મુખ્ય તારણો

• 2025 માં, CERT-In એ 2.9 મિલિયનથી વધુ સાયબર ઘટનાઓનું સંચાલન કર્યું, 1,530 ચેતવણીઓ, 390 નબળાઈ નોંધો અને 65 એડવાઇઝરીઝ બહાર પાડી, જે એક મજબૂત રાષ્ટ્રીય સાયબર પ્રતિભાવ ક્ષમતા દર્શાવે છે.
• કુલ 231 સાયબર સુરક્ષા ઓડિટ સંસ્થાઓને અધિકૃત કરવામાં આવ્યા છે, જે આવશ્યક માહિતી સંચાર ટેકનોલોજી માળખામાં ઓડિટ અને નબળાઈ મૂલ્યાંકન માટેની ક્ષમતામાં ઘણો વધારો કરે છે.
• સાયબર સ્વચ્છતા કેન્દ્ર દ્વારા ડિજિટલ વસ્તીના 98% ભાગને આવરી લેવામાં આવ્યો છે, 1,427 સંસ્થાઓ આ પહેલ સાથે જોડાઈ છે, અને માલવેર દૂર કરવાના 89.55 લાખ ટૂલ્સ ડાઉનલોડ થયા છે.
• CERT-In ના સાયબર સુરક્ષાના સતત પ્રયાસોને વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા મળી છે, જેમાં વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ, યુનિવર્સિટી ઓફ ઓક્સફર્ડ અને ફ્રાન્સની ANSSI જેવી અગ્રણી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ AI-સંચાલિત જોખમ શોધ, સાયબર સ્થિતિસ્થાપકતા, વિશ્વાસપાત્ર AI ફ્રેમવર્ક અને નાગરિક-કેન્દ્રિત માલવેર ઘટાડવામાં ભારતના નેતૃત્વને સ્વીકાર્યું છે.

પ્રસ્તાવના

ભારતનાં ઝડપી ડિજિટલ પરિવર્તને શાસન, વાણિજ્ય અને નાગરિક સેવાઓને અભૂતપૂર્વ સ્તરે બદલી નાખ્યા છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ અને ઈ-કોમર્સથી લઈને ઓનલાઈન જાહેર સેવા વિતરણ સુધી, ડિજિટલ ટેકનોલોજી દૈનિક જીવનનો અભિન્ન અંગ બની ગઈ છે. ડિજિટલ અપનાવવાની ગતિ તેજ બનતાં, સાયબરસ્પેસનું રક્ષણ રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

ઓનલાઈન છેતરપિંડી, ફિશિંગ, રેન્સમવેર હુમલા, AI-સંચાલિત કૌભાંડો અને મહત્ત્વપૂર્ણ ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટેના જોખમોના વધતા જતા કિસ્સાઓ સાથે, સંકલિત અને સ્થિતિસ્થાપક સાયબર સુરક્ષા માળખાની આવશ્યકતા ક્યારેય આટલી વધારે નહોતી. ભારત સરકારે આ પડકારને ઓળખીને, સુરક્ષિત, વિશ્વાસપાત્ર અને સલામત ડિજિટલ વાતાવરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે મજબૂત નીતિઓ, સંસ્થાકીય પદ્ધતિઓ અને કાર્યકારી ક્ષમતાઓ અમલમાં મૂકી છે.

ભારતના સાયબર સુરક્ષા સ્થાપત્યના કેન્દ્રમાં ભારતીય કમ્પ્યુટર ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટીમ (CERT-In) છે. તે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) હેઠળ કાર્ય કરે છે. તે માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ, 2000 દ્વારા ફરજિયાત છે. સર્ટ-ઇન રાષ્ટ્રીય સાયબર સંરક્ષણ માટે સંસ્થાકીય ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે, ઘટના વ્યવસ્થાપનનું નિરીક્ષણ કરીને, પદ્ધતિસરની સ્થિતિસ્થાપકતા વધારીને, અને સમગ્ર સરકાર, ઉદ્યોગ અને સમાજમાં સુરક્ષિત ડિજિટલ પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપીને. તેનું કાર્ય ભારતના ઝડપથી વિસ્તરી રહેલા ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમના રક્ષણને આધાર આપે છે અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને સેવાઓમાં વિશ્વાસને સમર્થન આપે છે.

