पत्र सूचना कार्यालय

 ভাৰতৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ক্ষমতা বিকাশ কৰা 

অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ বাবে গুৰুত্বপূ্ৰ্ণ খনিজ পদাৰ্থ অতি প্ৰয়োজনীয়। ই স্বচ্ছ শক্তি প্ৰযুক্তি, উচ্চ প্ৰযুক্তিৰ ইলেক্ট্ৰনিকছ, পৰিবহণ, দূৰসংযোগ আৰু প্ৰতিৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অৰিহণা যোগায়। কম কাৰ্বনযুক্ত অৰ্থনীতিত বিশ্বৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবেও ইয়াৰ উপলব্ধতা অতি প্ৰয়োজনীয়। এই খনিজ পদাৰ্থসমূহৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ভৌগোলিকভাৱে কেইখনমান দেশত কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে। ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ যোগান শৃংখলসমূহ ভূ-ৰাজনৈতিক বিঘিনি, মূল্যৰ অস্থিৰতা আৰু সম্ভাৱ্য যোগান নিষেধাজ্ঞাৰ প্ৰভাৱৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। ফলস্বৰূপে দেশসমূহে ৰাষ্ট্ৰীয় অগ্ৰাধিকাৰ অনুসৰি খনিজ পদাৰ্থ চিনাক্ত কৰে আৰু নিজৰ যোগান শৃংখল সুৰক্ষিত কৰাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে।

ভাৰতে লিথিয়াম, নিকেল, কোবাল্ট, গ্ৰেফাইট, আপুৰুগীয়া পৃথিৱীৰ ধাতুকে ধৰি ২৪টা গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ পদাৰ্থ চিনাক্ত কৰিছে। ২০৭০ চনৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ শূন্য নিৰ্গমন লাভৰ বাবে দেশৰ দায়বদ্ধতাই ইয়াৰ গুৰুত্ব আৰু অধিক জোৰদাৰ কৰি তুলিছে। কিন্তু ভাৰতৰ মূল খনিজ পদাৰ্থৰ পৰা পৰিশোধিত মধ্যৱৰ্তী পদাৰ্থ আৰু উচ্চ বিশুদ্ধতাসম্পন্ন সামগ্ৰীৰ প্ৰয়োজনীয়তা বহুলাংশে আমদানিৰ জৰিয়তে পূৰণ কৰা হয়। ঘৰুৱা প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ সামৰ্থ্য শক্তিশালী কৰাৰ বাবে আৰু বহিঃনিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় কেবিনেটে ২০২৬ চনৰ ০৪ নৱেম্বৰত গুৰুত্বপৰ্ণ খনিজ প্ৰক্ৰিয়াকৰণক প্ৰসাৰিত কৰাৰ বাবে মূলধনী ব্যয় (কেপেক্স) সমৰ্থন আঁচনিখনত অনুমোদন জনাইছে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ প্ৰসাৰৰ বাবে মূলধনী ব্যয় সমৰ্থন আঁচনি

এই আঁচনিখনে ঘৰুৱা গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কেন্দ্ৰ স্থাপনৰ বাবে লক্ষ্যভিত্তিক মূলধনী ব্যয় (কেপেক্স)-ৰ সহায় আগবঢ়ায়। ইয়াৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল-

• ঘৰুৱা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা : উচ্চ বিশুদ্ধতাযুক্ত লিথিয়াম আৰু নিকেল প্ৰক্ৰিয়াকৰণ প্লাণ্ট স্থাপনত সহায় কৰা। লিথিয়াম উদ্যোগে অক্সিজেন আৰু ঘনীভূত পদাৰ্থ (ব্ৰাইন বাদ দি) বেটাৰী গ্ৰেডৰ সামগ্ৰীলৈ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰিব, আনহাতে নিকেল উদ্যোগে কোবাল্ট উদ্ধাৰৰ সৈতে ক্লাছ-১ নিকেল বা বেটাৰী গ্ৰেডৰ নিকেল ছালফেট উৎপাদন কৰিব। মূলধনী ব্যয়ৰ সহায়ে উচ্চ আগধন ব্যয়ৰ ক্ষতিপূৰণ দিব আৰু প্ৰকল্পৰ কাৰ্যক্ষমতা উন্নত কৰিব।
• এটা শক্তিশালী মূল্য শৃংখল নিৰ্মাণ : এই প্ৰক্ৰিয়াকৰণত হেৰাই যোৱা সংযোগসমূহৰ সমাধান কৰি লিথিয়াম আৰু নিকেল মূল্য শৃংখল শক্তিশালী কৰা।

