતને કુશળ સંલગ્ન આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકો માટે વૈશ્વિક હબ તરીકે સ્થાપિત કરશે.

વધુમાં, નવી મેડિકલ કોલેજોની સ્થાપના, અંડરગ્રેજ્યુએટ અને પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ સીટોનું અપગ્રેડેશન અને નર્સિંગ શિક્ષણમાં વધારો સહિત આરોગ્ય અને તબીબી શિક્ષણ માટેના માનવ સંસાધન માટેની ફાળવણી વધારીને ₹ 1,725 કરોડ કરવામાં આવી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ₹ 1,630 કરોડના સુધારેલા અંદાજ કરતા ₹ 95 કરોડ એટલે કે 5.83% નો વધારો દર્શાવે છે, જેથી હેલ્થકેર વર્કફોર્સ ક્ષમતા મજબૂત થાય.

આરોગ્ય સેવા વિતરણના ડિજિટલ પરિવર્તનને વેગ આપવા માટે, આયુષ્માન ભારત ડિજિટલ મિશન માટેની ફાળવણી BE 2026-27 માં વધારીને ₹ 350 કરોડ કરવામાં આવી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ₹ 324.26 કરોડના સુધારેલા અંદાજ કરતા ₹ 25.74 કરોડ એટલે કે 7.94% નો વધારો દર્શાવે છે. આનાથી ડિજિટલ હેલ્થ રેકોર્ડ્સ, ઇન્ટરઓપરેબિલિટી ફ્રેમવર્ક, ટેલિમેડિસિન સેવાઓ અને સંકલિત હોસ્પિટલ માહિતી પ્રણાલીઓના વિસ્તરણને સક્ષમ બનાવશે, જેનાથી દેશભરમાં સીમલેસ, કાર્યક્ષમ અને નાગરિક-કેન્દ્રીય આરોગ્ય સેવા વિતરણ સુનિશ્ચિત થશે.

નોંધપાત્ર યોજનાવાર વધારા ઉપરાંત, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 નોન-સ્કીમ ઘટક હેઠળ પણ નોંધપાત્ર વધારો પૂરો પાડે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય અગ્રણી આરોગ્યસંભાળ સંસ્થાઓને મજબૂત કરવા, સેવા વિતરણમાં સુધારો કરવા અને સ્થાપના તથા કાર્યકારી જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવાનો છે. એઈમ્સ (AIIMS), નવી દિલ્હી માટે નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે ફાળવણી વધારીને ₹ 5,500.92 કરોડ કરવામાં આવી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના સુધારેલા અંદાજ કરતા ₹ 262.22 કરોડ એટલે કે 5.01% નો વધારો દર્શાવે છે, જેથી અદ્યતન ટર્શરી કેર સેવાઓ, તબીબી શિક્ષણ અને અત્યાધુનિક સંશોધનને ટેકો મળી શકે.

સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ હેલ્થ સ્કીમ (CGHS) અને પેન્શનરોના અન્ય નિવૃત્તિ લાભો માટેની ફાળવણી BE 2026-27 માં વધારીને ₹ 8697.86 કરોડ કરવામાં આવી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના સુધારેલા અંદાજ કરતા ₹ 590.90 કરોડ એટલે કે 7.29% નો વધારો દર્શાવે છે, જેથી કાર્યરત અને નિવૃત્ત કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ અને પેન્શનરો માટે સીમલેસ આરોગ્ય સેવાઓ સુનિશ્ચિત કરી શકાય. વધુમાં, સેન્ટ્રલ હોસ્પિટલો માટેની ફાળવણી વધારીને ₹ 4,599.66 કરોડ કરવામાં આવી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ₹ 4,206.84 કરોડના સુધારેલા અંદાજ કરતા ₹ 392.82 કરોડ એટલે કે 9.34% નો વધારો દર્શાવે છે, જેથી સ્થાપના-સંબંધિત ખર્ચને પહોંચી વળવા, નવી બનેલી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના સંચાલનને ટેકો આપવા અને હોસ્પિટલ બિલ્ડિંગના અપગ્રેડેશન અને બાંધકામની સુવિધા માટે મદદ મળી શકે.

પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (PGIMER), ચંદીગઢ માટે નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટેની ફાળવણી પણ વધારીને ₹ 2,504.65 કરોડ કરવામાં આવી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના સુધારેલા અંદાજ કરતા ₹ 86.79 કરોડ એટલે કે 3.59% નો વધારો દર્શાવે છે, જેથી હેલ્થકેર સેવાઓ, તબીબી શિક્ષણ અને અદ્યતન સંશોધન સુવિધાઓ મજબૂત થાય.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 આરોગ્ય સંશોધન વિભાગ હેઠળ તબીબી સંશોધન અને નવીનતાને પણ નોંધપાત્ર વેગ આપે છે. ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (ICMR), નવી દિલ્હી માટેની ફાળવણી BE 2026-27 માં વધારીને ₹ 4,000 કરોડ કરવામાં આવી છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ₹ 3,150.50 કરોડના સુધારેલા અંદાજ કરતા ₹ 850 કરોડ એટલે કે 26.98% નો વધારો દર્શાવે છે.

રાષ્ટ્રીય મહત્વની સંસ્થાઓને મજબૂત કરવી એ આ સરકારની મુખ્ય અગ્રતા રહી છે. પ્રધાનમંત્રી સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા યોજના હેઠળ, 22 નવી AIIMS ને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાંથી 18 શિક્ષણ, સંશોધન, OPD/IPD, કટોકટી અને નિદાન સેવાઓ સાથે સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત છે, જ્યારે બાકીની નિર્માણાધીન છે. નોંધપાત્ર રીતે, આમાંથી 15 AIIMS ને 2014 પછી મંજૂરી આપવામાં આવી હતી અને 12 આ સમયગાળા દરમિયાન કાર્યરત કરવામાં આવી છે, જેનાથી ઓછા સેવા ધરાવતા અને દૂરના પ્રદેશોમાં વિશ્વકક્ષાની ટર્શરી કેરની પહોંચમાં નાટકીય રીતે વધારો થયો છે. 2014 થી, MBBS અને નર્સિંગ સીટો બમણાથી વધુ થઈ ગઈ છે, અને પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ અને સુપર-સ્પેશિયાલિટી સીટોમાં 100 ટકાનો વધારો થયો છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં જ, 3 કરોડથી વધુ OPD દર્દીઓ અને 15 લાખ IPD દર્દીઓએ સારવાર મેળવી છે, જે ઓછા સેવા ધરાવતા પ્રદેશોમાં વિશ્વકક્ષાની ટર્શરી હેલ્થકેરના વિસ્તરણમાં આ સંસ્થાઓની પરિવર્તનકારી અસરને રેખાંકિત કરે છે.

વૃદ્ધ વસ્તી, બિન-ચેપી રોગો (NCDs) ના વધતા ભારણ અને કુશળ આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકોની વધતી જતી વૈશ્વિક માંગને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકારે સહયોગી અને આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકોના શિક્ષણના વિસ્તરણ અને મજબૂતીકરણ માટે ત્રણ વર્ષમાં ₹ 980 કરોડના તબક્કાવાર યોજનાકીય ખર્ચનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ વ્યૂહાત્મક રોકાણ નિદાન, નિવારક, પુનર્વસન અને જાહેર આરોગ્ય સેવાઓમાં વધારો કરશે, જ્યારે ભારતને કુશળ સહયોગી આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકો માટે વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે સ્થાન આપશે. વધુમાં, આ મહત્વાકાંક્ષી આરોગ્યસંભાળ કારકિર્દી માર્ગ માટે ગૌરવ, દૃશ્યતા અને ભિન્નતા બનાવવા માટે એક વ્યાપક રાષ્ટ્રીય ઝુંબેશ હાથ ધરવામાં આવશે, જે રોજગાર નિર્માણ અને સામાજિક-આર્થિક સશક્તિકરણમાં તેની નોંધપાત્ર સંભાવનાને પ્રકાશિત કરશે, ખાસ કરીને યુવાનો માટે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 ભારતની ડ્રગ રેગ્યુલેટરી અને અમલીકરણ માળખાને મજબૂત કરવા પર ભાર મૂકે છે. સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઈઝેશન (CDSCO) ને વધુ મજબૂત કરવાની દરખાસ્ત ફાર્માસ્યુટિકલ સંશોધન અને વિકાસને પ્રોત્સાહિત કરવાના પ્રયાસોમાં વેગ આપશે અને ગુણવત્તા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી વખતે નિયમનકારી બોજ ઘટાડવા અને વ્યાપાર કરવાની સરળતા (ease of doing business) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટેના ચાલુ પગલાંની પૂર્તિ કરશે.