આજના પરસ્પર જોડાયેલા ડિજિટલ પરિદૃશ્યમાં, સાયબર સુરક્ષા હવે માત્ર તકનીકી ચિંતાનો વિષય નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, આર્થિક સ્થિરતા અને જાહેર વિશ્વાસનો પાયાનો સ્તંભ છે. ડિજિટલ પ્રણાલીઓનું કદ અને તેની જટિલતા સતત તકેદારી, સુસંકલિત કાર્યવાહી અને મજબૂત સંસ્થાકીય નેતૃત્વની આવશ્યકતા ઊભી કરે છે. નીતિગત દિશાનિર્દેશોને વ્યવહારિક સજ્જતા સાથે જોડીને, CERT-In ઉભરતા સાયબર જોખમોનો માત્ર સામનો જ નથી કરતું, પરંતુ જોખમોની અગાઉથી આગાહી કરે છે, પ્રતિરોધકતાનું નિર્માણ કરે છે, અને સુનિશ્ચિત કરે છે કે ભારતની ડિજિટલ વૃદ્ધિ સુરક્ષિત, સર્વસમાવેશક અને ટકાઉ રહે.

 

ભારતનું વિસ્તરી રહેલું ડિજિટલ પરિદૃશ્ય

પાછલા દાયકામાં ભારતની ડિજિટલ હાજરી અસાધારણ ગતિએ વિસ્તરી છે. ઇન્ટરનેટના વધતા વ્યાપ, સ્માર્ટફોનના વ્યાપક અપનાવવા અને ડિજિટલ જાહેર સેવાઓના ઝડપી વિસ્તરણને કારણે તેને વેગ મળ્યો છે. વર્ષ 2025 સુધીમાં, ભારતમાં ઇન્ટરનેટ કનેક્શનની સંખ્યા 1 અબજને વટાવીને 10029 અબજ થઈ ગઈ, જે માર્ચ 2014માં 251.5 મિલિયન હતી. વાયરલેસ ડેટા સબ્સ્ક્રાઇબર દીઠ માસિક ડેટા વપરાશમાં લગભગ 399 ગણો વધારો જોવા મળ્યો, જે 2014 માં 61.66 MB થી વધીને 2025 માં 24.01 GB થયો, જે તેને વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ દરોમાં સ્થાન આપે છે.

આ મજબૂત ડિજિટલ માળખાએ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિને વેગ આપ્યો છે. યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (યુપીઆઈ) ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમના કેન્દ્રીય આધારસ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ડિસેમ્બર 2025 માં, UPI એ ₹27 લાખ કરોડથી વધુના 21 અબજથી વધુ વ્યવહારો હેન્ડલ કર્યા. આ ડિજિટલ વિસ્તરણથી સગવડ અને સમાવેશીતામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, પરંતુ તેણે સાયબર ધમકીઓ માટે હુમલાની સપાટી પણ વિસ્તૃત કરી છે. આ જોખમોને ઘટાડવા માટે, કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26 માં સાયબર સુરક્ષા માટે ₹782 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા, જે ભારતના ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સુરક્ષિત રાખવા માટેની સરકારની પ્રતિબદ્ધતા પર પ્રકાશ પાડે છે.

આ સંદર્ભમાં, CERT-Inની ભૂમિકા ભારતનાં સાયબર સુરક્ષા માળખાના મુખ્ય આધારસ્તંભ તરીકે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. , CERT-In હેઠળ કાર્યરત સીએસઆઈઆરટી-ફિન (નાણાકીય ક્ષેત્ર માટે કમ્પ્યુટર સુરક્ષા ઘટના પ્રતિભાવ ટીમ), સંકલિત ઘટના પ્રતિભાવ, માહિતીની આપ-લે અને બેંકિંગ, નાણાકીય સેવાઓ અને વીમા (બીએફએસઆઈ) ક્ષેત્રને આવશ્યક માર્ગદર્શન તથા સહાય પૂરી પાડીને નાણાકીય ક્ષેત્રમાં સાયબર સુરક્ષાને સુદ્રઢ બનાવે છે. સી.એસ.આઈ.આર.ટી.-પાવર, CERT-In ના વિસ્તૃત અંગ તરીકે કામ કરીને, વીજ ક્ષેત્રની સાયબર સુરક્ષા સ્થિતિને સુદ્રઢ કરવા માટે સાયબર ઘટનાઓનું સંકલન અને વિશ્લેષણ કરીને, CERT-In તરફથી પ્રાપ્ત સાયબર ભયની ગુપ્ત માહિતીના આધારે કાર્ય કરીને, CERT-In દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી પરિસ્થિતિગત જાગૃતિના આધારે સક્રિય નિયંત્રણના પગલાં લઈને, સાયબર સુરક્ષા ઓડિટ થાય તેની ખાતરી કરીને, અને CERT-In ના સાયબર સ્વચ્છતા કેન્દ્ર (CSKs) દ્વારા જણાવાયેલી નબળાઈઓનું નિરાકરણ કરીને મદદ કરે છે.

