ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലുടനീളം പഞ്ചായത്തീരാജ് സ്ഥാപനങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും അടിസ്ഥാനതല ഭരണം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനുമുള്ള പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയത്തിന്റെ സുസ്ഥിര ശ്രമങ്ങളിൽ 2025 ഒരു സുപ്രധാന ഘട്ടമായി അടയാളപ്പെടുത്തി. ഈ വർഷം, സംസ്ഥാനങ്ങളിലും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലും ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കൽ, പരിശീലനം, ഡിജിറ്റൽ ഭരണം, സ്ഥാപന ശക്തിപ്പെടുത്തൽ, സമൂഹ പങ്കാളിത്തം എന്നിവയിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള വിപുലമായ സംരംഭങ്ങൾ മന്ത്രാലയം നടപ്പിലാക്കി. പഞ്ചായത്ത് തല ആസൂത്രണവും സേവന വിതരണവും മെച്ചപ്പെടുത്തുക, തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട പ്രതിനിധികളെ ശാക്തീകരിക്കുക, സ്ത്രീ പങ്കാളിത്തം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, കൂടുതൽ പൗരന്മാരുടെ ഇടപെടൽ വളർത്തുക എന്നിവയിൽ ഊന്നൽ തുടർന്നു. സുസ്ഥിര വികസന ലക്ഷ്യങ്ങളുടെ പ്രാദേശികവൽക്കരണവും വികസിത ഭാരതത്തിൻ്റെ  ദർശനവുമായി യോജിപ്പിച്ച്, ഈ സംരംഭങ്ങൾ സുസ്ഥിര ഗ്രാമവികസനത്തിൽ പഞ്ചായത്തുകളുടെ കേന്ദ്ര പങ്കിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തി. വർഷത്തിൽ ഏറ്റെടുത്ത പ്രധാന പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും നേടിയെടുത്ത പുരോഗതിയുടെയും വിശദാംശങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നു.

1. സ്വാമിത്വ പ്രോപ്പർട്ടി കാർഡ് വിതരണം- 2.75 കോടിയിലധികം പ്രോപ്പർട്ടി കാർഡുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന്റെ നാഴികക്കല്ല് പിന്നിട്ടു

2025 ജനുവരി 18 ന്  പ്രധാനമന്ത്രി ശ്രീ നരേന്ദ്ര മോദിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ 65 ലക്ഷം ഗ്രാമീണ പൗരന്മാർക്ക് സ്വാമിത്വ പദ്ധതി പ്രകാരം നിയമപരമായ ഉടമസ്ഥാവകാശ രേഖയായ പ്രോപ്പർട്ടി കാർഡുകൾ വിതരണം ചെയ്തു .10 സംസ്ഥാനങ്ങളിലും 2 കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലുമായി 50,000 ത്തിലധികം ഗ്രാമങ്ങളിൽ വിതരണം നടന്നു, ഇതോടെ സ്വാമിത്വ പ്രകാരം വിതരണം ചെയ്ത മൊത്തം പ്രോപ്പർട്ടി കാർഡുകളുടെ എണ്ണം 2.25 കോടിയായി. ചടങ്ങിൽ കേന്ദ്ര മന്ത്രിമാർ, മുഖ്യമന്ത്രിമാർ, ഗവർണർമാർ, ലെഫ്റ്റനന്റ് ഗവർണർമാർ, 237 ജില്ലകളിലുമുള്ള പ്രതിനിധികൾ എന്നിവർ പങ്കെടുത്തു.

സ്വാമിത്വ പദ്ധതി: സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ ഗ്രാമീണ ഇന്ത്യയെ ശാക്തീകരിക്കുന്നു

2025 ഡിസംബർ 16 ലെ കണക്കനുസരിച്ച്, സ്വാമിത്വ (ഗ്രാമ പ്രദേശങ്ങളിലെ മെച്ചപ്പെട്ട സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് ഗ്രാമങ്ങളുടെ സർവേയും മാപ്പിംഗും) പദ്ധതി പ്രകാരം, 3.28 ലക്ഷം ഗ്രാമങ്ങളിൽ ഡ്രോൺ സർവ്വേ പൂർത്തിയായി, 1.82 ലക്ഷം ഗ്രാമങ്ങൾക്കായി ഏകദേശം 2.76 കോടി പ്രോപ്പർട്ടി കാർഡുകൾ തയ്യാറാക്കിയിട്ടുണ്ട്. മധ്യപ്രദേശ്, ഉത്തർപ്രദേശ്, ഛത്തീസ്ഗഢ്, ഡൽഹി, അരുണാചൽ പ്രദേശ്, ലഡാക്ക്, അസം എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഡ്രോൺ സർവേകൾ പൂർത്തിയായി. ഹരിയാന, ഉത്തരാഖണ്ഡ്, പുതുച്ചേരി, ദാദ്ര & നാഗർ ഹവേലി, ദാമൻ & ദിയു, ആൻഡമാൻ & നിക്കോബാർ ദ്വീപുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഈ പദ്ധതി പൂരിതാവസ്ഥ  കൈവരിച്ചു.

1.2. അന്താരാഷ്ട്ര അംഗീകാരവും അറിവ് പങ്കുവെക്കലും
ലോകബാങ്ക് ലാൻഡ് കോൺഫറൻസ് (2025 മെയ് 5 – 8): വാഷിംഗ്ടൺ ഡി.സി.യിൽ നടന്ന 2025-ലെ ലോകബാങ്ക് ലാൻഡ് കോൺഫറൻസിൽ ഇന്ത്യ ഒരു 'കൺട്രി ചാമ്പ്യൻ' (Country Champion) ആയി പങ്കെടുത്തു. എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഭൂഭരണത്തിലും (Land Governance) താഴെത്തട്ടിലുള്ള ശാക്തീകരണത്തിലും ഇന്ത്യയുടെ നേതൃപാടവം ഈ വേദിയിൽ പ്രദർശിപ്പിച്ചു.
പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയം സെക്രട്ടറി ശ്രീ വിവേക് ഭരദ്വാജ്, "ഭൂവുടമാവകാശത്തിലും ഭരണപരിഷ്കാരങ്ങളിലുമുള്ള മികച്ച മാതൃകകളും വെല്ലുവിളികളും" എന്ന വിഷയത്തിൽ നടന്ന ഉന്നതതല പ്ലീനറി സെഷനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു. കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ  സ്വാമിത്വ പദ്ധതി ഗ്രാമങ്ങളിൽ ഉണ്ടാക്കിയ സ്വാധീനത്തെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം ചർച്ചയിൽ എടുത്തുപറഞ്ഞു.
സുസ്ഥിരമായ ഗ്രാമവികസനത്തിന് പഞ്ചായത്ത് തലത്തിലുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നതിൽ ജി.ഐ.എസ് (GIS) അധിഷ്ഠിത പ്ലാനിംഗ് പ്ലാറ്റ്‌ഫോമായ ഗ്രാമ മഞ്ചിത്രയുടെ (Gram Manchitra) പങ്ക് മന്ത്രാലയം ഈ ആഗോള വേദിയിൽ അവതരിപ്പിച്ചു.

1.3. ഭൂഭരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്താരാഷ്ട്ര ശിൽപ്പശാല (2025 മാർച്ച് 24 – 29)

വിദേശകാര്യ മന്ത്രാലയത്തിന്റെ ഐ.ടി.ഇ.സി. (ITEC) പ്രോഗ്രാമിന് കീഴിൽ, പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയം ഗുരുഗ്രാമിലെ ഹരിയാന ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് പബ്ലിക് അഡ്മിനിസ്‌ട്രേഷനിൽ (HIPA) ആറ് ദിവസത്തെ അന്താരാഷ്ട്ര ശിൽപ്പശാല സംഘടിപ്പിച്ചു. ആഫ്രിക്ക, ലാറ്റിൻ അമേരിക്ക, തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യ എന്നിവിടങ്ങളിലെ 22 രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മുതിർന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥർ ഈ ശിൽപ്പശാലയിൽ പങ്കെടുത്തു. ഭൂഭരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംവാദങ്ങളും പ്രായോഗിക പരിശീലനങ്ങളും ഇതിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.
അറിവ് പങ്കുവെക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ആഗോള വേദിയായി മാറിയ ഈ ശിൽപ്പശാലയിൽ,  സ്വാമിത്വ പദ്ധതിക്ക് കീഴിലുള്ള ഡ്രോൺ അധിഷ്ഠിത ഭൂമി സർവ്വേകൾ, ഡിജിറ്റൽ വസ്തുരേഖകൾ തുടങ്ങിയ നൂതന സംവിധാനങ്ങൾ ഇന്ത്യ ലോകത്തിന് മുന്നിൽ അവതരിപ്പിച്ചു.