અદ્યતન થેરાપ્યુટિક્સમાં ભારતના નેતૃત્વને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 આગામી પાંચ વર્ષમાં ₹ 10,000 કરોડના સમર્પિત ખર્ચ સાથે ‘બાયો ફાર્મા શક્તિ’ પહેલ દ્વારા બાયોફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રને મોટો વેગ આપવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. આ વ્યૂહાત્મક કાર્યક્રમ બાયોલોજિક્સ અને બાયોસિમિલર્સના ઘરેલું ઉત્પાદન માટે મજબૂત ઇકોસિસ્ટમ બનાવશે, આયાત નિર્ભરતા ઘટાડશે, પરવડે તેવી ક્ષમતામાં વધારો કરશે અને વૈશ્વિક બાયોફાર્મા ઉત્પાદન હબ તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત કરશે, જ્યારે નવીનતા, સંશોધન શ્રેષ્ઠતા અને ઉચ્ચ સ્તરીય ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને પ્રોત્સાહન આપશે.

આ વ્યૂહરચનાના ભાગ રૂપે, ત્રણ નવી નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાર્માસ્યુટિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (NIPERs) ની રચના અને સાત હયાત NIPERs ના અપગ્રેડેશન દ્વારા દેશવ્યાપી બાયોફાર્મા-કેન્દ્રિત શૈક્ષણિક અને સંશોધન નેટવર્ક સ્થાપવામાં આવશે, જે ઉચ્ચ સ્તરીય સંશોધન, કુશળ માનવબળ વિકાસ અને ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક સહયોગને પ્રોત્સાહન આપશે.

આ પહેલ 1,000 માન્યતા પ્રાપ્ત ક્લિનિકલ ટ્રાયલ સાઇટ્સનું રાષ્ટ્રીય નેટવર્ક પણ સ્થાપિત કરશે, જે ભારતના ક્લિનિકલ સંશોધન ઇકોસિસ્ટમને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવશે, નવીનતાને વેગ આપશે અને દેશને નૈતિક, ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા અને કાર્યક્ષમ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ માટે પસંદગીના વૈશ્વિક સ્થળ તરીકે સ્થાપિત કરશે.

દર્દીઓને, ખાસ કરીને કેન્સરની સારવાર લેતા દર્દીઓને મોટી રાહત આપવા માટે, બજેટમાં 17 જીવનરક્ષક દવાઓ અને મેડિસિન પર બેઝિક કસ્ટમ્સ ડ્યુટીમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે. વધુમાં, દવાઓ, મેડિસિન અને ખાસ તબીબી હેતુઓ માટેના ખોરાકની વ્યક્તિગત આયાત પર આયાત જકાતમાંથી મુક્તિ માટે સાત વધારાના રેર ડિસીઝ (દુર્લભ રોગો) નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જે સારવાર ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરશે અને અસરગ્રસ્ત પરિવારો પરનો આર્થિક બોજ હળવો કરશે.

માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓને મજબૂત કરવા માટે, બજેટમાં રાંચી અને તેજપુર ખાતેની અગ્રણી માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંસ્થાઓના અપગ્રેડેશનની સાથે ઉત્તર ભારતમાં NIMHANS ની સ્થાપના કરવાની જોગવાઈ છે, જે અદ્યતન માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ, તાલીમ અને સંશોધન સુવિધાઓની પહોંચમાં નોંધપાત્ર વધારો કરશે. બજેટમાં દરેક જિલ્લા હોસ્પિટલમાં ઇમરજન્સી અને ટ્રોમા કેર સેન્ટર સ્થાપવાની પણ દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે, જે દેશભરના નાગરિકો માટે સસ્તી અને ચોવીસે કલાક (24×7) ગંભીર ઇમરજન્સી તબીબી સેવાઓની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરશે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયની આગેવાની હેઠળ સ્થિતિસ્થાપક, સમાવેશી અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલી બનાવવા માટે સરકારની અતૂટ પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટ કરે છે, જે વિકસિત ભારત@2047 ના વિઝનને અનુસરીને તમામ નાગરિકો માટે સસ્તું અને ગુણવત્તાયુક્ત સ્વાસ્થ્ય સુનિશ્ચિત કરે છે.

SM/IJ/GP/JD