મુખ્ય બાબતો

પરિચય

જમીનનું સ્વાસ્થ્ય જાળવવા, પાક ઉત્પાદકતા વધારવા અને લાંબા ગાળાના કૃષિ ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંતુલિત ખાતર મહત્વપૂર્ણ છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત સરકાર પોષક તત્વો આધારિત સબસિડી (NBS) યોજનાને પ્રાથમિકતા આપવાનું ચાલુ રાખે છે, જે એક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત હસ્તક્ષેપ છે જે ખેડૂતોને પોષણક્ષમ ભાવે મુખ્ય પોષક તત્વો મેળવવામાં મદદ કરીને ખાતરોના વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે. 2025-26 રવિ સિઝન માટે અપડેટેડ NBS દરોની જાહેરાત ખેડૂતોના ઇનપુટ ખર્ચને નિયંત્રિત કરતી વખતે પોષક તત્વોનું સંચાલન વધારવાની સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારત સરકારે 1 એપ્રિલ, 2010થી પોષણક્ષમ આધારિત સબસિડી (NBS) યોજના શરૂ કરી. આ યોજના ખાતર ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત પરિવર્તનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે ખેડૂતોને પોષણક્ષમ ભાવે સબસિડીવાળા, સસ્તા અને વાજબી ખાતરો પૂરા પાડવા માટે રચાયેલ છે, સાથે સાથે તેમના સંતુલિત અને કાર્યક્ષમ ઉપયોગને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.

NBS માળખા હેઠળ, ખાતરોમાં હાજર પોષક તત્વો, મુખ્યત્વે NPKS: નાઇટ્રોજન (N), ફોસ્ફરસ (P), પોટેશિયમ (K) અને સલ્ફર (S) ના આધારે સબસિડી નક્કી કરવામાં આવે છે. આ અભિગમ માત્ર સંતુલિત પોષક તત્વોના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપતો નથી પણ ખેડૂતોને તેમની જમીન અને પાકની ચોક્કસ જરૂરિયાતોને અનુરૂપ જાણકાર નિર્ણયો લેવામાં પણ મદદ કરે છે. ગૌણ અને સૂક્ષ્મ પોષક તત્વોના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપીને, આ યોજના વર્ષોથી ખાતરોના અયોગ્ય ઉપયોગને કારણે ઊભી થયેલી માટીના અધોગતિ અને પોષક અસંતુલન જેવી સમસ્યાઓને પણ સંબોધે છે.

પોષક તત્વો આધારિત સબસિડી યોજનાના પરિણામો અને નીતિ પ્રાથમિકતાઓ

રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલયની પોષક તત્વો આધારિત સબસિડી (NBS) યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ અને સલ્ફર જેવા આવશ્યક પોષક તત્વોના સંતુલિત ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે, જે ખેડૂતોને કોઈપણ એક ખાતર પર વધુ પડતી નિર્ભરતા ટાળવામાં, જમીનની તંદુરસ્તી જાળવવામાં અને ઉત્પાદકતા વધારવામાં મદદ કરે છે. તે ખાતરી કરે છે કે ખેડૂતોને સમયસર અને સસ્તું, સબસિડીવાળા ભાવે ખાતર મળે છે, જે સરળ પાક આયોજન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આ યોજના ખાતર કંપનીઓ વચ્ચે સ્વસ્થ સ્પર્ધાને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે, ખાતર બજારમાં ગુણવત્તા, નવીનતા અને કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે. અદ્યતન અને સૂક્ષ્મ પોષકતત્વોથી ભરપૂર ઉત્પાદનો સહિત નવા અને નવીન ખાતરોની રજૂઆતને સરળ બનાવીને, NBS યોજના ખેતી પદ્ધતિઓને આધુનિક બનાવવામાં મદદ કરે છે. વધુમાં, તે ખાતરો અને કાચા માલ માટે વૈશ્વિક ભાવ વલણો સાથે સંરેખિત કરીને સબસિડીને તર્કસંગત બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, ખેડૂતો માટે સહાય અને નાણાકીય જવાબદારી બંને સુનિશ્ચિત કરે છે.