2. പ്രാദേശികാസൂത്രണവും ജിയോസ്പേഷ്യൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സംയോജനവും
2.1. "നവീൻഗ്രാം" (NaveenGram): പരിഷ്കരിച്ച GPSDP-യെക്കുറിച്ചുള്ള ദേശീയ ശിൽപ്പശാല

പരിഷ്കരിച്ച ഗ്രാം പഞ്ചായത്ത് സ്പേഷ്യൽ ഡെവലപ്‌മെന്റ് പ്ലാനുകളെ (GPSDP) കുറിച്ച് 2025 ജൂലൈ 17-18 തീയതികളിൽ മധ്യപ്രദേശിലെ ഭോപ്പാലിൽ വെച്ച് രണ്ട് ദിവസത്തെ ദേശീയ ശിൽപ്പശാല സംഘടിപ്പിച്ചു. പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയം സെക്രട്ടറി ശ്രീ വിവേക് ഭരദ്വാജിന്റെ അധ്യക്ഷതയിലായിരുന്നു ഇത്. ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് പ്രതിനിധികൾ, പ്ലാനിംഗ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടുകൾ, വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥർ എന്നിവരുൾപ്പെടെ ഏകദേശം 165 പേർ ശിൽപ്പശാലയിൽ സജീവമായി പങ്കെടുത്തു.
ഐ.ഐ.ടികൾ (IITs), സി.ഇ.പി.ടി (CEPT), എസ്.പി.എ (SPAs), എൻ.ഐ.ടികൾ (NITs) എന്നിങ്ങനെ ദേശീയതലത്തിൽ പ്രശസ്തമായ 19 സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സഹായത്തോടെ ഇന്ത്യയിലെ 14 സംസ്ഥാനങ്ങളിലായി 36 ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളിൽ ഈ പരിഷ്കരിച്ച GPSDP പദ്ധതി തയ്യാറാക്കിയിട്ടുണ്ട്.

2.2 ജിയോസ്മാർട്ട് ഇന്ത്യ 2025 (GeoSmart India 2025)

ജിയോസ്പേഷ്യൽ വേൾഡുമായി (Geospatial World) സഹകരിച്ച് 2025 ഡിസംബർ 1 മുതൽ 4 വരെ നടന്ന 'ജിയോസ്മാർട്ട് ഇന്ത്യ 2025' കോൺഫറൻസിൽ പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയവും പങ്കാളികളായി. "ഒരു രാജ്യം, ഒരു ഭൂപടം" (One Nation One Map) എന്ന വിഷയത്തിൽ നടന്ന പ്ലീനറി സെഷനെ മന്ത്രാലയം സെക്രട്ടറി ശ്രീ വിവേക് ഭരദ്വാജ് അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
"ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിലെ ഡിജിറ്റൽ ഭൂപടങ്ങൾ" (Digital Maps @ Gram Panchayat) എന്ന പ്രമേയത്തിൽ മന്ത്രാലയം ഒരു പ്രത്യേക പവിലിയൻ ഈ മേളയിൽ ഒരുക്കിയിരുന്നു.സ്വാമിത്വ, ഇ-ഗ്രാം സ്വരാജ് (eGramSwaraj), മേരി പഞ്ചായത്ത് (Meri Panchayat), സഭാസാർ (SabhaSaar), പഞ്ചായത്ത് നിർണ്ണയ് (Panchayat NIRNAY), ഗ്രാം മഞ്ചിത്ര (Gram Manchitra), ജി.പി.എസ്.ഡി.പി (GPSDP) തുടങ്ങിയ സുപ്രധാന ഡിജിറ്റൽ പദ്ധതികളെക്കുറിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ നിരവധി സന്ദർശകർ ഈ പവിലിയനിലേക്ക് എത്തിച്ചേർന്നു.

3. ദേശീയ പഞ്ചായത്തീരാജ് ദിനാഘോഷം

2025 ഏപ്രിൽ 24-ന് ബിഹാറിലെ മധുബാനി ജില്ലയിലുള്ള ലോഹ്‌ന ഉത്തർ ഗ്രാമപഞ്ചായത്തിൽ വെച്ച് പ്രധാനമന്ത്രി ശ്രീ നരേന്ദ്ര മോദിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ദേശീയ പഞ്ചായത്തീരാജ് ദിനം ആഘോഷിച്ചു. ഈ ചടങ്ങിൽ വെച്ച്, കാലാവസ്ഥാ സംരക്ഷണം (Climate Action), സ്വന്തം വരുമാന സ്രോതസ്സുകളുടെ സമാഹരണം എന്നീ മേഖലകളിൽ മികച്ച പ്രവർത്തനം കാഴ്ചവെച്ച ആറ് ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾക്ക് 2025-ലെ ദേശീയ പഞ്ചായത്ത് പുരസ്കാരങ്ങൾ (പ്രത്യേക വിഭാഗം) സമ്മാനിച്ചു. കൂടാതെ, പഞ്ചായത്ത് പ്രതിനിധികളുടെയും ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെയും ശേഷി വികസനത്തിന് (Capacity Building) നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് മൂന്ന് സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും പുരസ്കാരങ്ങൾ നൽകി.ഭവന നിർമ്മാണം, ഗ്രാമവികസനം, ഊർജ്ജം, ഗതാഗതം, കണക്റ്റിവിറ്റി എന്നീ മേഖലകളിലായി 13,480 കോടി രൂപയിലധികം മൂല്യമുള്ള വികസന പദ്ധതികളുടെ ഉദ്ഘാടനവും തറക്കല്ലിടലും ഈ ചടങ്ങിൽ നടന്നു.

4. ബോധവൽക്കരണത്തിനായി ഒ.ടി.ടി പ്ലാറ്റ്‌ഫോമിലൂടെയുള്ള ഡിജിറ്റൽ പ്രചാരണം
പഞ്ചായത്തീരാജ് സംവിധാനത്തിലെ സുപ്രധാന വിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ച് ജനങ്ങളിൽ അവബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനായി പ്രശസ്തമായ ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളെ പ്രയോജനപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു പുതിയ പദ്ധതിക്ക് മന്ത്രാലയം തുടക്കം കുറിച്ചു. ഏറെ പ്രചാരമുള്ള 'പഞ്ചായത്ത്' എന്ന വെബ് സീരീസിന്റെ അനുബന്ധമായി ‘ഫുലേര കാ പഞ്ചായത്തീരാജ്’ എന്ന പേരിൽ ഒരു ഹിന്ദി വെബ് സീരീസ് വികസിപ്പിച്ചു. വിനോദത്തിലൂടെ ഭരണപരമായ കാര്യങ്ങൾ ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തിക്കുക എന്നതായിരുന്നു ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം.

