કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી શ્રી પીયૂષ ગોયલે આજે ભાર મૂક્યો હતો કે કુપોષણ સામેની લડાઈને સરકાર, કોર્પોરેટ્સ, સમુદાયો અને વ્યક્તિઓ બંનેને સાંકળીને એક સામૂહિક રાષ્ટ્રીય જવાબદારી તરીકે આગળ ધપાવવી જોઈએ. નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રીય ડેરી વિકાસ બોર્ડ (NDDB) દ્વારા આયોજિત પોષણ પર CSR કોન્ક્લેવને સંબોધતા મંત્રીએ કહ્યું કે વિકાસ ભારત બનાવવા અને દેશના લાંબા ગાળાના સામાજિક અને આર્થિક ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા માટે કુપોષણ દૂર કરવું જરૂરી છે.

શ્રી ગોયલે કહ્યું કે કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR) વ્યવસાયને સામાજિક પ્રભાવ સાથે જોડવાની એક અનોખી તક પૂરી પાડે છે, ખાસ કરીને કુપોષણને દૂર કરવામાં. જ્યારે કાયદો કંપનીઓને તેમના ચોખ્ખા નફાના 2 ટકા CSR પ્રવૃત્તિઓ પર ખર્ચ કરવાનો આદેશ આપે છે, ત્યારે તેમણે કહ્યું કે આને લઘુત્તમ મર્યાદા તરીકે જોવું જોઈએ અને મર્યાદા તરીકે નહીં. તેમણે CSR ને બોજ તરીકે નહીં, પરંતુ સમાજમાં અર્થપૂર્ણ યોગદાન આપવાની મૂલ્યવાન તક તરીકે વર્ણવ્યું.
 

શ્રી ગોયલે જણાવ્યું હતું કે કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી (CSR) વ્યવસાયને સામાજિક અસર સાથે જોડવાની એક અનોખી તક પૂરી પાડે છે, ખાસ કરીને કુપોષણ જેવી સમસ્યાઓ સામે લડવામાં. તેમણે ઉમેર્યું કે કાયદા દ્વારા કંપનીઓને તેમના ચોખ્ખા નફાના 2 ટકા CSR પ્રવૃત્તિઓ પર ખર્ચવા ફરજિયાત કરવામાં આવી છે, પરંતુ આને લઘુત્તમ આવશ્યકતા તરીકે જોવું જોઈએ, કોઈ મર્યાદા તરીકે નહીં. તેમણે CSRને બોજ ગણાવ્યો નહિં, પરંતુ સમાજમાં સાર્થક યોગદાન આપવાની એક મૂલ્યવાન તક તરીકે વર્ણવી.

ભારતના ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓમાં સેવાભાવની ભાવના ઊંડે સુધી સમાયેલી છે, એ જણાવતા શ્રી ગોયલે કહ્યું કે ઘણાં લોકો અને સંસ્થાઓ કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી (CSR)ની આવશ્યકતા કરતાં પણ વધુ નફો સામાજિક કાર્યો માટે દાનમાં આપે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે વર્તમાન કાર્યક્રમ તમામ હિતધારકો માટે કુપોષણ સામેના પ્રયત્નો વધારવા માટે એક જાગૃતતાનું કાર્ય કરે છે.

સહકાર રાજ્ય મંત્રી શ્રી કૃષ્ણ પાલ ગુર્જરે સંમેલનને સંબોધતા જણાવ્યું હતું કે, કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી (CSR) સામાજિક પરિવર્તનની એક શક્તિશાળી સાધન તરીકે ઉભરી આવી છે, જે દાનભાવનાથી આગળ વધીને વ્યૂહાત્મક સામાજિક રોકાણનું માધ્યમ બની છે. તેમણે ભાર મૂક્યો કે શિશુ સંજીવની જેવા કાર્યક્રમો દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સહકારી માળખું સ્થાનિક ભાગીદારી, પારદર્શિતા અને અસરકારકતા સુનિશ્ચિત કરીને CSR નાં સંસાધનોને મૂર્ત સામાજિક પરિણામોમાં અસરકારક રીતે પરિવર્તિત કરી શકે છે. એનડીડીબી દ્વારા Gift Milk અને શિશુ સંજીવની જેવી પહેલોની પ્રશંસા કરતા તેમણે કહ્યું કે આ કાર્યક્રમો આકાંક્ષી જિલ્લાઓ, આદિવાસી વિસ્તારો, આંગણવાડી કેન્દ્રો અને સરકારી શાળાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને અંતિમ વ્યક્તિ સુધી પહોંચવાની ખાતરી આપે છે. મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે એનડીડીબી ફાઉન્ડેશન ફોર ન્યુટ્રિશન જેવા સંસ્થાકીય પ્લેટફોર્મને CSR દ્વારા સમર્થન આપવું માત્ર કાયદાકીય આવશ્યકતા નથી, પરંતુ “સબકા સાથ, સબકા વિકાસ”ની ભાવનાને અનુરૂપ સર્વસમાવેશક વિકાસ અને રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં સક્રિય યોગદાન છે. તેમણે કાર્યક્રમોના અસરકારક અમલીકરણ માટે મૂળ કારણોનું વિશ્લેષણ કરવાની અને કાર્યક્રમોની સંતૃપ્તિ સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો.