 

રાષ્ટ્રીય સાયબર સુરક્ષા માટે CERT-In ના મુખ્ય કાર્યો

CERT-In એ ભારતની સત્તાવાર એજન્સી છે જે સાયબર ઘટનાઓનો જવાબ આપવા માટે જવાબદાર છે. ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી (આઇટી) એક્ટ 2000 ની કલમ 70B હેઠળ તેના આદેશમાં સાયબર હુમલાઓ અટકાવવાનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સાયબર ધમકીઓનું રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ પણ શામેલ છે. વધુમાં, સાયબર ઘટનાઓને ઘટાડવા અને નિયંત્રિત કરવા માટે હિસ્સેદારો સાથે ઝડપી સંકલનની જરૂર છે.

CERT-In ની પ્રાથમિક જવાબદારીઓમાં સામેલ છે:

• સંસ્થાઓ અને નાગરિકોમાં સાયબર સુરક્ષા જાગૃતિને પ્રોત્સાહન
• તેના સ્વચાલિત સાયબર જોખમ વિનિમય પ્લેટફોર્મ દ્વારા માહિતીની આપ-લેને સુગમ બનાવતા,
• અસ્તિત્વમાં રહેલા અને સંભવિત સાયબર જોખમો વિશે લગભગ વાસ્તવિક સમયની માહિતી તમામ ક્ષેત્રોની સંસ્થાઓ સાથે શેર કરવી
• આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારો, ઉદ્યોગ અને શૈક્ષણિક જગતના સહયોગથી
• નિયમિત તાલીમ કાર્યક્રમો અને સાયબર સુરક્ષા કવાયત તથા ડ્રીલનું આયોજન કરવું.
• સાયબર સ્વચ્છતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સાયબર સ્વચ્છતા કેન્દ્રોનું સંચાલન અને સાયબર જોખમો અને હુમલાની ઝુંબેશની દેખરેખને સરળ બનાવવા માટે એક કમાન્ડ અને કંટ્રોલ કેન્દ્ર.
• મહત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન સંસ્થાઓ અને હિતધારકો સાથે નિવારણનાં પગલાંનું સંકલન
• જવાબદાર ભેદ્યતા જાહેરાતનું સંસ્થાકીયકરણ
• તેની સાયબર ફોરેન્સિક ક્ષમતાઓ દ્વારા ઘટનાઓની તપાસમાં અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓને સહાય પૂરી પાડીને,
• સાઇબર કટોકટી વ્યવસ્થાપન યોજનાના અમલીકરણ અંગે સંસ્થાઓને સક્ષમ બનાવી અને માર્ગદર્શન પૂરું પાડી રાષ્ટ્રીય સજ્જતા વધારવી.

સતત કામગીરી આધારિત સંકળામણ અને સંગઠિત પ્રતિભાવ વ્યૂહરચનાઓ જાળવી રાખીને, CERT-In સાયબર ઘટનાઓ પર ઝડપી નિયંત્રણની ખાતરી આપે છે અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં અસરગ્રસ્ત સિસ્ટમોને પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે. કાર્યવાહીલક્ષી માહિતી અને માર્ગદર્શનનો તેનો સતત પ્રવાહ હિતધારકોને સજ્જતા મજબૂત કરવા, વ્યવસ્થાકીય જોખમ ઘટાડવા અને વિકસતા જોખમોને અસરકારક રીતે પ્રતિસાદ આપવા સક્ષમ બનાવે છે. સામૂહિક રીતે, આ પ્રયાસો વિક્ષેપ ઘટાડવામાં, પુનઃપ્રાપ્તિને વેગ આપવા અને ભારતની ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમમાં વિશ્વાસ મજબૂત કરવામાં ફાળો આપે છે.

ભારતની સાયબર સ્થિરતા (Cyber Resilience) રણનીતિના કેન્દ્રમાં CERT-In

CERT-In સક્રિય જોખમ શોધ, ઝડપી ઘટના પ્રતિભાવ અને મોટા પાયે ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા ભારતનું રાષ્ટ્રીય સાયબર સંરક્ષણ માળખાના આધારસ્તંભ તરીકે કાર્યરત છે. 2025 માં તેની સિદ્ધિઓ સતત અને વ્યવસ્થિત પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ પ્રયાસનો હેતુ સંસ્થાકીય સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવવાનો છે. તે મહત્વપૂર્ણ ડિજિટલ માળખાને સુરક્ષિત કરવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે. વધુમાં, તે ભારતના ઝડપથી વિસ્તરી રહેલા ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમમાં વિશ્વાસને મજબૂત બનાવે છે.