ഈ സീരീസ് 'യൂട്യൂബിൽ' 4 കോടിയിലധികം (40 million) കാഴ്ചക്കാരെ നേടി. കൂടാതെ മന്ത്രാലയത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക യൂട്യൂബ് ചാനലിൽ മാത്രം 79 ലക്ഷം (7.9 million) കാഴ്ചക്കാരെയും ലഭിച്ചു. കൂടുതൽ ആളുകളിലേക്ക് എത്തുന്നതിനായി എല്ലാ എപ്പിസോഡുകളും ഇംഗ്ലീഷ് സബ്ടൈറ്റിലുകളോടു കൂടിയാണ് നിർമ്മിച്ചത്. 2025-ൽ പഞ്ചായത്തീരാജിന്റെ വിവിധ വശങ്ങൾ പ്രതിപാദിക്കുന്ന മൂന്ന് എപ്പിസോഡുകൾ പുറത്തിറങ്ങി:

‘അസ്‌ലി പ്രധാൻ കോൻ ?’ (യഥാർത്ഥ പ്രസിഡന്റ് ആര്?) – 2025 മാർച്ച് 4-ന് പുറത്തിറങ്ങിയ ഈ എപ്പിസോഡ്, പഞ്ചായത്തുകളിലെ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട വനിതാ പ്രതിനിധികളുടെ യഥാർത്ഥ നേതൃത്വത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും, അവർക്ക് പകരം മറ്റുള്ളവർ ഭരണം നടത്തുന്ന രീതിയെ (Proxy representation) എതിർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

‘ഫുലേര മേം ചോരി’ (ഫുലേരയിലെ മോഷണം) – 2025 മാർച്ച് 12-ന് പുറത്തിറങ്ങിയ ഈ ഭാഗം, 'മേരി പഞ്ചായത്ത്' ആപ്പ്, 'സ്വാമിത്വ ' (SVAMITVA) തുടങ്ങിയ ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങൾ സുതാര്യവും ലളിതവുമായ ഭരണം എപ്രകാരം സാധ്യമാക്കുന്നു എന്ന് കാണിച്ചുതരുന്നു.

‘അൽഹുവ വികാസ്’ – 2025 ഏപ്രിൽ 24-ന് പുറത്തിറങ്ങിയ ഈ എപ്പിസോഡ്, ജനപങ്കാളിത്തത്തിലൂടെ സ്വന്തം വരുമാന സ്രോതസ്സുകൾ (OSR) വർദ്ധിപ്പിച്ച് പഞ്ചായത്തുകളെ എങ്ങനെ സ്വയംപര്യാപ്തമാക്കാം എന്ന സന്ദേശം നൽകുന്നു.

വിനോദത്തിലൂടെ അറിവ് നൽകുന്ന (Infotainment) ഈ മാധ്യമ ശൈലി, ദശലക്ഷക്കണക്കിന് പൗരന്മാരിലേക്ക്, പ്രത്യേകിച്ച് യുവാക്കളിലേക്ക് പ്രാദേശിക ജനാധിപത്യത്തെക്കുറിച്ചും ഡിജിറ്റൽ ഭരണത്തെക്കുറിച്ചുമുള്ള സന്ദേശങ്ങൾ എത്തിക്കുന്നതിൽ വലിയൊരു ചുവടുവെപ്പാണ്.

5. സഭാസാർ (SabhaSaar): എ.ഐ അധിഷ്ഠിത യോഗ നടപടിക്രമങ്ങൾ
ഗ്രാമസഭകളുടെ വീഡിയോ അല്ലെങ്കിൽ ഓഡിയോ റെക്കോർഡിംഗുകളിൽ നിന്ന് സ്വയം വിവരങ്ങൾ ശേഖരിച്ച് ഘടനയനുസരിച്ചുള്ള മിനിറ്റ്‌സുകൾ തയ്യാറാക്കുന്നതിനായി 'സഭാസാർ' എന്ന എ.ഐ (Artificial Intelligence,നിർമ്മിത ബുദ്ധി) അധിഷ്ഠിത ടൂൾ മന്ത്രാലയം പുറത്തിറക്കി.നിർമ്മിത ബുദ്ധിയും നാച്ചുറൽ ലാംഗ്വേജ് പ്രോസസ്സിംഗും (NLP) പ്രയോജനപ്പെടുത്തുന്ന ഈ സംവിധാനം, കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ ദേശീയ ഭാഷാ വിവർത്തന പ്ലാറ്റ്‌ഫോമായ 'ഭാഷിണി'യുമായി (Bhashini) സംയോജിപ്പിച്ച് 13 പ്രാദേശിക ഭാഷകളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.

2025 ഡിസംബർ 10-ലെ കണക്കനുസരിച്ച്, 30 സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ/കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലായി 92,869 ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾ 1,43,124 യോഗങ്ങൾ നടത്തുകയും സഭാസാർ ടൂൾ ഉപയോഗിച്ച് ഓട്ടോമേറ്റഡ് മിനിറ്റ്‌സുകൾ തയ്യാറാക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത് രേഖകൾ തയ്യാറാക്കുന്നതിനുള്ള ജോലിഭാരം ഗണ്യമായി കുറയ്ക്കുന്നതിനൊപ്പം പ്രാദേശിക ഭരണത്തിൽ സുതാര്യതയും ഉത്തരവാദിത്തവും വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

6. ഇ-ഗ്രാം സ്വരാജ് (eGramSwaraj): സാമ്പത്തിക മാനേജ്‌മെന്റ് ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു
ജോലികളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള അക്കൗണ്ടിംഗ് ആപ്ലിക്കേഷനായ 'ഇ-ഗ്രാം സ്വരാജ്' ഇപ്പോൾ 22 ഇന്ത്യൻ ഭാഷകളിൽ ലഭ്യമാണ്. പഞ്ചായത്തുകളുടെ സാമ്പത്തിക കൈകാര്യം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിൽ ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം നിർണ്ണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു:

# 2.52 ലക്ഷത്തിലധികം ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളും 5,400 ബ്ലോക്ക് പഞ്ചായത്തുകളും തങ്ങളുടെ വികസന പദ്ധതികൾ (GPDP, BPDP) ഇതിൽ അപ്‌ലോഡ് ചെയ്തു.

# 2025-26 സാമ്പത്തിക വർഷത്തേക്ക് 2.52 ലക്ഷം ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾ ഇ-ഗ്രാം സ്വരാജ് - പി.എഫ്.എം.എസ് (PFMS) സംയോജനം പൂർത്തിയാക്കി.

# 2.25 ലക്ഷം ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾ 2025-26-ൽ ഓൺലൈൻ പേയ്‌മെന്റുകൾ ആരംഭിച്ചു. ഗുണഭോക്താക്കൾക്കും വെണ്ടർമാർക്കുമായി ഏകദേശം 34,573 കോടി രൂപ ഇപ്രകാരം കൈമാറി.

# 93% ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളും 2024-25 വർഷത്തെ 'ഇയർ ബുക്കുകൾ' (Year Books) ക്ലോസ് ചെയ്തു.

# 87% ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾ 2025-26 വർഷത്തെ 'മന്ത് ബുക്കുകൾ' (Month Books) ക്ലോസ് ചെയ്തു.

# സെൻട്രൽ ഫിനാൻസ് കമ്മീഷൻ ഗ്രാന്റുകൾ കൈപ്പറ്റുന്ന സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ 100% ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളും എൽ.ജി.ഡി (LGD - Local Government Directory) മാനദണ്ഡങ്ങൾ പാലിക്കുന്നവയാണ്.

7. ഓഡിറ്റ് ഓൺലൈൻ (AuditOnline): സാമ്പത്തിക ഉത്തരവാദിത്തം ഉറപ്പാക്കുന്നുപഞ്ചായത്ത് അക്കൗണ്ടുകളുടെ സുതാര്യമായ ഓൺലൈൻ ഓഡിറ്റിംഗ് 'ഓഡിറ്റ് ഓൺലൈൻ' ആപ്ലിക്കേഷൻ സുഗമമാക്കുന്നു. 2024-25 വർഷത്തെ പ്രധാന സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ താഴെ നൽകുന്നു:

പ്രവർത്തനങ്ങൾ (Activity)                                                                          എണ്ണം (Numbers)

എൻലിസ്റ്റ് ചെയ്ത ഓഡിറ്റർമാർ (Auditors enlisted)                                         12,136  

എൻലിസ്റ്റ് ചെയ്ത ഓഡിറ്റികൾ - 
ഓഡിറ്റിംഗിന് വിധേയമാകുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ (Auditees enlisted)          2,62,329

ഓഡിറ്റ് പ്ലാനുകൾ (Audit plans prepared)                 1,67,218 ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾ
തയ്യാറാക്കിയത് 

തയ്യാറാക്കിയ 
ഓഡിറ്റ് റിപ്പോർട്ടുകൾ (Audit reports generated)                                            55,318