આ સહયોગી અભિગમ પર આગળ વધતાં, શ્રી પિયુષ ગોયલે જણાવ્યું હતું કે કુપોષણ એક જટિલ સમસ્યા છે, જેને સંકલિત પ્રયાસોની જરૂર છે. શ્રી ગોયલે ભાર મૂક્યો કે આ કાર્યક્રમ આંતર-મંત્રીસ્તર સંકલનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જેમાં વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય, પશુપાલન અને મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગ, સહકાર મંત્રાલય, પંચાયતી રાજ મંત્રાલય અને મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય વડાપ્રધાનના “સમગ્ર સરકાર અભિગમ” હેઠળ રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓને પહોંચી વળવા માટે સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. તેમણે ઉમેર્યું કે જ્યારે સમગ્ર સરકાર સાથે મળીને કામ કરે છે, ત્યારે કાર્યક્રમો પાયાના સ્તરે વધુ અસરકારક અને પ્રભાવશાળી બને છે.

શ્રી ગોયલે જણાવ્યું હતું કે એનડીડીબી આ કાર્યક્રમમાં એક છત્ર સંસ્થા તરીકે ભૂમિકા ભજવે છે, જે સરકાર અને ઉદ્યોગ વચ્ચેના સહયોગને સુવિધા પૂરી પાડે છે. તેમણે પશુપાલન અને મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો, જે ખાસ કરીને દૂધ અને માછલી જેવા પોષક તત્વોથી ભરપૂર ખોરાકની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરે છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે સરકાર દ્વારા સમર્થિત સંસ્થાઓ દ્વારા કુપોષણનો સામનો કરવા માટે પોષક તત્વોથી ભરપૂર ખોરાક પોસાય તેવા ભાવે ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય છે.

મંત્રીએ કુપોષણના મૂળ કારણોને દૂર કરવામાં મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયની કેન્દ્રવર્તી ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ગર્ભાવસ્થા અને બાળકના શરૂઆતના વર્ષોમાં યોગ્ય પોષણ સુનિશ્ચિત કરવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે કુપોષણ જન્મ પહેલાંથી જ શરૂ થઈ શકે છે. તેમણે એમ પણ નોંધ્યું હતું કે ગર્ભવતી મહિલાઓ અને બાળકોને તેમના વિકાસકાળ દરમિયાન પર્યાપ્ત પોષણ આપવાથી લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્યમાં નોંધપાત્ર સુધારો થાય છે.

સંતૃપ્તિના મહત્વ પર ભાર મૂકતા શ્રી ગોયલે જણાવ્યું કે કાર્યક્રમો દરેક ગામડે, દરેક ઘરે અને સમાજના દરેક વર્ગ સુધી પહોંચવા જોઈએ. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે આ પહેલ કોર્પોરેટ્સને લાભાર્થીઓ સાથે જોડે છે અને એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વિવિધ હિતધારકો જડમૂળ સ્તરે પહોંચવામાં પોતાની સંબંધિત ભૂમિકા ભજવે.

સહકાર મંત્રાલય અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ આ પહેલોને ગામ સુધી પહોંચાડવામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, જે દરેક ગામ અને ઘરમાં પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરે છે. તમામ પાંચ મંત્રાલયોની સામૂહિક સંડોવણી પોષણ, પરવડે તેવા ભાવ અને છેલ્લી વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડવા માટે સંકલિત શાસન દર્શાવે છે.

શ્રી ગોયલે જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી નવીનતા અને નવીન નાણાકીય વ્યવસ્થા પર સતત ભાર મૂકે છે, કેમ કે કુપોષણ સામેની લડાઈમાં સરકાર એકલી સફળ થઈ શકતી નથી. તેમણે આ કાર્યક્રમને એક નવીન મોડેલ તરીકે વર્ણવ્યો છે, જે સી.એસ.આર. (CSR)ને પોષણ પરિણામો સાથે સીધી રીતે જોડે છે. કોર્પોરેટ્સ, જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો અને ઉદ્યોગોને કુપોષણ સામેની લડાઈ સાથે જોડીને આ પહેલ સમાજ અને અર્થતંત્ર બંને માટે સમાન મૂલ્યનું સર્જન કરે છે, તેમણે ઉમેર્યું.

મંત્રીએ જણાવ્યું કે કુપોષણ દૂર કરવાથી મત્સ્યોદ્યોગ અને પશુપાલન જેવા ક્ષેત્રોમાં ખેડૂતોની આવકમાં વધારો થાય છે. તેમણે એ પણ નોંધ્યું કે એક જ કાર્યક્રમથી ખેડૂતો, મહિલાઓ અને બાળકોને એકસાથે લાભ થઈ શકે છે, અને આ જૂથોની મોટી ભાગીદારી દર્શાવે છે કે આ પહેલ સર્વસમાવેશક છે.