NBS યોજનાના મુખ્ય નિયમો અને હાઇલાઇટ્સ

પોષક તત્વો આધારિત સબસિડી (NBS) યોજના હેઠળ, સરકાર DAP સહિત ફોસ્ફેટિક અને પોટાસિક (P&K) ખાતરો પર નિશ્ચિત સબસિડી પૂરી પાડે છે, જે વાર્ષિક અથવા દ્વિવાર્ષિક ધોરણે સુધારેલ છે. સબસિડીની રકમ દરેક ખાતર ગ્રેડના પોષક તત્વોની રચના સાથે જોડાયેલી છે.

રવિ પાક 2023-24 સુધી NBS યોજનામાં DAP, MOP અને SSP સહિત 25 P&K ખાતર ગ્રેડ આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. ખરીફ 2024થી યોજનામાં ત્રણ વધુ ખાતર ગ્રેડનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

1. NPK (11:30:14) મેગ્નેશિયમ, ઝીંક, બોરોન અને સલ્ફર સાથે
2. યુરિયા-SSP (5:15:0:10)
3. SSP (0:16:0:11) મેગ્નેશિયમ, ઝીંક અને બોરોન સાથે

નવા ગ્રેડ જોડાવાથી, સરકાર હવે અધિકૃત ઉત્પાદકો અને આયાતકારો દ્વારા ખેડૂતોને સબસિડીવાળા દરે 28 પ્રકારના P&K ખાતરો ઉપલબ્ધ કરાવી રહી છે. તેના ખેડૂત-કેન્દ્રિત અભિગમને અનુરૂપ, સરકાર સ્પર્ધાત્મક ભાવે આ ખાતરોની સસ્તી ઉપલબ્ધતાને પ્રાથમિકતા આપવાનું ચાલુ રાખે છે.

NBS યોજના હેઠળ, P&K ખાતર ક્ષેત્ર એક નિયંત્રણમુક્ત શાસન હેઠળ કાર્ય કરે છે, જે કંપનીઓને સરકારી દેખરેખને આધીન, વાજબી સ્તરે મહત્તમ છૂટક ભાવ (MRP) નક્કી કરવાની મંજૂરી આપે છે. પરિણામે, ખેડૂતોને આ ખાતરો ખરીદતી વખતે સીધી સબસિડી મળે છે.

રવિ પાક 2025-26 માટે NBS દરો

આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક ખાતર અને ઇનપુટ બજારોમાં તાજેતરના વલણોને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકારે 1 ઓક્ટોબર, 2025 થી 31 માર્ચ, 2026 સુધી DAP અને NPKS ગ્રેડ સહિત ફોસ્ફેટિક અને પોટાસિક (P&K) ખાતરો માટે રવિ 2025-26 માટે NBS દરોને મંજૂરી આપી છે. ખેડૂતોને પોષણક્ષમ ભાવે ખાતરો ઉપલબ્ધ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ખાતર કંપનીઓને સૂચિત દરે સબસિડી પૂરી પાડવામાં આવશે. રવિ પાકની ઋતુ 2025-26 માટે અંદાજિત બજેટરી જરૂરિયાત આશરે ₹37,952.29 કરોડ છે, જે ખરીફ ઋતુ 2025ની જરૂરિયાત કરતાં આશરે ₹736 કરોડ વધુ છે.

રવિ પાક 2025-26 માટે P&K ખાતરોમાં હાજર પોષક તત્વો, એટલે કે નાઇટ્રોજન (N), ફોસ્ફેટ (P), પોટાશ (K) અને સલ્ફર (S) પર પ્રતિ કિલો સબસિડી નીચે મુજબ છે:

રવિ પાક 2025-26 માટે 28 ગ્રેડના P&K ખાતરો પર ઉત્પાદન મુજબ સબસિડી નીચે મુજબ છે:

રવિ પાક 2025-26 માટે, ડાય-એમોનિયમ ફોસ્ફેટ (DAP) પરની સબસિડી વધારીને ₹29,805 પ્રતિ મેટ્રિક ટન કરવામાં આવી છે, જે રવિ પાક 2024-25 દરમિયાન પ્રતિ મેટ્રિક ટન ₹21,911 કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. રવિ પાક 2025-26 માટે NBS યોજના હેઠળ એમોનિયમ સલ્ફેટ (ઘરેલું અને આયાતી બંને)નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

NBS યોજના હેઠળ આવરી લેવામાં આવતા કોઈપણ P&K ખાતરો જે બોરોન અથવા ઝીંક સાથે ફોર્ટિફાઇડ અથવા કોટેડ હોય (ખાતર નિયંત્રણ આદેશમાં ઉલ્લેખિત મુજબ) તેમને સબસિડી મળતી રહેશે. વધુમાં, આ ફોર્ટિફાઇડ અથવા કોટેડ ખાતરોને મુખ્ય પોષક તત્વો સાથે તેમના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પ્રતિ મેટ્રિક ટન (MT) વધારાની સબસિડી મળશે.

NBSનું ઓપરેશનલ મેનેજમેન્ટ અને પાલન દેખરેખ

રવિ પાક 2025-26 માટે પોષક તત્વો આધારિત સબસિડી (NBS) યોજનાના અમલીકરણમાં પારદર્શિતા, જવાબદારી અને વાજબી ભાવ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ખાતર કંપનીઓએ આ નિયમનકારી અને કાર્યકારી પગલાંનું પાલન કરવું આવશ્યક છે:

• P&K ખાતરોની કિંમત અને મહત્તમ છૂટક કિંમત (MRP)નું રિપોર્ટિંગ અને દેખરેખ

ખાતર કંપનીઓએ હાલના માર્ગદર્શિકા અનુસાર P&K ​​ખાતરો માટે મહત્તમ છૂટક કિંમત (MRP)ની યોગ્યતા નક્કી કરવા માટે ઓડિટેડ ખર્ચ ડેટા સબમિટ કરવો આવશ્યક છે. આ ખાતર વિભાગ (DoF)ને મૂલ્યાંકન કરવાની મંજૂરી આપે છે કે જાહેર કરાયેલ MRP સચોટ છે કે નહીં. કંપનીઓએ નિયમિતપણે ખાતર વિભાગને તમામ P&K ખાતર ગ્રેડના MRPની જાણ કરવી જરૂરી છે, ખાતરી કરવી જરૂરી છે કે આ કિંમતો સૂચિત સબસિડી દરો સાથે સુસંગત છે, અને ખાતરી આપવી જરૂરી છે કે તેઓ યોગ્ય MRP પર ખાતર વેચે છે.

• નફાના માર્જિનનું નિયમન

હાલની માર્ગદર્શિકા મુજબ, નિર્ધારિત મર્યાદાથી વધુ મેળવેલ કોઈપણ નફો અન્યાયી ગણવામાં આવશે અને સંબંધિત કંપની પાસેથી વસૂલ કરવામાં આવશે (અંતિમ પી એન્ડ કે ઉત્પાદનના ઉત્પાદન ખર્ચ પર આયાતકારો માટે 8% સુધી, ઉત્પાદકો માટે 10% અને સંકલિત ઉત્પાદકો માટે 12% સુધીના નફાના માર્જિન વાજબી માનવામાં આવે છે.)

• MRP અને સબસિડીની વિગતોનું પ્રદર્શન

ખાતરની દરેક થેલીમાં નીચે મુજબ સ્પષ્ટપણે દર્શાવવું આવશ્યક છે: 1. મહત્તમ છૂટક કિંમત (MRP) અને 2. પ્રતિ બેગ અને પ્રતિ કિલોગ્રામ લાગુ સબસિડી.

મુદ્રિત MRP કરતાં વધુ કિંમત વસૂલવી એ ગુનો ગણવામાં આવે છે અને આવશ્યક ચીજવસ્તુ અધિનિયમ, 1955 હેઠળ સજાપાત્ર છે.