8. അന്താരാഷ്ട്ര അംഗീകാരം

ഭാരതത്തിലെ പഞ്ചായത്തുകൾക്കായുള്ള എം-ഗവേണൻസ് പ്ലാറ്റ്‌ഫോമായ 'മേരി പഞ്ചായത്ത്' (Meri Panchayat), ജനീവയിൽ നടന്ന (2025 ജൂലൈ 7–11) ഡബ്ല്യു.എസ്.ഐ.എസ് (WSIS) ഹൈ ലെവൽ ഇവന്റിൽ വെച്ച് അഭിമാനകരമായ 'WSIS ചാമ്പ്യൻ അവാർഡ് 2025' കരസ്ഥമാക്കി. ഗ്രാമീണ ഇ-ഗവേണൻസ് മേഖലയിൽ ഇന്ത്യ നടത്തുന്ന നൂതനമായ ഇടപെടലുകൾക്കുള്ള അംഗീകാരമാണിത്. ഡിജിറ്റൽ ഇന്ത്യ, മികച്ച ഭരണം (Good Governance), ആത്മനിർഭർ ഭാരത് എന്നീ കേന്ദ്ര സർക്കാർ കാഴ്ചപ്പാടുകൾക്ക് അനുസൃതമായ ഈ പദ്ധതികൾ, പങ്കാളിത്ത ജനാധിപത്യത്തിനും സുതാര്യമായ ഭരണത്തിനും ആവശ്യമായ ഡിജിറ്റൽ സൗകര്യങ്ങൾ നൽകിക്കൊണ്ട് ഗ്രാമീണ സ്ഥാപനങ്ങളെ സഹായിക്കുന്നു.

9. ശേഷി വികസനവും സ്ഥാപനങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തലും

പഞ്ചായത്ത് അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു 

പഞ്ചായത്തീരാജ് സ്ഥാപനങ്ങൾ വഴി അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനും സേവന വിതരണ സംവിധാനങ്ങൾ കാര്യക്ഷമമാക്കുന്നതിനും മന്ത്രാലയം വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകി. അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ കുറവ് പരിഹരിക്കുന്നതിനായി എല്ലാവരിലേക്കും പദ്ധതികളെത്തിക്കുന്ന 'സാച്ചുറേഷൻ' (Saturation) സമീപനമാണ് സ്വീകരിച്ചത്. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി 1,638 സ്ഥലങ്ങളിൽ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് ഭവനുകളുടെ നിർമ്മാണത്തിന് ഫണ്ട് അനുവദിച്ചു. 3,000-ത്തിന് മുകളിൽ ജനസംഖ്യയുള്ള എല്ലാ ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾക്കും സ്വന്തമായി ഓഫീസ് കെട്ടിടങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് ഉറപ്പാക്കാനാണ് ഇതിലൂടെ ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

ക്രമ നമ്പർ          സംസ്ഥാനങ്ങൾ/                             പഞ്ചായത്ത്ഭവനുകൾ
                               കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾ             (അനുവദിച്ചത്)                  

1                             ഒഡീഷ                                         500 

2                             പഞ്ചാബ്                                       500

3                             ഉത്തരാഖണ്ഡ്                              200   

4                             ഉത്തർപ്രദേശ്                               200

5                             ഛത്തീസ്ഗഢ്                                  70

6                             പശ്ചിമ ബംഗാൾ                           87 

7                             ത്രിപുര                                             61 

8                             ഹിമാചൽ പ്രദേശ്                         18

9                              ആൻഡമാൻ & 
                                നിക്കോബാർ ദ്വീപുകൾ              2    

                                 ആകെ                                               1,638

അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസനത്തിന് പുറമേ, സ്ഥാപിതമായ ഓഫീസ് കെട്ടിടങ്ങളുള്ള ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾക്ക് 19,472 കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ അനുവദിച്ചുകൊണ്ട് മന്ത്രാലയം ഡിജിറ്റൽ ശാക്തീകരണത്തിന് മുൻഗണന നൽകി.

ക്രമ നമ്പർ                          സംസ്ഥാനങ്ങൾ/യുടികൾ               കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ      
                                                                                                               (അനുവദിച്ചത്) 

1                                              ഛത്തീസ്ഗഡ്                                        4,585    

2                                                പഞ്ചാബ്                                            4,000 

3                                                ഉത്തരാഖണ്ഡ്                                   3,000 

4                                                 ബീഹാർ                                            2,000 

5                                                  തെലങ്കാന                                        1,834

6                                                   പശ്ചിമ ബംഗാൾ                            1,600  

7                                                   മഹാരാഷ്ട്ര                                      680 

8                                                   കേരളം                                               200  

9                                                    ഒഡീഷ                                              200  

10                                                   അസം                                               868 

11                                                   നാഗാലാൻഡ്                                   344   

12                                                   ഹിമാചൽ പ്രദേശ്                           75      

13                                                    ഗുജറാത്ത്                                          43

14                                                     ഗോവ                                                  25

15                                                      ത്രിപുര                                              18  

                                                          
                                                         ആകെ                                                 19,472

10. സ്ത്രീകളാൽ നയിക്കപ്പെടുന്ന വികസനത്തിനായുള്ള പദ്ധതികൾ

10.1 ‘സശക്ത് പഞ്ചായത്ത് നേത്രി അഭിയാൻ’ (Sashakt Panchayat Netri Abhiyan) ന് ആരംഭം കുറിച്ചു  

തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട വനിതാ പ്രതിനിധികളുടെ ദേശീയ ശില്പശാല (മാർച്ച് 4-5, ന്യൂഡൽഹി): ഡൽഹിയിലെ വിജ്ഞാൻ ഭവനിൽ നടന്ന 1,200-ലധികം വനിതാ പഞ്ചായത്ത് നേതാക്കളുടെ ഒത്തുചേരലിൽ, അവരുടെ നേതൃത്വപാടവം, ആശയവിനിമയം, തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത പ്രത്യേക പരിശീലന പരിപാടിക്ക്  തുടക്കം കുറിച്ചു.താഴെത്തട്ടിലുള്ള  ഭരണത്തിൽ മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയ ഇന്ത്യയിലുടനീളമുള്ള വിശിഷ്ട വനിതാ നേതാക്കളെ ചടങ്ങിൽ ആദരിക്കുകയും ചെയ്തു.

മാതൃകാ വനിതാ സൗഹൃദ ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾക്കായുള്ള ദേശീയ കൺവെൻഷൻ (മാർച്ച് 5): ഓരോ ജില്ലയിലും ഒരു 'മാതൃകാ വനിതാ സൗഹൃദ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത്' വീതം സ്ഥാപിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ സംഘടിപ്പിച്ച ഈ കൺവെൻഷനിൽ 300 പ്രതിനിധികൾ പങ്കെടുത്തു. കൂടാതെ, തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട 1,200 ജനപ്രതിനിധികൾക്കും ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കുമായുള്ള ദ്വിദിന പരിശീലന പരിപാടിക്ക് ഇവിടെ തുടക്കം കുറിച്ചു.

അന്താരാഷ്ട്ര വനിതാ ദിന പ്രവർത്തനങ്ങൾ (മാർച്ച് 8): മാതൃകാ വനിതാ സൗഹൃദ ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് (MWFGP) പദ്ധതിയുടെ കീഴിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളിൽ പരിശീലന പരിപാടികൾ സംഘടിപ്പിച്ചു. ഗ്രാമസഭാ നടപടികളിൽ സ്ത്രീകളുടെ പങ്കാളിത്തം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി രാജ്യവ്യാപകമായി മഹിളാ സഭകൾ ചേരുകയും ചെയ്തു.