 

2025 માં CERT-In ની મુખ્ય સિદ્ધિઓનો સારાંશ. રાષ્ટ્રીય સાયબર ઘટના પ્રતિક્રિયા અને જોખમ ગુપ્ત માહિતી 2025 માં, CERT-In એ 2.944 મિલિયનથી વધુ સાયબર ઘટનાઓનું સંચાલન કર્યું, 1,530 ચેતવણીઓ, 390 નબળાઈ સૂચનાઓ અને 65  એડવાઈઝરી બહાર પાડ્યા, જે એક મજબૂત રાષ્ટ્રીય સાયબર પ્રતિભાવ ક્ષમતા દર્શાવે છે. CERT-In એ 29 સામાન્ય નબળાઈઓ અને સંપર્કો (CVEs) ઓળખી કાઢ્યા અને માહિતી પ્રકાશિત કરી.   સાયબર સુરક્ષા ઓડિટ CERT-In એ સરકારી, જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રોમાં ICT સિસ્ટમ્સ માટે સાયબર સુરક્ષા વધારવા માટે 231 પ્રમાણિત સુરક્ષા ઓડિટ સંસ્થાઓને મંજૂરી આપી છે. A majority of these audits were carried out in the banking and financial institutions, power and energy, and transport sectors.   ક્ષમતા નિર્માણ CERT-In એ સરકાર, જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો અને ખાનગી ઉદ્યોગના સહભાગીઓ માટે 32 કેન્દ્રિત ટેકનિકલ તાલીમ અભ્યાસક્રમો અને 95 સાયબર સુરક્ષા જાગૃતિ વર્કશોપનું આયોજન કર્યું. સરકાર, જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો અને ઉદ્યોગમાં સાયબર સુરક્ષાના ૨૦,૭૯૯ અધિકારીઓ અને વ્યાવસાયિકોને વિશિષ્ટ ક્ષમતા-નિર્માણ કાર્યક્રમો દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવી છે.   સાયબર સુરક્ષા કવાયત અને સજ્જતા અભ્યાસ CERT-In એ 122 સાયબર સુરક્ષા કવાયતો અને કસરતો હાથ ધરી હતી. આ કસરતો જટિલતામાં વૈવિધ્યસભર હતી અને તેમાં ટેબલટોપ કસરતોનો સમાવેશ થતો હતો. આ પ્રવૃત્તિઓમાં લગભગ 1,570 સંસ્થાઓએ ભાગ લીધો હતો. આ સંસ્થાઓ સરકારી, જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રોમાંથી આવી હતી. આમાં સંરક્ષણ, અર્ધલશ્કરી દળો, અવકાશ અને અણુ ઊર્જા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થતો હતો. સહભાગીઓમાં ટેલિકોમ્યુનિકેશન (ISP), નાણાં, વીજળી અને તેલ અને કુદરતી ગેસ ક્ષેત્રોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. પરિવહન, IT/ITeS ક્ષેત્રો અને રાજ્ય ડેટા સેન્ટરો પણ સામેલ હતા.   જાગૃતિ પહેલ CERT-In એ 95 જાગૃતિ સત્રો યોજ્યા હતા જેમાં કુલ 91,065 સહભાગીઓ પહોંચ્યા હતા, જેમાં ઓક્ટોબર 2025 માં રાષ્ટ્રીય સાયબર સુરક્ષા જાગૃતિ મહિનો (NCSAM)નો પણ સમાવેશ થાય છે.

2025 માં, CERT-In એ અહેવાલો, શ્વેતપત્રો, માર્ગદર્શિકા, સલાહ અને નબળાઈ નોંધોનો એક વ્યાપક સમૂહ પ્રકાશિત કર્યો. આ દસ્તાવેજો સંસ્થાઓ અને હિસ્સેદારોને સમયસર, કાર્યક્ષમ માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. આ માર્ગદર્શિકાનો હેતુ સક્રિય સાયબર જોખમ ઘટાડવા અને સ્થિતિસ્થાપકતા નિર્માણનો છે.

