তলত কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আৰু ঔদ্যোগিক পৰিক্ৰমা বিভাগৰ মন্ত্ৰী শ্ৰী অৰুণ জেটলীয়ে বিমূদ্ৰাকৰণৰ দুবছৰীয়া সমাপ্তি উপলক্ষে লিখা প্ৰৱন্ধ ‘‘বিমূদ্ৰাকৰণৰ প্ৰভাৱ’’ৰ লিখিত ৰূপ প্ৰদান কৰা হৈছেঃ

আজি আমি বিমুদ্ৰাকৰণৰ দুবছৰ সম্পূৰ্ণ কৰিলো৷

বিমুদ্ৰাকৰণ হ’লঅৰ্থনীতি সংশোধনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত এটা অন্যতম সিদ্ধান্ত৷

     চৰকাৰে সৰ্বপ্ৰথমে ভাৰতৰ বাহিৰত থকা ক’লা ধনক লক্ষ্য কৰিছিল৷ ক’লা ধনৰ গৰাকীসকলক তেওঁলোকৰ সম্পত্তি দেশলৈ ঘূৰাই আনি কৰ পৰিশোধৰ বাবে আহ্বান কৰা হৈছিল৷ যিসকলে এই কাৰ্য সম্পাদন কৰাত ব্যৰ্থ হৈছিল তেওঁলোকৰ ওপৰত ক’লা ধন আইনৰ অধীনত শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল৷ দেশৰ বাহিৰত জমা থকা সম্পত্তিসমূহৰ যিবোৰ তথ্য চৰকাৰে পাইছিল, সেই আইনভংগকাৰীসকলৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল৷

     প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ কৰৰ বাবে ৰিটাৰ্ণ আৰু ফাইলিঙৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে৷

     দেশৰ দুৰ্বল অংশই যাতে আনুষ্ঠানিক অৰ্থনীতিৰ অংশীদাৰ হ’ব পাৰে সেই নিশ্চয়তা প্ৰদানৰ বাবে বিত্তীয় সমাপনৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল৷ জন ধন একাউণ্টৰ জৰিয়তে বুজন সংখ্যক জনসাধাৰণক বেংকিং ব্যৱস্থাৰ আওতালৈ অনা হৈছিল৷ আধাৰ আইনৰ জৰিয়তে চৰকাৰ সমৰ্থিত আঁচনিসমূহৰ ধন যাতে প্ৰত্যক্ষভাৱে হিতাধিকাৰীয়ে লাভ কৰে সেয়া নিশ্চিত কৰা হৈছিল৷ তাৰোপৰি জিএছটিৰ জৰিয়তে পৰোক্ষ কৰৰ ব্যৱস্থা সৰলীকৰণ কৰা হৈছিল৷ এতিয়া কৰ ব্যৱস্থাৰ পৰা অপসাৰণ ক্ৰমান্বয়ে কঠিন হৈ পৰিছে৷

নগদ ধনৰ ভূমিকা

ভাৰত এখন নগদ ধনৰ প্ৰভূত্বৰ দ্বাৰা চালিত অৰ্থনীতিৰ দেশ৷ লেনদেনসমূহত নগদ ধনৰ ব্যৱহাৰ সৰ্বাধিক হয়৷ ই বেংকিং ব্যৱস্থাক অতিক্ৰমি কৰ ফাঁকি দিয়া পৰিবেশৰ সৃষ্টি কৰে৷ বিমুদ্ৰাকৰণৰ ফলত সেই নগদসমূহ বেংকত জমা হ’ল৷ জমা কৰা নগদ ধনৰ ব্যাপকতা আৰু গৰাকীৰ সৈতে চিনাক্ত কৰাৰ পৰিণামস্বৰূপে সন্দেহযুক্ত ১৭.৪২ লাখটা একাউণ্ট চিনাক্ত হ’ল যি নন-ইনভেচিভ ব্যৱস্থাৰে অনলাইনযোগে প্ৰাপ্ত কৰা হ’ল৷ আইনভংগকাৰীসকলে শাস্তিমূলক ব্যৱস্থাৰ সন্মুখীন হ’ল৷ বৃহৎসংখ্যক ধন জমা হোৱাৰ ফলত বেংকৰ ঋণ ক্ষমতাও বৃদ্ধি হ’ল৷ বহু ধন মিউচুৱেল ফাণ্ড আৰু অন্য বিনিয়োগসমূহলৈ আৱণ্টন কৰা হ’ল৷ ই আনুষ্ঠানিক ব্যৱস্থাৰ অংশ হৈ পৰিল৷