• ઉત્પાદન, પરિવહન અને આયાતનું નિરીક્ષણ

ઓનલાઇન, વેબ-આધારિત ઇન્ટિગ્રેટેડ ફર્ટિલાઇઝર મોનિટરિંગ સિસ્ટમ (IFMS) ખાતર વિતરણ, પરિવહન અને આયાત તેમજ સ્થાનિક ઉત્પાદન એકમોની ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિઓનું સતત નિરીક્ષણ કરવાની સુવિધા આપે છે.

• વિતરણ અને પરિવહન જવાબદારી

સિંગલ સુપર ફોસ્ફેટ (SSP) ઉત્પાદકો સહિત, P&K ખાતરોના બધા ઉત્પાદકો, માર્કેટર્સ અને આયાતકારોએ ખાતરી કરવી જોઈએ કે ખાતર રિટેલ આઉટલેટ્સને ફ્રેઇટ ઓન રોડ (F.O.R.) ડિલિવરી ધોરણે પહોંચાડવામાં આવે છે.

• ખાતર વિતરણમાં ડિજિટલ ટ્રેકિંગ અને સંકલન

મૂલ્યાંકિત જરૂરિયાતોના આધારે, DoF માસિક પુરવઠા યોજનાઓ દ્વારા પૂરતા પ્રમાણમાં ખાતરો ફાળવે છે અને પ્રદેશોમાં તેમની ઉપલબ્ધતા પર સતત નજર રાખે છે. તમામ મુખ્ય સબસિડીવાળા ખાતરોની હિલચાલને ઓનલાઈન, વેબ-આધારિત ઈન્ટીગ્રેટેડ ફર્ટિલાઇઝર મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (iFMS) પોર્ટલ દ્વારા ટ્રેક કરવામાં આવે છે. વધુમાં, DA&FW  અને DoF અસરકારક સંકલન સુનિશ્ચિત કરવા અને કોઈપણ ઉભરતી પુરવઠા સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવવા માટે રાજ્યના કૃષિ અધિકારીઓ સાથે સાપ્તાહિક વીડિયો કોન્ફરન્સ કરે છે.

ઈન્ટિગ્રેટેડ ફર્ટિલાઇઝર મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે જે ખાતર વિતરણ અને વ્યવસ્થાપન સંબંધિત અનેક ઓનલાઈન સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. આમાં ડીલર નોંધણી, સ્ટોક ઉપલબ્ધતા ટ્રેકિંગ, ડીલર શોધ અને મેનેજમેન્ટ માહિતી પ્રણાલીઓ અને ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) રિપોર્ટ્સની ઍક્સેસ શામેલ છે. ખાતર પુરવઠા શૃંખલામાં પારદર્શિતા લાવીને, કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરીને અને રીઅલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગને ટેકો આપીને, iFMS ખેડૂતો અને હિસ્સેદારોને સમયસર ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ખાતરો મળે તે સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરે છે.

મુખ્ય સીમાચિહ્નો અને સિદ્ધિઓ એક નજરમાં

P&K ખાતરોના ઉત્પાદનમાં વધારો

NBS યોજના હેઠળ, સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા અને આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે નીતિગત પહેલના પરિણામે P&K (DAP અને NPKS) ખાતરનું ઉત્પાદન સતત વધ્યું છે.

DAP અને NPKS ખાતરોનું સ્થાનિક ઉત્પાદન 2014માં 112.19 LMT થી વધીને 2025માં (30 ડિસેમ્બર, 2025 સુધીમાં) 168.55 LMT થયું છે, જે 50%થી વધુનો વધારો દર્શાવે છે. આ નોંધપાત્ર વધારો સ્વદેશી ઉત્પાદન ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવા, આવશ્યક છોડના પોષક તત્વોની સ્થિર ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા અને ખાતર ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને આગળ વધારવામાં NBS યોજનાની અસરકારકતા પર ભાર મૂકે છે.