 

અહેવાલો અને માર્ગદર્શિકા ૨૦૨૫માં પ્રકાશિત

• સ્માર્ટ સિટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે સાયબર સુરક્ષા માર્ગદર્શિકા (ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫)
• સાઇબર સુરક્ષા જોખમો અને ઉપગ્રહ સંચાર માટેની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અંગે સલાહ (ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫)
• ઇન્ડિયા રેન્સમવેર રિપોર્ટ (માર્ચ 2025) દેશમાં રેન્સમવેર ઘટનાઓની વર્તમાન સ્થિતિનો ઝાંખી આપે છે, જેમાં હુમલાઓની સંખ્યા, વલણો અને વ્યવસાયો અને વ્યક્તિઓ પર તેની અસરની વિગતો આપવામાં આવી છે. તેમાં રેન્સમવેરના વિવિધ પ્રકારોનું વિશ્લેષણ, હુમલાની પદ્ધતિઓ અને રેન્સમવેર ધમકીઓ સાથે સંકળાયેલા જોખમોને ઘટાડવા માટે સાયબર સુરક્ષા પગલાં વધારવા માટેની ભલામણો શામેલ છે. આ રિપોર્ટ ભારતમાં સાયબર ધમકીઓના વિકસતા લેન્ડસ્કેપને સમજવા અને મજબૂત સંરક્ષણ વ્યૂહરચના વિકસાવવા માંગતા સંગઠનો માટે એક મહત્વપૂર્ણ સંસાધન તરીકે સેવા આપે છે.
• BFSI (બેંકિંગ, નાણાકીય સેવાઓ અને વીમા) ઉદ્યોગ માટે ડિજિટલ થ્રેટ રિપોર્ટ 2024 (એપ્રિલ 2025)
• સાયબર સુરક્ષા જોખમો સામે માનવરહિત એરક્રાફ્ટ સિસ્ટમ્સ (યુએએસ) ના રક્ષણ માટેની સારી પદ્ધતિઓ
• તકનીકી માર્ગદર્શિકા: SBOM (સોફ્ટવેર બિલ ઓફ મટિરિયલ્સ), QBOM અને CBOM (ક્વોન્ટમ બિલ ઓફ મટિરિયલ્સ અને ક્રિપ્ટોગ્રાફિક બિલ ઓફ મટિરિયલ્સ), HBOM (હાર્ડવેર બિલ ઓફ મટિરિયલ), AIBOM (આર્ટિિફશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ બિલ ઓફ મટિરિયલ્સ) સંસ્કરણ 2 (જુલાઈ 2025)
• સંપૂર્ણ સાયબર સુરક્ષા ઓડિટ નીતિ માર્ગદર્શિકા (જુલાઈ 2025)
• ક્વોન્ટમ સાયબર સજ્જતા તરફ સંક્રમણ પર શ્વેતપત્ર (જુલાઈ 2025)
• સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) માટે 15 મૂળભૂત સાયબર સુરક્ષા પગલાં - (સપ્ટેમ્બર 2025)
• ઓક્ટોબર 2025 માં, NCSAM ના ભાગ રૂપે, "સાયબર સ્માર્ટ કિડ્સ: સુરક્ષા માર્ગદર્શિકા" નામની માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવામાં આવી હતી.
• સાયબર સુરક્ષા પર વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે માર્ગદર્શિકા - પુસ્તિકા.

 

2025 માં CERT-In ની સિદ્ધિઓ ભારતના ઝડપથી વિકસતા ડિજિટલ વાતાવરણના રક્ષણમાં તેની મહત્વપૂર્ણ સ્થિતિને પ્રકાશિત કરે છે. CERT-In એ સરકાર, ઉદ્યોગ અને સમાજમાં સંસ્થાકીય તૈયારીઓને મજબૂત બનાવી છે. આ મોટા પાયે ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા પ્રાપ્ત થયું છે. તેમાં સખત ઓડિટ અને સતત જાગૃતિના પ્રયાસો સામેલ હતા. વધુમાં, ભવિષ્યલક્ષી માર્ગદર્શિકા અને તકનીકી માળખા બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા.

 

CERT-In દ્વારા આધારભૂત સંસ્થાકીય માળખાં

રાષ્ટ્રીય સાયબર સુરક્ષા નીતિને અમલમાં મૂકવા અને વ્યૂહાત્મક લક્ષ્યોને વ્યવહારુ કાર્યોમાં ફેરવવા માટે, CERT-In વિશિષ્ટ સંસ્થાકીય માળખાઓની શ્રેણી સ્થાપિત કરે છે. આ વ્યવસ્થાતંત્રો ક્ષેત્રો, રાજ્યો અને નાગરિકોને આવરી લેતા સંરચિત સંકલન, નિવારક સુરક્ષા ઉપાયો અને ઝડપી પ્રતિભાવ ક્ષમતાઓ પૂરી પાડે છે.