ভ্ৰান্ত তৰ্ক

বিমুদ্ৰাকৰণ সম্পৰ্কে এক ভ্ৰান্ত তৰ্কৰ অৱতাৰণা হ’ল যে সমগ্ৰ নগদ ধন বেংকত জমা হ’ল৷ মুদ্ৰাৰ বাজেয়াপ্তকৰণ এই বিমুদ্ৰাকৰণৰ উদ্দেশ্য নাছিল৷ ইয়াক আনুষ্ঠানিক অৰ্থনীতিৰ আওতালৈ আনি ধনৰ গৰাকীসকলক কৰ প্ৰদান কৰিবলৈ আহ্বান কৰাই আছিল ইয়াৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য৷ ভাৰতক নগদ ধনৰ লেনদেনৰ পৰা ডিজিটেল লেনদেনলৈ পৰিৱৰ্তন কৰাৰ বাবে প্ৰণালীটোক এটা জোঁকাৰণিৰ আৱশ্যক হৈছিল৷ ইয়াৰ দ্বাৰা অৱশ্যেই উচ্চ কৰ ৰাজহ আৰু উচ্চ কৰ ব্যৱস্থাত প্ৰভাৱ পৰিছিল৷

ডিজিটাইজেছনৰ প্ৰভাৱ

২০১৬ চনত দুটা ম’বাইল হেণ্ডছেটৰ মাজত বাস্তৱিকতে ধন লেনদেনৰ বাবে ইউনিফাইড পে’মেণ্ট ইণ্টাৰফে’চ (ইউপিআই)ৰ মুকলি কৰা হৈছিল৷ এই লেনদেন ২০১৬ চনৰ অক্টোবৰ মাহৰ ০.৫ বিলিয়নৰ পৰা বৃদ্ধি হৈ ২০১৮ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত ৫৯৮ বিলিয়ন হৈছেগৈ৷ এনপিচিআইৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত ভাৰত ইণ্টাৰফে’চ ফ’ৰ মানী (ভীম) এপ ইউপিআইৰ জৰিয়তে তাত্ক্ষণিক লেনদেনৰ বাবে ব্যৱহৃত হৈছে৷ বৰ্তমানে ইয়াক ১.২৫ কোটি লোকে ব্যৱহাৰ কৰি আছে৷ ভীম লেনদেনৰ পৰিমাণ ২০১৬ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ ০.০২ বিলিয়ন টকাৰ পৰা ২০১৮ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈ ৭০.৬ বিলিয়ন ডলাৰলৈ বৃদ্ধি হৈছে৷  ২০১৭ চনৰ জুন মাহত ইউপিআই লেনদেনত ভীমৰ অংশীদাৰীত্ব হৈছে প্ৰায় ৪৮%৷

ৰুপে’ কাৰ্ড পইণ্ট অব্ ছে’ল (পিঅ’এছ) আৰু ই-কমাৰ্চ দুয়োটাৰ বাবে ব্যৱহৃত হৈছে৷ ইয়াৰ লেনদেন বিমুদ্ৰাকৰণৰ পূৰ্বে ৮ বিলিয়ন টকা আছিল যি ২০১৮ বৰ্ষৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত ৫৭.৩ বিলিয়ন টকালৈ বৃদ্ধি হৈছে আৰু ই-কমাৰ্চ খণ্ডত ৩ বিলিয়নৰ পৰা ২৭ বিলিয়ন টকালৈ বৃদ্ধি হৈছে৷