10.2 പഞ്ചായത്തുകളിലെ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട വനിതാ പ്രതിനിധികളുടെ ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കൽ

'സശക്ത് പഞ്ചായത്ത് നേത്രി അഭിയാൻ' ആരംഭിച്ചതിനെത്തുടർന്ന്, ട്രാൻസ്‌ഫോമിംഗ് റൂറൽ ഇന്ത്യ (TRI) ഫൗണ്ടേഷനുമായി സഹകരിച്ച് "മാറ്റത്തിന് നേതൃത്വം നൽകാം: പ്രാദേശിക ഭരണത്തിൽ വനിതാ നേതാക്കളെ ശാക്തീകരിക്കാം" എന്ന വിഷയത്തിൽ ട്രെയിനർമാർക്കുള്ള പരിശീലന പരിപാടികൾ (ToT) സംഘടിപ്പിച്ചു. 2025-26 കാലയളവിൽ, ഏപ്രിൽ മുതൽ ഓഗസ്റ്റ് വരെ മന്ത്രാലയം എട്ട് ബാച്ചുകളിലായി ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കൽ പരിശീലനങ്ങൾ വിജയകരമായി പൂർത്തിയാക്കി. ന്യൂഡൽഹിയിലെ ഐഐപിഎ (അഞ്ച് ബാച്ചുകൾ), ലഖ്‌നൗ, ഗുവാഹത്തി, തമിഴ്‌നാട് എന്നിവിടങ്ങളിലെ എസ്ഐആർഡികൾ (SIRDs) എന്നീ പ്രമുഖ സ്ഥാപനങ്ങളിലാണ് ഇവ നടന്നത്.ആകെ 252 സംസ്ഥാന തല മാസ്റ്റർ ട്രെയിനർമാർക്ക് നേതൃപാടവം, ഭരണം, പങ്കാളിത്ത ആസൂത്രണം എന്നിവയിൽ വിദഗ്ധ പരിശീലനം നൽകി. ഈ 252 ട്രെയിനർമാർ പിന്നീട് 8,408 ജില്ലാ/ബ്ലോക്ക് തല മാസ്റ്റർ ട്രെയിനർമാർക്ക് പരിശീലനം നൽകി. ഇവർ മുഖേന 2025 നവംബർ 30 വരെ 44,421 തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട വനിതാ പ്രതിനിധികൾക്ക് പരിശീലനം ലഭ്യമാക്കി. താഴെത്തട്ടിലുള്ള  ഭരണം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും പഞ്ചായത്തീരാജ് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ എല്ലാവരെയും ഉൾപ്പെടുത്തിയുള്ള പങ്കാളിത്തം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനുമുള്ള മന്ത്രാലയത്തിന്റെ പ്രതിബദ്ധതയാണ് ഇതിലൂടെ പ്രതിഫലിക്കുന്നത്.

11. പഞ്ചായത്തുകളെ സാമ്പത്തികമായി ആത്മനിർഭർ (സ്വയംപര്യാപ്തം) ആക്കൽ - സ്വന്തം വരുമാന സമാഹരണത്തിനുള്ള പരിശീലന മൊഡ്യൂൾ
വികസിത് ഭാരത് എന്ന കാഴ്ചപ്പാടിന് അനുസൃതമായി, തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട പ്രതിനിധികൾക്കും പഞ്ചായത്ത് ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കും തീവ്ര പരിശീലനം നൽകിക്കൊണ്ട് പഞ്ചായത്തുകളുടെ സ്വന്തം വരുമാനം (Own Source Revenue - OSR) വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനായി മന്ത്രാലയം "സക്ഷം" (Saksham) പദ്ധതി പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു. ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾക്ക് സ്വന്തം വരുമാനം കണ്ടെത്തുന്നതിനുള്ള സമഗ്രമായ ഒരു പരിശീലന മൊഡ്യൂൾ അഹമ്മദാബാദിലെ ഇന്ത്യൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മാനേജ്‌മെന്റ് വികസിപ്പിച്ചെടുത്തു.

സ്വന്തം വരുമാനത്തെയും അതിന്റെ നിയമപരമായ ചട്ടക്കൂടുകളെയും കുറിച്ചുള്ള ധാരണ, വരുമാനം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള തന്ത്രപരമായ സമീപനങ്ങൾ, നികുതി പിരിവിനായുള്ള പെരുമാറ്റ ശാസ്ത്രം (Behavioural science), സുസ്ഥിര വികസന ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി (LSDG) ബന്ധപ്പെട്ട പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കായി ഈ വരുമാനം വിനിയോഗിക്കൽ, നൂതനമായ ധനസമാഹരണവും പദ്ധതി മാനേജ്‌മെന്റും, പ്രായോഗിക ഉപകരണങ്ങൾ, മാതൃകാ പഠനങ്ങൾ (Case studies) എന്നിവ ഈ പരിശീലനത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

കേന്ദ്രതലത്തിൽ, 2025 ജൂൺ മുതൽ ഓഗസ്റ്റ് വരെ ന്യൂഡൽഹിയിലെ ഐഐപിഎ (രണ്ട് ബാച്ചുകൾ), എൻഐആർഡിപിആർ (ഒരു ബാച്ച്) എന്നിവിടങ്ങളിൽ വച്ച് ഈ മൊഡ്യൂളിൽ മൂന്ന് പരിശീലക പരിശീലന (ToT) പരിപാടികൾ സംഘടിപ്പിച്ചു. 32 സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ/കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള 170 സംസ്ഥാനതല മാസ്റ്റർ ട്രെയിനർമാർക്ക് ഇതിലൂടെ പരിശീലനം ലഭിച്ചു. ഇവർ പിന്നീട് 4,879 ജില്ലാ/ബ്ലോക്ക് തല മാസ്റ്റർ ട്രെയിനർമാർക്ക് പരിശീലനം നൽകി. ഇവർ വഴി രാജ്യത്തുടനീളം 1,10,524 തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട പ്രതിനിധികൾ, ഉദ്യോഗസ്ഥർ, പഞ്ചായത്ത് ജീവനക്കാർ എന്നിവർക്ക് പരിശീലനം നൽകി. ഇത് രാജ്യത്തെ പഞ്ചായത്തുകളുടെ സാമ്പത്തിക സ്വയംപര്യാപ്തതയ്ക്കുള്ള ശേഷി ഗണ്യമായി വർദ്ധിപ്പിച്ചു. 

12. രാഷ്ട്രീയ ഗ്രാമ സ്വരാജ് അഭിയാൻ (RGSA) നടപ്പിലാക്കൽ
നവീകരിച്ച രാഷ്ട്രീയ ഗ്രാമ സ്വരാജ് അഭിയാൻ എന്ന കേന്ദ്രാവിഷ്കൃത പദ്ധതി മന്ത്രാലയം നടപ്പിലാക്കി. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി 2025-26 കാലയളവിൽ 32 സംസ്ഥാനങ്ങളുടെയും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളുടെയും വാർഷിക കർമ്മ പദ്ധതികൾക്ക് അംഗീകാരം നൽകി.

RGSA പദ്ധതിക്ക് കീഴിലുള്ള പ്രധാന നേട്ടങ്ങൾ:

#  2025 ജനുവരി 1 മുതൽ നവംബർ 30 വരെയുള്ള കാലയളവിൽ ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കൽ, പരിശീലനം, സ്ഥാപനങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തൽ, ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് ഭവനുകളുടെ നിർമ്മാണം, കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ വാങ്ങൽ തുടങ്ങിയ അംഗീകൃത പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കായി സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കുമായി 911.52 കോടി രൂപ അനുവദിച്ചു.

#  2025 നവംബർ 30 വരെയുള്ള കണക്കനുസരിച്ച്, കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന വിഹിതങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ ഈ പദ്ധതിക്ക് കീഴിൽ ആകെ 1,316.27 കോടി രൂപ ചെലവഴിച്ചു.

#  തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട പ്രതിനിധികൾ, ഉദ്യോഗസ്ഥർ, പഞ്ചായത്തിലെ മറ്റ് പങ്കാളികൾ എന്നിവരുടെ ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനായി 2025 ജനുവരി 1 മുതൽ നവംബർ 30 വരെ ഏകദേശം 33.25 ലക്ഷം പേർക്ക് പരിശീലനം നൽകി.

# 2025-26 കാലയളവിൽ RGSA വഴി 1,638 ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് ഭവനുകൾക്കും 19,472 കമ്പ്യൂട്ടറുകൾക്കും അംഗീകാരം നൽകി.