1. સાયબર સ્વચ્છતા કેન્દ્ર (CSK), જેને બોટનેટ ક્લીનિંગ અને માલવેર એનાલિસિસ સેન્ટર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેની સ્થાપના CERT-In દ્વારા લોકોમાં સાયબર સુરક્ષા જાગૃતિ અને પ્રથાઓને સુધારવા માટે કરવામાં આવી છે. કેન્દ્ર, માલવેરથી સંક્રમિત ઇન્ટરનેટ-કનેક્ટેડ ઉપકરણો જેવા કે કમ્પ્યુટર, મોબાઇલ ફોન, IoT ઉપકરણો અને હોમ રાઉટરના નેટવર્કને ટ્રેક કરે છે. તે વપરાશકર્તાઓને ચેપગ્રસ્ત ઉપકરણો સાફ કરવામાં મદદ કરવા માટે નિ:શુલ્ક સાધનો અને માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે અને ચેડા થયેલી સિસ્ટમોને ઓળખવા અને વપરાશકર્તાઓને જાણ કરવા માટે ઉદ્યોગ, શિક્ષણવિદો અને ઇન્ટરનેટ સેવા પ્રદાતાઓ સાથે નજીકથી કામ કરે છે. નિયમિત જાગૃતિ અભિયાનો સલામત ઓનલાઈન વર્તન અને જવાબદાર ડિજિટલ આચરણને પ્રોત્સાહન આપે છે.

ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, CSK ભારતમાં ડિજિટલ વસ્તીના 98% સુધી પહોંચી જાય છે, અને બોટનેટ અને માલવેર ચેપ વિશે વ્યાપક ચેતવણીઓ ફેલાવે છે. મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં 1,427 સંસ્થાઓને સંડોવીને, તે માલવેરને શોધવા અને તેને સુધારવામાં મદદ કરે છે. તેના મફત બોટનેટ-રિમૂવલ ટૂલ્સના 89.55 લાખ ડાઉનલોડ્સ નાગરિક-કેન્દ્રિત પહેલ તરીકે CSK ની ભૂમિકા પર ભાર મૂકે છે. તે તેના નિવારક સાયબર સુરક્ષા પ્રયાસોને પણ પ્રકાશિત કરે છે.

 

2. સરકારી અને સંવેદનશીલ ક્ષેત્રની સિસ્ટમ્સની સુરક્ષા મજબૂત કરવા માટે CERT-In સુરક્ષા ખાતરી માળખાનું સંચાલન કરે છે. આ માળખા હેઠળ, પ્રમાણિત આઇટી સુરક્ષા ઓડિટ સંસ્થાઓ નિયમિત ઓડિટ કરે છે. નબળાઈનું મૂલ્યાંકન અને ઘૂસણખોરીના પરીક્ષણો હાથ ધરવામાં આવે છે, અને સામાન્ય નબળાઈઓને ઓળખવા માટે ઓડિટના તારણોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. આ આંતરદૃષ્ટિના આધારે, CERT-In સુરક્ષિત ડિઝાઇન માર્ગદર્શિકા બહાર પાડે છે અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ માળખા હેઠળ નિયમિત ઑડિટ તમામ ક્ષેત્રોમાં સાયબર સજ્જતા અને સ્થિતિસ્થાપકતાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવે છે.

 

3. CERT-In દ્વારા અમલમાં મુકાયેલ નેશનલ સાયબર કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (NCCC), પરિસ્થિતિગત જાગૃતિ માટે સંભવિત સાયબર સુરક્ષા જોખમોને શોધવા મેટાડેટા સ્તરે સાયબરસ્પેસનું નિરીક્ષણ કરે છે. તે સંબંધિત સંસ્થાઓ, રાજ્ય સરકારો અને અન્ય હિતધારકો સાથે રીઅલ-ટાઇમ ધોરણે માહિતીની આપ-લેની સુવિધા આપે છે, જે સમયસર નિવારક અને પ્રતિક્રિયાત્મક કાર્યવાહી હાથ ધરવા સક્ષમ બનાવે છે.