         আজি ভাৰতত ইউপিআই আৰু ৰুপে’ কাৰ্ডৰ জনপ্ৰিয়তাৰ ফলত ভিজা আৰু মাষ্টাৰকাৰ্ডৰ বজাৰ অংশীদাৰীত্ব হ্ৰাস হৈছে৷ আৰু ডেবিট তথা ক্ৰেডিট কাৰ্ডৰ জৰিয়তে ইয়াৰ অংশীদাৰীত্ব ৬৫%লৈ বৃদ্ধি পাইছে৷

প্ৰত্যক্ষ কৰত প্ৰভাৱ

বিমুদ্ৰাকৰণে ব্যক্তিগত আয়কৰ সংগ্ৰহত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলাইছে৷ ২০১৮-১৯ বিত্তীয় বৰ্ষত ইয়াৰ সংগ্ৰহ (৩১-১০-২০১৮ তাৰিখলৈ) পূৰ্বৰ বৰ্ষৰ তুলনাত ২০.২% অধিক হৈছে৷ আনকি ঔদ্যোগিক কৰৰ সংগ্ৰহো ১৯.৫% অধিক আছিল৷ বিমুদ্ৰাকৰণৰ দুবছৰ পূৰ্বে প্ৰত্যক্ষ কৰৰ সংগ্ৰহ যথাক্ৰমে ৬.৬% আৰু ৯% আছিল৷ তাৰ পৰৱৰ্তী দুবছৰত অৰ্থাৎবিমুদ্ৰাকৰণৰ পিছত (২০১৬-১৭ বৰ্ষৰ বিমুদ্ৰাকৰণৰ প্ৰভাৱৰ পূৰ্বে)১৪.৬% আৰু ২০১৭-১৮ বৰ্ষত ১৮%লৈ বৃদ্ধি হৈছে৷

ঠিক সেইদৰে ২০১৭-১৮ বৰ্ষত পূৰ্বৰ বৰ্ষতকৈ ২৫% বৃদ্ধিৰে কৰৰ ফাইল দাখিলৰ সংখ্যা ৬.৮৬ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে৷ এই বৰ্ষত, ৩১-১০-২০১৮ তাৰিখ পৰ্যন্ত ইতিমধ্যেই ৫.৯৯ কোটি ফাইল দাখিল হৈছে যি পূৰ্বৰ বৰ্ষতকৈ ৫৪.৩৩% অধিক৷ এই বৰ্ষত নতুন ফাইল দাখিলকাৰীৰ সংখ্যা হৈছে ৮৬.৩৫ লাখ৷

         ২০১৪ চনৰ মে’ মাহত যেতিয়া এই বৰ্তমানৰ চৰকাৰখন নিৰ্বাচিত হৈছিল সেইসময়ত আয়কৰ দাখিলৰ মুঠ সংখ্যা আছিল ৩.৮ কোটি৷ এই চৰকাৰৰ চাৰিটা বছৰত ইয়াৰ ৬.৮৬ কোটিলৈ বৃদ্ধি হৈছে৷ এই চৰকাৰৰ প্ৰথম পাঁচটা বৰ্ষ সমাপ্ত হোৱাৰ পিছত আমি মূল্যায়িত মানৰ দুগুণত সমাপ্ত কৰিবলৈ সক্ষম হ’ম৷