আৰ্থিক ব্যয় আৰু সহায়

এই আঁচনিৰ মুঠ ব্যয় হৈছে ২,৮১৪ কোটি টকা। ই ২০২৬-২৭ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০৩০-৩১ বিত্তীয় বৰ্ষলৈকে পাঁচ বছৰ ধৰি চলিব। এই আঁচনিৰ অধীনত চাৰিটা প্ৰচেছিং প্লাণ্ট স্থাপনৰ বাবে যোগ্য বিনিয়োগৰ ৩০ শতাংশ মূলধনী ৰাজসাহায্য প্ৰদান কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত নূন্যতম ৩০ কিলোটন ক্ষমতাসম্পন্ন দুটা লিথিয়াম প্লাণ্ট আৰু নূন্যতম ৫০ কিলোটন ক্ষমতাসম্পন্ন দুটা নিকেল প্লাণ্ট অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

এই সাহায্য প্ৰতিজন লিথিয়াম হিতাধিকাৰীৰ বাবে ৫০০ কোটি আৰু প্ৰতিজন নিকেল হিতাধিকাৰীৰ বাবে ৯০০ কোটি টকাত সীমাবদ্ধ। এই সাহায্য লিথিয়ামৰ বাবে ১০০০ কোটি আৰু নিকেলৰ বাবে ১৮০০ কোটি টকা অৰ্থাৎ মুঠ ২৮০০ কোটি টকা। ইয়াৰ উপৰি ১৪ কোটি অৰ্থাৎ ব্যয়ৰ ০.৫ শতাংশ প্ৰশাসনিক খৰচৰ বাবে আঁতৰাই ৰখা হৈছে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বাজেট সহায়ৰ জৰিয়তে এই আঁচনিৰ সম্পূৰ্ণ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা কৰা হ’ব।

হিতাধিকাৰী নিৰ্বাচন আৰু উদগনিমূলক সাহায্য প্ৰদান

এই আঁচনিখনে প্ৰতিযোগিতামূলক বাছনি প্ৰক্ৰিয়া অনুসৰণ কৰিব। ইয়াৰ পিছত প্ৰকল্পটোৰ স্পষ্ট সাফল্যৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰ্যায়ক্ৰমে সাহায্য মুকলি কৰা হ’ব।

দুটা পৰ্যায়ৰ নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়া

• ১ম পৰ্যায় – কাৰিকৰী যোগ্যতা: সকলো আবেদনৰ মূল্যায়ন কাৰিকৰী মাপকাঠীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হ’ব। কেৱল যোগ্য আবেদনকাৰীয়েহে পৰৱৰ্তী পৰ্যায়লৈ আগবাঢ়িব।
• ২য় পৰ্যায় – বিত্তীয় নিবিদা: যোগ্য আবেদনকাৰীয়ে বিত্তীয় নিবিদা দাখিল কৰিব। ইয়াৰ নিৰ্বাচন সৰ্বনিম্ন খৰচৰ মাপকাঠীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হ’ব, অৰ্থাৎ সৰ্বনিম্ন মূলধনী ব্যয় (কেপেক্স) থকাসকলক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হ’ব।

প্ৰতিটো খনিজৰ বাবে দুজন হিতাধিকাৰী বাছনি কৰা হ’ব, যাৰ ফলত মুঠ চাৰিজন হিতাধিকাৰী হ’ব।

সাফল্য-ভিত্তিক সাহায্য বিতৰণ

তিনিটা কিস্তিত এই উদগনি মুকলি কৰা হ’ব। প্ৰতিটো কিস্তি নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগ আৰু ইকুইটি সাফল্যৰ সৈতে জড়িত।

কাৰ্যক্ষম কৰাৰ সময়সীমা

হিতাধিকাৰীসকলে লেটাৰ অব এৱাৰ্ড (এল.অ’.এ.)-ৰ তিনি বছৰৰ ভিতৰত উদ্যোগটো কাৰ্যক্ষম কৰিব লাগিব। যিকোনো ক্ষেত্ৰতে এল.অ’.এ.ৰ পাঁচ বছৰৰ ভিতৰত প্লাণ্টটো কাৰ্যক্ষম কৰিব লাগিব। যদিহে ইয়াক কাৰ্যক্ষম কৰাত তিনি বছৰৰ অধিক পলম হয়, তেন্তে বাকী থকা অনাবৃত কেপেক্স সাহায্য পঞ্চম বছৰৰ ভিতৰত টেপাৰিং ব্যৱস্থাৰ অধীনত থাকিব।

শাসনৰ গাঁথনি

তিনিটা স্তৰৰ শাসন গাঁথনিয়ে আঁচনিখনৰ তদাৰক কৰিব। ইয়াৰ ফলত ফলপ্ৰসূ নিষ্পাদন, নিৰীক্ষণ আৰু নিৰ্দেশনা নিশ্চিত হ’ব।