 

4. કોમ્પ્યુટર સુરક્ષા ઘટના પ્રતિભાવ ટીમો (CSIRTs) ક્ષેત્રીય અને રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સ્તરે કાર્યરત છે. CERT-In આ ટીમોના નેટવર્કનું નિરીક્ષણ કરે છે. ક્ષેત્રીય CSIRTs (સાયબર સુરક્ષા ઘટના પ્રતિભાવ ટીમો) નાણાં, ઊર્જા અને દૂરસંચાર જેવા ક્ષેત્રોને ટેકો આપે છે, જ્યારે રાજ્ય CSIRTs સંબંધિત રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સરકારો હેઠળ કાર્ય કરે છે.

 

5. સીઇઆરટી-ઇન એ સરકારી સંસ્થાઓ માટે સાયબર કટોકટી વ્યવસ્થાપન યોજના (સીસીએમપી) પણ વિકસાવી છે, જે મોટા સાયબર હુમલાઓ અને સાયબર-આતંકવાદી ઘટનાઓ દરમિયાન માળખાગત માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. આ યોજના ઝડપી પ્રતિસાદ, પુનઃપ્રાપ્તિ અને આવશ્યક સેવાઓની સાતત્યતાને સમર્થન આપે છે, ખાસ કરીને જટિલ માળખાકીય સુવિધાઓ માટે.

 

સામૂહિક રીતે, આ સંસ્થાકીય માળખાઓ સાયબર સુરક્ષા માટે સમગ્ર સરકારી અને સમગ્ર સામાજિક અભિગમ અપનાવવા સક્ષમ બનાવે છે. નિવારણ, સજ્જતા, પ્રતિભાવ અને પુનઃપ્રાપ્તિને સંકલિત કરીને. તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે વિકસતા સાયબર જોખમો વચ્ચે ભારતનું ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ સ્થિતિસ્થાપક, અનુકૂલનશીલ અને સુરક્ષિત રહે. આ સ્તરીય સંસ્થાકીય રચના રાષ્ટ્રીય સજ્જતાને મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે મહત્વપૂર્ણ માળખાકીય સુવિધાઓ અને નાગરિકોને એકસાથે સુરક્ષિત રાખે છે.

 

ભારતના સાયબર સુરક્ષા નેતૃત્વને વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ

CERT-In ની ચાલુ સ્થાનિક પહેલોને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ માન્યતા મળી છે. તેનો સંચાલકીય વ્યાપ, ટેકનોલોજી આધારિત અભિગમો અને સહયોગી સાયબર ગવર્નન્સ પર ભાર, ભારતને આંતરરાષ્ટ્રીય સાયબર સુરક્ષા વ્યવસ્થાતંત્રમાં એક વિશ્વસનીય અને જવાબદાર હિતધારક તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

• વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ (WEF) દ્વારા પ્રકાશિત 'ગ્લોબલ સાયબર સિક્યોરિટી આઉટલુક 2025' માં, CERT-In ને દૂષિત ડોમેન્સ અને ફિશિંગ પ્રવૃત્તિઓનું વિશ્લેષણ કરવા અને તેને શોધી કાઢવા માટે AI-સંચાલિત પરિસ્થિતિજન્ય જાગૃતિ પ્રણાલીઓ તૈનાત કરવા બદલ, તેમજ વૈશ્વિક સ્તરે જોખમ અંગેની ગુપ્ત માહિતીનું વાસ્તવિક સમયમાં આદાનપ્રદાન કરવા બદલ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે.
• એપ્રિલ 2025 માં, CERT-In એ WEF અને ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી દ્વારા સહયોગથી બહાર પાડવામાં આવેલા સાયબર રેઝિલિયન્સ કંપાસ રિપોર્ટમાં ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં સાયબર રેઝિલિયન્સના સાત મુખ્ય ક્ષેત્રોને પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા.
• ફેબ્રુઆરી 2025 માં, CERT-In આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારોમાંનું એક હતું. તેમણે કૃત્રિમ બુદ્ધિ પર સંયુક્ત ઉચ્ચ-સ્તરીય જોખમ વિશ્લેષણ અહેવાલ પર સહ-હસ્તાક્ષર કર્યા. આ અહેવાલનું શીર્ષક "સાયબર-જોખમ-આધારિત અભિગમ દ્વારા AI માં વિશ્વાસનું નિર્માણ" છે. તે ફ્રાન્સની રાષ્ટ્રીય સાયબર સુરક્ષા એજન્સી (ANSSI) દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. અહેવાલ, વિશ્વસનીય આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્રણાલીઓને સક્ષમ કરવા, AI મૂલ્ય શૃંખલાઓને સુરક્ષિત કરવા અને AI-સંબંધિત ઉભરતા સાયબર જોખમોને સંબોધવા માટે જોખમ-આધારિત અભિગમની હિમાયત કરે છે.