12.2 പ്രമുഖ സ്ഥാപനങ്ങൾ വഴിയുള്ള നേതൃത്വ/മാനേജ്‌മെന്റ് വികസന പരിപാടികൾ

പഞ്ചായത്തീരാജ് സംവിധാനത്തിനുള്ളിലെ ഭരണപരവും നേതൃത്വപരവുമായ ശേഷികൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ മന്ത്രാലയം മാനേജ്‌മെന്റ് ഡെവലപ്‌മെന്റ് പ്രോഗ്രാം (MDP) പരിശീലനങ്ങൾ സംഘടിപ്പിച്ചു. 2025-26 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ, ഏപ്രിൽ മുതൽ നവംബർ വരെയുള്ള കാലയളവിൽ ഐഐഎം റോഹ്തക്, ഐഐടി ധൻബാദ്, ഇർമ (IRMA) ആനന്ദ്, ഐഐഎം ജമ്മു, ഐഐഎം ബോധ്ഗയ എന്നീ പ്രമുഖ ദേശീയ സ്ഥാപനങ്ങളിലായി അഞ്ച് പരിശീലന പരിപാടികൾ നടത്തി.ഈ പരിശീലനങ്ങളിൽ ആകെ 160 പ്രതിനിധികൾ പങ്കെടുത്തു. പഞ്ചായത്തീരാജ് ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ മാനേജീരിയൽ നൈപുണ്യവും സ്ഥാപനപരമായ കാര്യക്ഷമതയും വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിന് ഈ പരിപാടികൾ വലിയ സംഭാവന നൽകി. ഗ്രാസ്റൂട്ട് തലത്തിലുള്ള ശേഷി വികസനത്തിനായി ഇന്ത്യയിലെ മുൻനിര അക്കാദമിക് സ്ഥാപനങ്ങളെ പ്രയോജനപ്പെടുത്തുന്നതിൽ മന്ത്രാലയത്തിനുള്ള താല്പര്യമാണ് ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നത്.

12.3 മാതൃകാ യുവ ഗ്രാമസഭയുടെ (Model Youth Gram Sabha) ദേശീയതല ഉദ്ഘാടനം

ഇന്ത്യയിലെ വലിയൊരു വിഭാഗം വരുന്ന യുവജനങ്ങളെ ഗ്രാമീണ ജനാധിപത്യത്തിൽ പങ്കാളികളാക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, സ്കൂൾ വിദ്യാഭ്യാസ സാക്ഷരതാ വകുപ്പും (DoSEL), ഗോത്രകാര്യ മന്ത്രാലയവുമായി (MoTA) സഹകരിച്ച് പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയം 'മാതൃകാ യുവ ഗ്രാമസഭ' (MYGS) പദ്ധതിക്ക് തുടക്കം കുറിച്ചു. ജവഹർ നവോദയ വിദ്യാലയങ്ങളിലെയും (JNV) ഏകലവ്യ മോഡൽ റെസിഡൻഷ്യൽ സ്കൂളുകളിലെയും (EMRS) ഒമ്പത്, പത്ത് ക്ലാസുകളിലെ വിദ്യാർത്ഥികളെ ഉൾപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് മാതൃകാ ഗ്രാമസഭ/ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് യോഗങ്ങൾ നടത്തുന്നതാണ് ഈ പദ്ധതി.2025 ഒക്ടോബർ 30-ന് ഡോ. അംബേദ്കർ ഇന്റർനാഷണൽ സെന്ററിൽ വെച്ച് മാതൃകാ യുവ ഗ്രാമസഭയുടെ ദേശീയതല ഉദ്ഘാടനം നടന്നു. ഹരിയാന, ഉത്തർപ്രദേശ്, ഉത്തരാഖണ്ഡ് എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ജെഎൻവി (JNV), ഇഎംആർഎസ് (EMRS) വിദ്യാർത്ഥികൾ, ജനപ്രതിനിധികൾ, പഞ്ചായത്ത് ഉദ്യോഗസ്ഥർ എന്നിവരുൾപ്പെടെ ഏകദേശം 800 പേർ ഈ ഉദ്ഘാടന ചടങ്ങിൽ പങ്കെടുത്തു.

ഡിജിറ്റൽ ഇന്ത്യ, സദ് ഭരണം (Good Governance), ആത്മനിർഭർ ഭാരത് എന്നീ ഗവൺമെന്റ് കാഴ്ചപ്പാടുകളുമായി ഈ പദ്ധതികൾ ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു. പങ്കാളിത്ത ജനാധിപത്യത്തിനും സുതാര്യമായ ഭരണത്തിനുമായി ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ഗ്രാമീണ സ്ഥാപനങ്ങളെ ഇത് പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ശാക്തീകരിക്കപ്പെട്ടതും സ്വയംപര്യാപ്തവും വികസനോന്മുഖവുമായ പഞ്ചായത്തുകളിലൂടെ 'വികസിത് ഭാരത്' എന്ന ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് ഇന്ത്യയെ അടുപ്പിക്കുന്നതിനായി, രാഷ്ട്രീയ ഗ്രാമ സ്വരാജ് അഭിയാന് (RGSA) കീഴിലുള്ള മന്ത്രാലയത്തിന്റെ പരിശ്രമങ്ങൾ ഫലപ്രദവും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതും പങ്കാളിത്തപരവുമായ  പ്രാദേശിക ഭരണത്തെ തുടർന്നും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

13. പെസ (PESA) നടപ്പിലാക്കലിലൂടെ ഗോത്രവർഗ സമൂഹങ്ങളെ ശാക്തീകരിക്കൽ

13.1 പെസ-യിലെ  മികവിന്റെ കേന്ദ്രം (Centre of Excellence on PESA)

പെസ നിയമം നടപ്പിലാക്കുന്നത് വ്യവസ്ഥാപിതമാക്കുന്നതിനായി, അമർകണ്ടക്കിലെ ഇന്ദിരാഗാന്ധി നാഷണൽ ട്രൈബൽ യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽ (IGNTU) ഒരു 'പെസ മികവിന്റെ കേന്ദ്രം' (CoE-PESA) സ്ഥാപിച്ചു. 2025 ജൂലൈ 24-ന് പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയം (MoPR), മധ്യപ്രദേശ് സർക്കാർ, ഐജിഎൻടിയു (IGNTU) എന്നിവർ തമ്മിൽ ഒപ്പുവെച്ച ധാരണാപത്രത്തിലൂടെയാണ് ഇത് യാഥാർത്ഥ്യമായത്. പാരമ്പര്യ ആചാരങ്ങളുടെ ഡോക്യുമെന്റേഷൻ, മാതൃകാ പെസ ഗ്രാമസഭകളുടെ വികസനം, ഗോത്രഭാഷകളിൽ ഐഇസി (IEC), പരിശീലന സാമഗ്രികൾ എന്നിവ തയ്യാറാക്കൽ, മികച്ച പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഡോക്യുമെന്റേഷൻ എന്നിവയിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചുകൊണ്ടുള്ള 2025-26 പ്രവർത്തന പദ്ധതിക്ക് പ്രോഗ്രാം അഡ്വൈസറി ബോർഡ് അംഗീകാരം നൽകി.

1996-ലെ പഞ്ചായത്ത് (പട്ടികവർഗ മേഖലകളിലേക്കുള്ള വിപുലീകരണം) നിയമം (PESA Act),ഭരണഘടനയുടെ ഒമ്പതാം ഭാഗത്തിലെ വ്യവസ്ഥകളെ 10 സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ പട്ടികവർഗ മേഖലകളിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് 45 പൂർണ്ണമായും 63 ഭാഗികമായും ഉൾപ്പെട്ട ജില്ലകളിലായി 77,564 ഗ്രാമങ്ങളെയും 22,040 പഞ്ചായത്തുകളെയും 664 ബ്ലോക്കുകളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ആസൂത്രിതമായ ശേഷി വികസനം, സ്ഥാപനപരമായ പിന്തുണ, വിജ്ഞാന സംരക്ഷണം എന്നിവയിലൂടെ പെസ നടപ്പിലാക്കുന്നത് ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും ഗോത്രവർഗ സമൂഹങ്ങളെ ശാക്തീകരിക്കുന്നതിനും 2025-ൽ മന്ത്രാലയം വലിയ മുന്നേറ്റങ്ങൾ നടത്തി. പെസ നിയമം ഫലപ്രദമായി നടപ്പിലാക്കുന്നതിൽ 'പെസ മികവിന്റെ കേന്ദ്രം' ഒരു സുപ്രധാന വേദിയായി മാറും.