જમીનના સ્વાસ્થ્ય અને કૃષિ ઉત્પાદકતામાં સુધારો

NBSના અમલીકરણથી જાણવા મળ્યું છે કે ફોસ્ફેટિક અને પોટાશિક (P&K) ખાતરોનો ઉપયોગ કૃષિ ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે છે અને જમીનમાં વિવિધ પોષક તત્વોની ઉણપને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. યોજના શરૂ થયા પછી, મુખ્ય પાકોના ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. અનાજની ઉપજ 2010-11માં પ્રતિ હેક્ટર 1,930 કિલોથી વધીને 2024-25માં પ્રતિ હેક્ટર 2,578 કિલો થઈ ગઈ છે.

NBS હેઠળ નાણાકીય સહાય

2022-23 અને 2024-25ની વચ્ચે, ભારત સરકારે પોષણક્ષમતા આધારિત સબસિડી (NBS) યોજના હેઠળ સ્થાનિક અને આયાતી ફોસ્ફેટિક અને પોટાશિક (P&K) ખાતરો માટે ₹2.04 લાખ કરોડથી વધુ સબસિડી પૂરી પાડી હતી. આ સતત નાણાકીય સહાય ખાતરોના પોષણક્ષમતા, ઉપલબ્ધતા અને સંતુલિત ઉપયોગની ખાતરી કરવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

નિષ્કર્ષ

પોષક તત્વો આધારિત સબસિડી (NBS) યોજના ભારતની ખાતર નીતિના મુખ્ય ઘટક તરીકે ઉભરી આવી છે, જે સંતુલિત ખાતર, માટી આરોગ્ય અને ટકાઉ કૃષિને પ્રોત્સાહન આપે છે. નીતિગત પગલાંની શ્રેણી દ્વારા, સરકારે સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવ્યું છે, ખાતર ગ્રેડની સંખ્યા 25થી વધારીને 28 કરી છે, અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સિંગલ સુપર ફોસ્ફેટ (SSP) પર નૂર સબસિડી અને મોલાસીસ-ડેરિવ્ડ પોટાશ (PDM)નો સમાવેશ જેવી પહેલો રજૂ કરી છે. ઇન્ટિગ્રેટેડ ફર્ટિલાઇઝર મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (iFMS) દ્વારા દેખરેખનું ડિજિટાઇઝેશન અને રાજ્યો સાથે નિયમિત સંકલનથી તમામ પ્રદેશોમાં પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સમયસર પુરવઠો વધ્યો છે.

2022-23 અને 2024-25 વચ્ચે ₹2.04 લાખ કરોડથી વધુની સતત નાણાકીય સહાય ખેડૂતો માટે પોષણક્ષમતા અને ઉપલબ્ધતા પ્રત્યે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. NBS યોજનાએ માત્ર સ્થાનિક પી એન્ડ કે ઉત્પાદન (DAP અને NPK) - 2014માં 112.19 LMT થી 2025માં (30 ડિસેમ્બર, 2025 સુધીમાં) 168.55 LMT સુધી વધાર્યું નથી - પરંતુ ખાદ્ય ઉત્પાદકતા વધારવા, જમીનના પોષક તત્વોનું સંતુલન સુધારવા અને ખાતર ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતાને મજબૂત બનાવવામાં પણ મદદ કરી છે. એકંદરે, આ પરિણામો ઉત્પાદકતા, ટકાઉપણું અને ખેડૂત કલ્યાણને સંતુલિત કરવામાં યોજનાની સફળતા દર્શાવે છે.

સંદર્ભ:

ભારત સરકાર

• https://services.india.gov.in/service/detail/registration-for-integrated-fertilizer-management-system

લોકસભા

• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/182/AS179_1zeM8u.pdf?source=pqals
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AS84_A9tlRY.pdf?source=pqals

રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય

• https://fert.gov.in/sites/default/files/2025-04/Annual_Report_fertilizer_English.pdf

• https://fert.gov.in/sites/default/files/2025-10/NBS%20Notification%20Rabi%202025-26_0.pdf

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

• https://upag.gov.in/dash-reports/fiveyearapy

PIB પ્રેસ રિલીઝ

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2112304

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2183292

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2079052

• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2148437

PIB બેકગ્રાઉન્ડર

• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154966&ModuleId=3

પીડીએફ તરીકે ડાઉનલોડ કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com