 

આ સન્માનો સંયુક્તપણે CERT-In નો વૈશ્વિક સાયબર સુરક્ષા અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) ના જોખમ વ્યવસ્થાપનના ઘડતરમાં વધતો પ્રભાવ અને અગ્રણી ભૂમિકા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે. આ બાબત CERT-In ની ઉભરતી ભૂમિકાને ભારપૂર્વક દર્શાવે છે, જે સાયબર સ્થિતિસ્થાપકતા, જોખમી ગુપ્ત માહિતીની વહેંચણી અને જવાબદાર કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના જોખમ વ્યવસ્થાપન પર વૈશ્વિક ચર્ચાઓને આકાર આપી રહી છે.

 

નિષ્કર્ષ

સાયબર ધમકીઓની વધતી જટિલતા અને વ્યાપકતા વચ્ચે, CERT-In ભારતના સાયબર સુરક્ષા તંત્રના મુખ્ય આધારસ્તંભ તરીકે કાર્યરત છે. સાયબર જોખમોને સતત ઓળખીને અને તેમને સંબોધિત કરીને, CERT-In એ દેશની સાયબર સ્થિતિસ્થાપકતામાં ઘણો વધારો કર્યો છે. સંસ્થાકીય માળખાં અને ક્ષેત્રીય તથા રાજ્ય કક્ષાની CSIRTs થી લઈને નાગરિક-કેન્દ્રિત જાગૃતિ કાર્યક્રમો સુધી વિસ્તરેલી તેની પહેલો ભારતના ICT માળખાકીય સુવિધાઓને સુરક્ષિત કરવા અને વપરાશકર્તાઓને બચાવવા માટેનો એક સર્વગ્રાહી અને ભવિષ્યલક્ષી અભિગમ દર્શાવે છે. CERT-In ની AI-સંચાલિત પ્રગતિની વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ સાયબર સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં ભારતની વધતી જતી પ્રાધાન્યતા પર પ્રકાશ પાડે છે. એકંદરે, સાયબર અવકાશના રક્ષણ અને તમામ નાગરિકો માટે સલામત, ભરોસાપાત્ર અને સુરક્ષિત ડિજિટલ ભવિષ્ય સુનિશ્ચિત કરવાની ભારત સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને આ સતત પ્રયાસો પુનરાવર્તિત કરે છે.

સંદર્ભો

Ministry of Electronics and Information Technology

• https://www.cert-in.org.in/
• https://www.cert-in.org.in/- Annual Report 2024
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2203387&reg=3&lang=1
• https://www.csk.gov.in/about.html
• https://www.cert-in.org.in/CSIRT.jsp
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2148943&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2109192&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2026677&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2115416&reg=3&lang=2
• UPI: https://www.npci.org.in/product/upi/product-statistics
• IMPS: https://www.npci.org.in/product/imps/product-statistics
• NETC: https://www.npci.org.in/product/netc/product-statistics
• DigiLocker: https://www.digilocker.gov.in/web/statistics
• https://www.cert-in.org.in/PDF/Guidelines_for_Smart_City_Infrastructure.pdf
• https://www.cert-in.org.in/PDF/RANSOMWARE_Report_2024.pdf
• https://www.cert-in.org.in/PDF/Digital_Threat_Report_2024.pdf
• https://www.cert-in.org.in/PDF/CIWP-2025-0001.pdf
• https://www.cert-in.org.in/PDF/TechnicalGuidelines-on-SBOM,QBOM&CBOM,AIBOM_and_HBOM_ver2.0.pdf
• https://www.cert-in.org.in/ (Guidelines)
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2144023&reg=3&lang=2
• https://www.cert-in.org.in/PDF/Elemental_Cyber_Defense_Controls_for_MSME.pdf

Ministry of Communications

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2057035&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198285&reg=3&lang=2

Ministry of Home Affairs

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2197529&reg=3&lang=2

PIB Headquarters:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2176146&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156294&ModuleId=3&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=154788&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154912&ModuleId=3&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206477&reg=3&lang=1

the420.in

• https://the420.in/cert-in-ai-praised-world-economic-forum-cyber-fraud-report

click here to see pdf 

SM/DK/GP/JD

(रिलीज़ आईडी: 2217656) आगंतुक पटल : 12