13.2 രാഷ്ട്രീയ ഗ്രാമ സ്വരാജ് അഭിയാന് കീഴിൽ, പത്ത് പെസ (PESA) സംസ്ഥാനങ്ങളിലും സംസ്ഥാന-ജില്ലാ-ബ്ലോക്ക്-ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് തലങ്ങളിൽ പദ്ധതി നടപ്പിലാക്കുന്നതിനായി പ്രത്യേക ഉദ്യോഗസ്ഥരെ നിയമിക്കുന്നതിന് മന്ത്രാലയം പിന്തുണ നൽകുന്നു. നിലവിൽ, പെസ നിയമം താഴെത്തട്ടിൽ നടപ്പിലാക്കുന്നതിനായി 16,000-ത്തിലധികം പ്രത്യേക ജീവനക്കാർ വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിലായി പ്രവർത്തിച്ചുവരുന്നു.

13.3 വിദഗ്ധർ, പെസ ഉദ്യോഗസ്ഥർ, വിവിധ പെസ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ പ്രതിനിധികൾ എന്നിവരെ പങ്കുചേർത്തുകൊണ്ട് 2025 മെയ് 13-14 തീയതികളിൽ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ പൂനൈയിലുള്ള യഷദയിൽ (YASHADA) മന്ത്രാലയം ദ്വിദിന 'റൈറ്റ്-ഷോപ്പ്' (എഴുത്തുശാല) സംഘടിപ്പിച്ചു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി, പത്ത് പെസ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള 40 മികച്ച പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സമാഹാരം "PESA in Action: Stories of Strength and Self-Governance"("പെസ പ്രവൃത്തി പഥത്തിൽ : ശക്തിയുടെയും സ്വയംഭരണത്തിന്റെയും കഥകൾ") എന്ന പേരിൽ ഇംഗ്ലീഷിലും ഹിന്ദിയിലും പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. 2025 ജൂലൈ 24-ന് മധ്യപ്രദേശിലെ ഭോപ്പാലിൽ വെച്ചാണ് ഇത് പ്രകാശനം ചെയ്തത്.പെസ മേഖലകളിലെ ഗ്രാമസഭകൾ സംസ്ഥാന പെസ ചട്ടങ്ങൾ പ്രകാരം തങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ച അധികാരം കൃത്യമായി വിനിയോഗിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് ഈ വിജയഗാഥകൾ തെളിയിക്കുന്നു. ഈ വിജയഗാഥകളെ ആസ്പദമാക്കി ആറ് ഹ്രസ്വചിത്രങ്ങൾ/വീഡിയോകൾ നിർമ്മിക്കുകയും വ്യാപകമായ പ്രചാരണത്തിനായി മന്ത്രാലയത്തിന്റെ സോഷ്യൽ മീഡിയ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിലൂടെ പങ്കുവെക്കുകയും ചെയ്തു.

13.4 പെസ (PESA) നിയമത്തിന് കീഴിലുള്ള ശേഷി വികസനവും പരിശീലനങ്ങളും

തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട പ്രതിനിധികൾ, ഉദ്യോഗസ്ഥർ, കമ്മ്യൂണിറ്റി പങ്കാളികൾ എന്നിവരുടെ ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കുക എന്നത് 2025-ലെ ഒരു പ്രധാന ലക്ഷ്യമായിരുന്നു. പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയത്തിന്റെ ട്രെയിനിംഗ് മാനേജ്‌മെന്റ് പോർട്ടലിൽ ലഭ്യമായ വിവരങ്ങൾ പ്രകാരം, 2025-26 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ (2025 നവംബർ 30 വരെ) പെസ നിയമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നടന്ന പരിശീലനങ്ങളുടെ വിശദാംശങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

*വിവിധ പെസ സംസ്ഥാനങ്ങളിലായി ആകെ 594 പരിശീലന പരിപാടികൾ സംഘടിപ്പിച്ചു.

*ആകെ 32,892 പേർക്ക് പരിശീലനം നൽകി.

*ഇതിൽ 401 പേർ സംസ്ഥാന തലത്തിലും, 2,863 പേർ ജില്ലാ തലത്തിലും, 29,628 പേർ ബ്ലോക്ക് തലത്തിലും പരിശീലനം ലഭിച്ചവരാണ്.

*ജാർഖണ്ഡ് മാത്രം 31,434 പേർക്ക് പരിശീലനം നൽകി. പട്ടികവർഗ മേഖലകളിൽ താഴെത്തട്ടിലുള്ള ശേഷി വികസനത്തിനായി നടത്തുന്ന വിപുലമായ ശ്രമങ്ങളെയാണ് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

കൂടാതെ, സെപ്റ്റംബർ മുതൽ നവംബർ വരെയുള്ള കാലയളവിൽ തിരഞ്ഞെടുത്ത സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ (Anchor States) വച്ച് പെസ (PESA) നിയമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രധാന വിഷയങ്ങളിൽ രണ്ടാം ഘട്ട സംസ്ഥാനതല മാസ്റ്റർ ട്രെയിനർ പരിശീലന പരിപാടികൾ സംഘടിപ്പിച്ചു. ഗ്രാമസഭകളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക, ചെറുകിട വനവിഭവങ്ങൾ, ചെറുകിട ഭൂമി ധാതുക്കൾ  (Minor Minerals), ഭൂമി അന്യവൽക്കരണം തടയൽ, പണമിടപാടുകൾക്ക് മേലുള്ള നിയന്ത്രണം, ലഹരിവസ്തുക്കളുടെ നിയന്ത്രണം, പരമ്പരാഗത തർക്ക പരിഹാരങ്ങൾ എന്നിവയായിരുന്നു ഈ പരിശീലനത്തിലെ പ്രധാന വിഷയങ്ങൾ.

13.5 പരിശീലന കൈപ്പുസ്തകങ്ങളുടെ (Training Manuals) വിവർത്തനം

പെസ (PESA) നിയമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരിശീലന കൈപ്പുസ്തകങ്ങൾ  പ്രാദേശിക, ഗോത്ര ഭാഷകളിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾ മന്ത്രാലയം നടത്തിവരുന്നു. ആന്ധ്രാപ്രദേശും തെലങ്കാനയും ഏഴ് കൈപ്പുസ്തകങ്ങൾ  തെലുങ്കിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്തു കഴിഞ്ഞു. മഹാരാഷ്ട്ര നാല് കൈപ്പുസ്തകങ്ങളുടെ  മറാത്തി വിവർത്തനം പൂർത്തിയാക്കി.ഗുജറാത്തി, മറാത്തി, ഒഡിയ, സന്താലി ഭാഷകളിലേക്കുള്ള വിവർത്തനത്തിനായി മന്ത്രാലയം 'ഭാഷിണി'യുമായി (Bhashini) സഹകരിക്കുന്നുണ്ട്. കൂടാതെ, ഗോത്രകാര്യ മന്ത്രാലയവുമായി സഹകരിച്ച് 'ആദി വാണി' (Aadi Vaani) പോർട്ടൽ വഴി സന്താലി, മുണ്ടരി, ഗോണ്ടി, ഭിലി എന്നീ ഗോത്ര ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം നടക്കുന്നു. ഗോണ്ടി, ഭിലി, മുണ്ടരി ഭാഷകളിലുള്ള വിവർത്തനങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി പരിശോധനയ്ക്കായി (Proofreading) സംസ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് അയച്ചിട്ടുണ്ട്.

13.6 ദേശീയതലത്തിലുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളും സാംസ്‌കാരിക സംയോജനവും

ഗ്രാമസഭകളെ ശാക്തീകരിക്കുന്നതിനും ഗോത്രവർഗ സ്വയംഭരണ സംവിധാനങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും ഊന്നൽ നൽകിക്കൊണ്ട്, 1996-ലെ പഞ്ചായത്ത് (പട്ടികവർഗ മേഖലകളിലേക്കുള്ള വിപുലീകരണം) നിയമം (PESA) നടപ്പിലാക്കുന്നത് ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി 2025-ൽ പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയം (MoPR) പ്രത്യേക പദ്ധതികൾ ഏറ്റെടുത്തു.

പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിലും പിന്തുണയിലുമായി ജാർഖണ്ഡ് സർക്കാരിന്റെ പഞ്ചായത്തീരാജ് വകുപ്പ് 2025 ജനുവരി 26-ന് ‘ഹമാരി പരമ്പര, ഹമാരി വിരാസത്’ (നമ്മുടെ പാരമ്പര്യം, നമ്മുടെ പൈതൃകം) ക്യാമ്പയിന് തുടക്കം കുറിച്ചു. പരമ്പരാഗത സ്വയംഭരണ സംവിധാനങ്ങളും സാംസ്‌കാരിക പൈതൃകവും ആചാരങ്ങളും സംരക്ഷിക്കുമെന്ന് 3,000-ത്തിലധികം ഗ്രാമങ്ങൾ ഇതിനോടകം പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു. ഗോത്രവർഗ ആചാരങ്ങൾ, പാരമ്പര്യങ്ങൾ, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ സംരക്ഷിക്കാൻ ഗ്രാമസഭകളെ ചുമതലപ്പെടുത്തുന്ന പെസ (PESA) നിയമത്തിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ഈ സംരംഭം പൂർണ്ണമായും ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു.

ഭഗവാൻ ബിർസ മുണ്ടയുടെ 150-ാം ജന്മവാർഷിക വർഷത്തോടനുബന്ധിച്ച് (ജൻജാതിയ ഗൗരവ് വർഷം), 2025 ഏപ്രിൽ 4-ന് ന്യൂഡൽഹിയിൽ വെച്ച് സർഹുൽ മഹോത്സവം 2025-നോടൊപ്പം ‘ഹമാരി പരമ്പര, ഹമാരി വിരാസത്’ പരിപാടിയുടെ പ്രത്യേക ദേശീയതല ചടങ്ങ് സംഘടിപ്പിച്ചു. ജാർഖണ്ഡ് സർക്കാരുമായി സഹകരിച്ച് പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയം സംഘടിപ്പിച്ച ഈ ചടങ്ങിൽ ജാർഖണ്ഡിൽ നിന്നുള്ള 560-ലധികം ഗോത്രവർഗ പ്രതിനിധികൾ പങ്കെടുത്തു. ദേശീയതലത്തിൽ ഗോത്രവർഗ പൈതൃകം ആഘോഷിക്കുന്നതിനും ആദരിക്കുന്നതിനും ഈ പരിപാടി വേദിയായി.

13.7 പെസ മഹോത്സവം 2025 (PESA Mahotsav 2025)

2025 ഡിസംബർ 23, 24 തീയതികളിൽ ആന്ധ്രാപ്രദേശിലെ വിശാഖപട്ടണത്ത്,  പഞ്ചായത്തീരാജ് മന്ത്രാലയം രണ്ട് ദിവസത്തെ പെസ മഹോത്സവം സംഘടിപ്പിച്ചു. പത്ത് പെസ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പ്രതിനിധികൾ ഈ പരിപാടിയിൽ പങ്കെടുത്തു. പഞ്ചായത്ത് പ്രതിനിധികൾ, ഗോത്രവർഗ സമൂഹങ്ങൾ, യുവാക്കൾ, കരകൗശല വിദഗ്ധർ, സാംസ്‌കാരിക ഗ്രൂപ്പുകൾ എന്നിവരെ ഒന്നിപ്പിച്ച ഈ മഹോത്സവം, ഗോത്രവർഗ കായിക വിനോദങ്ങൾ, സംസ്‌കാരം, ഭക്ഷണം, കരകൗശലവസ്തുക്കൾ, പരമ്പരാഗത രീതികൾ എന്നിവ പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ദേശീയ വേദിയായി മാറി.

പെസ ദിനത്തോട് (ഡിസംബർ 24) അനുബന്ധിച്ച് നടന്ന ഈ ചടങ്ങിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ചില പദ്ധതികൾക്ക് തുടക്കം കുറിച്ചു:

# പെസ പോർട്ടൽ (PESA Portal): പെസ നിയമം നടപ്പിലാക്കുന്നതിലെ പുരോഗതി വിലയിരുത്തുന്നതിനായുള്ള സംവിധാനം.

# പെസ സൂചികകൾ (PESA Indicators): സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ പുരോഗതി അളക്കുന്നതിനുള്ള മാനദണ്ഡങ്ങൾ.

# പരിശീലന സഹായികൾ: വിവിധ ഗോത്രഭാഷകളിൽ തയ്യാറാക്കിയ പെസ പരിശീലന മൊഡ്യൂളുകൾ.

# ഇ-ബുക്ക്: ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ കിന്നൗർ ജില്ലയുടെ സമ്പന്നമായ സാംസ്‌കാരിക പൈതൃകം രേഖപ്പെടുത്തുന്ന ഇ-ബുക്ക് പ്രകാശനം ചെയ്തു.

മഹോത്സവത്തിന്റെ ഭാഗമായി നടന്ന കായിക മത്സരങ്ങൾ, പ്രദർശനങ്ങൾ, സാംസ്‌കാരിക പരിപാടികൾ, ഗ്രാമസഭാ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവ പട്ടികവർഗ മേഖലകളിലെ ജനപങ്കാളിത്തവും താഴെത്തട്ടിലുള്ള മുൻഗണനകളും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു.

താഴെത്തട്ടിൽ പെസ (PESA) നിയമം ഫലപ്രദമായി നടപ്പിലാക്കുന്നതിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതോടൊപ്പം, ഗോത്രവർഗ പ്രതിഭകളെ ആദരിക്കുന്ന ഒരു സുപ്രധാന ദേശീയ സംരംഭമായി പെസ മഹോത്സവം സമാപിച്ചു. പെസ മഹോത്സവം ഇനി മുതൽ എല്ലാ വർഷവും സംഘടിപ്പിക്കുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു. അടുത്ത വർഷത്തെ മഹോത്സവത്തിന് ആതിഥേയത്വം വഹിക്കാനുള്ള ഔദ്യോഗിക ചുമതല ഛത്തീസ്‌ഗഢിന് കൈമാറി.

13.8 ഛത്തീസ്‌ഗഢിലെ സാംസ്‌കാരിക ഡോക്യുമെന്റേഷൻ പദ്ധതി
ഛത്തീസ്‌ഗഢിലെ 42 ഗോത്രവർഗ വിഭാഗങ്ങളുടെയും സംസ്‌കാരം വ്യവസ്ഥാപിതമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നതിനും , ഡിജിറ്റൈസ് ചെയ്യുന്നതിനും, സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുമായി “മേരി പരമ്പര, മേരി വിരാസത്” (എന്റെ പാരമ്പര്യം, എന്റെ പൈതൃകം) എന്ന സവിശേഷമായ പദ്ധതി മന്ത്രാലയം ഛത്തീസ്‌ഗഢ് സർക്കാരിന് അനുവദിച്ചു.

സമൂഹത്തിന്റെയും ഗ്രാമസഭകളുടെയും നേതൃത്വത്തിലുള്ള പങ്കാളിത്ത സമീപനമാണ് ഈ പദ്ധതി സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിലൂടെ വിശദമായ വീഡിയോ ഡോക്യുമെന്ററികൾ നിർമ്മിക്കുക,വംശനാശഭീഷണി നേരിടുന്ന പാരമ്പര്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുക,തദ്ദേശീയമായ ശബ്ദങ്ങളെ ശാക്തീകരിക്കുക,തലമുറകൾ തമ്മിലുള്ള അറിവിന്റെ കൈമാറ്റം ശക്തിപ്പെടുത്തുക,ഗവേഷകർക്കും നയരൂപകർത്താക്കൾക്കും പൊതുജനങ്ങൾക്കും പ്രാപ്യമാകുന്ന രീതിയിൽ ദ്വിഭാഷാ (ഹിന്ദി-ഇംഗ്ലീഷ്) ഡിജിറ്റൽ ശേഖരം രൂപീകരിക്കുക എന്നീ  ലക്ഷ്യങ്ങൾ കൈവരിക്കും:

***

SK