વહીવટી અને નીતિના દૃષ્ટિકોણથી શ્રી ગોયલે મૂળ કારણોના વિશ્લેષણની આવશ્યકતા પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે કુપોષણને સ્થાયી રૂપે દૂર કરવા માટે સગર્ભાવસ્થા અને પ્રારંભિક બાળપણ દરમિયાન જ કાર્ય કરવું આવશ્યક છે, અને બાળકોના વિકાસના વર્ષો દરમિયાન પણ તેને ચાલુ રાખવું જોઈએ, જેથી શારીરિક અને માનસિક વિકાસ અટકે નહીં અને ઓછું વજન જેવી સમસ્યાઓથી બચી શકાય.
 

તેમણે ઉમેર્યું કે ફિટ ઇન્ડિયા, યોગ અને રમતો જેવી પહેલો તંદુરસ્ત જીવનમાં પણ યોગદાન આપે છે, અને કુપોષણમુક્ત ભારત વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાના લક્ષ્યને સાકાર કરવા માટે મૂળભૂત છે. તેમણે એ પણ નોંધ્યું કે વૈશ્વિક સ્તરે કુપોષણ સામેની લડાઈ ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો હેઠળની પ્રાથમિકતા છે, અને જલ જીવન મિશન જેવી યોજનાઓ દ્વારા શુદ્ધ પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા રોગોને અટકાવવામાં મદદરૂપ થાય છે, જે કુપોષણ તરફ દોરી જાય છે.
 

શ્રી ગોયલે કોર્પોરેટ ક્ષેત્રને સંબોધતા જણાવ્યું હતું કે પોષણમાં રોકાણ કરવું એ ભારતની ભવિષ્યની કાર્યશક્તિ, ભવિષ્યના બજારો અને ભવિષ્યની આર્થિક વૃદ્ધિમાં રોકાણ કરવા સમાન છે. સ્વસ્થ બાળકો મોટા થઈને સ્વસ્થ, ઉત્પાદક અને રોજગારી મેળવવા યોગ્ય નાગરિકો બને છે, જે વ્યવસાયો માટે ભવિષ્યના કર્મચારીઓ તેમજ ગ્રાહકોનું નિર્માણ કરીને લાભદાયી છે, તેમણે ઉમેર્યું.
 

પ્રધાનમંત્રીએ મીડિયાને વિનંતી કરી કે CSRથી ચાલતી પોષણની પહેલો દેશના ભવિષ્ય અને ધંધા માટે કેટલી સારી છે તે પ્રકાશિત કરે. તેમણે એમ કહ્યું કે કુપોષણ સામે લડવામાં મળતો સંતોષ એક ઊંડી જવાબદારીની ભાવના પેદા કરે છે અને તેને ફરજ તરીકે જોવી જોઈએ.

પોષણમાલ કુપોષણ સામે જનઆંદોલન કરવાની હાકલ કરતાં શ્રી ગોયલે જણાવ્યું કે કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી (CSR) ફક્ત કોર્પોરેટો સુધી જ સીમિત ન રહેવી જોઈએ. તેમણે વ્યક્તિઓને તેમના જીવનના મહત્વપૂર્ણ તબક્કાઓ અને ઉજવણીઓને સમાજસેવા માટે ઉપયોગમાં લેવા પ્રોત્સાહિત કર્યા, જેમાં અનાથાશ્રમના બાળકોને તથા હોસ્પિટલોમાં દર્દીઓને ભોજન કરાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

ભારત ગતિ અને વ્યાપકતા સાથે ૨૫ કરોડ લોકોને ગરીબીમાંથી બહાર કાઢવાના પ્રયત્નો કરી રહ્યો છે, ત્યારે શ્રી ગોયલે કુપોષણ સામેની લડાઈ પણ એ જ દૃઢતાથી લડવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમણે એમ જણાવ્યું કે દેશમાં એક પણ બાળક કુપોષિત ન રહે અથવા તો અટકાવી શકાય એવા રોગો સાથે જન્મ ન લે તે સુનિશ્ચિત કરવું એ ધ્યેય હોવો જોઈએ.
 

મંત્રીએ ઉપસ્થિતોને ખાતરી આપી હતી કે સરકાર નવા વિચારો અને રચનાત્મક સૂચનોને યોગ્ય માધ્યમો દ્વારા મેળવવા માટે આતુર છે, જેમાં પ્રધાનમંત્રીની વેબસાઇટ અને સંબંધિત મંત્રાલયોનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે સામૂહિક પ્રયાસો, નવીનતા અને સમાજની સક્રિય ભાગીદારીથી કુપોષણમુક્ત ભારતનું લક્ષ્ય સિદ્ધ કરી શકાય છે.
SM/BS/GP/JD