পৰোক্ষ কৰত প্ৰভাৱ

বিমুদ্ৰাকৰণ আৰু জিএছটিৰ প্ৰণয়নে নগদ লেনদেনত বাৰুকৈয়ে প্ৰভাৱ পেলাইছে৷ ডিজিটেল লেনদেনৰ বৃদ্ধি পৰিলক্ষিত হৈছে৷ অৰ্থনীতিৰ আনুষ্ঠানিকতাৰ ফলত প্ৰাক্ জিএছটিৰ ৬.৪ মিলিয়ন কৰদাতাৰ তুলনাত পচ্ছাদ জিএছটিত এই সংখ্যা ১২ মিলিয়নলৈ বৃদ্ধি পাইছে৷ সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ উপযুক্ত পৰিমাণ বৰ্তমানে নথিভুক্ত হোৱাৰ ফলত কৰৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি হৈছে৷ ই দেশৰ পৰোক্ষ কৰ বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগাইছে৷ ই কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য উভয়কে লাভান্বিত কৰিছে৷ প্ৰতিখন ৰাজ্যত পচ্ছাদ জিএছটি বাধ্যতামূলক কৰাত প্ৰতিবৰ্ষতে ইয়াৰ পৰিমাণ ১৪% বৃদ্ধি পাইছে৷ সত্য কথাটো হ’ল কৰদাতাই ঘোষণা কৰা তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়ৰ টাৰ্ণ অভাৰে কেৱল পৰোক্ষ কৰ গণনাক প্ৰভাৱান্বিত কৰাই নহয়, ই পৰোক্ষ কৰ বৃদ্ধিতো সহায় কৰিছে৷ ২০১৪-১৫ বৰ্ষত পৰোক্ষ কৰৰ জিডিপি অনুপাত আছিল ৪.৪%৷ জিএছটি প্ৰণয়নৰ পিছত ই ১% বাঢ়ি ৫.৪% হ’লগৈ৷

     ক্ষুদ্ৰ কৰদাতাক বছৰি ৯৭,০০০ কোটি টকা আৰু জিএছটিৰ পঞ্জীকৃতসকললৈ ৮০,০০০ কোটি টকাৰ কৰ ৰেহাই দিয়া স্বত্বেও কৰ সংগ্ৰহৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি হৈছে৷ প্ৰত্যক্ষ, পৰোক্ষ দুয়োটাতে কৰৰ হাৰ হ্ৰাস হৈছে কিন্তু কৰ সংগ্ৰহৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি হৈছে৷ কৰৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰা হৈছে৷ ৩৩৪টা সামগ্ৰীৰ প্ৰাক জিএছটি মূল্য পূৰ্বৰ ৩১%ৰ পৰা হ্ৰাস হোৱা পৰিলক্ষিত হৈছে৷

     চৰকাৰে এই সম্পদসমূহ উন্নত আন্তঃগাঁথনি সৃষ্টি, সামাজিক ক্ষেত্ৰ আৰু গ্ৰামীণ ভাৰতৰ উন্নয়নৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছে৷ আমি সকলোৱে গাঁও সমূহ পথেৰে সংযোগ হোৱা, ঘৰে ঘৰে বিদ্যুৎ, ৯২%ৰ গ্ৰামীণ অনাময়, সফল আৱাস যোজনা, ৮ কোটি দুখীয়া পৰিয়াললৈ ৰন্ধন গেছৰ সংযোগ আদি পৰিৱৰ্তনসমূহ দেখিবলৈ পাইছোঁ৷ দহ কোটি পৰিয়ালক আয়ুষ্মান ভাৰতৰ অধীনলৈ অনা হৈছে, সাহায্যপ্ৰদান খাদ্যত ১,৬২,০০০ কোটি টকা ব্যয় কৰা হৈছে, খেতিয়কসকলৰ বাবে ৫০% এমএছপি বৃদ্ধি কৰা হৈছে আৰু সফল কৃষি শস্য বীমা আঁচনি প্ৰণয়ন কৰা হৈছে৷ অৰ্থনীতিৰ এই আনুষ্ঠানিকতাৰ বাবে ১৩ কোটি উদ্যমীয়ে মুদ্ৰা ঋণ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে৷ সপ্তম দৰমহা আয়োগ কেই সপ্তাহ মানৰ ভিতৰতে প্ৰণয়ন কৰাৰ লগতে অ’আৰঅ’পিৰ প্ৰণয়নো কাৰ্যকৰী কৰা হৈছে৷

     অধিক বিধিবদ্ধতা, অধিক ৰাজহ, দুখীয়াৰ বাবে অধিক উত্স, উন্নত আন্তঃগাঁথনি আৰু আমাৰ নাগৰিকসকলৰ বাবে উন্নত গুণগতমানৰ জীৱন প্ৰদানেই হ’ল আমাৰ লক্ষ্য৷