 ঘৰুৱা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ

ভাৰতৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ সুৰক্ষা আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ বাবে ঘৰুৱা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ক্ষমতা অন্যতম প্ৰযোজনীয়। এই ক্ষমতা বিকাশৰ মূল কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হৈছে:

• কৌশলগত গুৰুত্ব: শক্তি পৰিৱৰ্তন প্ৰযুক্তি, প্ৰতিৰক্ষা, মহাকাশ আৰু বিশেষ তীখাৰ বাবে শক্তিশালী ঘৰুৱা মূল্য শৃংখল অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ঘৰুৱা প্ৰক্ৰিয়াকৰণে বাহ্যিক যোগানৰ ভাবুকি হ্ৰাস কৰিব পাৰে আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰি ভাৰতৰ ব্যয়-বহনক্ষম প্ৰযুক্তি, মধ্যৱৰ্তী যৌগ আৰু কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞতাৰ সীমিত প্ৰৱেশৰ বিষয়েও আলোচনা কৰা হৈছে।
• শক্তিশালী ঘৰুৱা চাহিদা: চাহিদাৰ প্ৰক্ষেপণে স্থানীয় প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ক্ষমতা বিকাশৰ স্পষ্ট প্ৰয়োজনীয়তাক সূচায়। মূল্য সংযোজন সৰ্বাধিক কৰিবলৈ আৰু আমদানি প্ৰতিস্থাপন লাভ কৰিবলৈ ঘৰুৱা ক্ষমতা বিকাশ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
• বিনিয়োগৰ বাবে গুৰুত্ব: বৰ্তমানৰ বজাৰৰ পৰিস্থিতিত ঘৰুৱা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ বৰ্তমান সম্ভৱপৰ নহয়। প্ৰকল্পসমূহৰ বাবে উন্নত সঁজুলি, বহু-স্তৰীয় ৰূপান্তৰ ব্যৱস্থা আৰু কঠোৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজন হয়, যাৰ ফলত মূলধনী ব্যয় বৃদ্ধি পায়। কেঁচামাল আৰু উপযুক্ত প্ৰযুক্তিৰ সুবিধাও সীমিত। লক্ষ্যভিত্তিক সহায় অবিহনে এনে উদ্যোগ স্থাপন কৰাত অসুবিধা হয়।

প্ৰত্যাশিত ফলাফল

এই আঁচনিখনে অৰ্থনৈতিক আৰু কৌশলগত সুবিধা প্ৰদান কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে:

• বিনিয়োগ আৰু ক্ষমতা: এই আঁচনিখনে বিনিয়োগ প্ৰক্ৰিয়াকৰণত প্ৰায় ১০,০০০ কোটি টকা উপাৰ্জন কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে। ইয়াৰ দ্বাৰা ২০৩০ চনৰ ভিতৰত প্ৰকল্প কৰা চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ ৬০ কিলোগ্ৰাম লিথিয়াম আৰু ১০০ কিলোমিটাৰ নিকেল প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ক্ষমতা গঢ়ি তোলাত সহায়ক হ’ব।
• ঘৰুৱা মূল্য সংযোজন: ভাৰতৰ ভিতৰত অক্সিজেন, ঘনীভূত পদাৰ্থ আৰু মধ্যৱৰ্তী পদাৰ্থক উচ্চ বিশুদ্ধতাসম্পন্ন সামগ্ৰীলৈ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হ’ব। ইয়াৰ দ্বাৰা ঘৰুৱাভাৱে মূল্য শৃংখলৰ বৃহৎ অংশ দখল কৰাত সহায়ক হ’ব।
• যোগান সুৰক্ষাঃ এই আঁচনিৰ জৰিয়তে ভৌগোলিকভাৱে কেন্দ্ৰীভূত প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু সম্ভাৱ্য ৰপ্তানি বাধাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া ভাৰতৰ সংস্পৰ্শ হ্ৰাস পাব বুলি আশা কৰা হৈছে।
• আমদানি ব্যয় হ্ৰাস: উচ্চ বিশুদ্ধতাসম্পন্ন মধ্যৱৰ্তী পদাৰ্থৰ ঘৰুৱা উৎপাদনে আমদানিৰ ঠাই ল’ব বুলি আশা কৰা হৈছে, যাৰ ফলত আমদানি ব্যয় আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ব্যয় হ্ৰাস পাব।
• তলৰ উদ্যোগসমূহৰ বাবে সমৰ্থন: পৰিশোধিত কেঁচামালে বেটাৰী সামগ্ৰী, বেটাৰী কোষ, আৰু বিশেষ তীখাৰ উৎপাদনত সহায় কৰিব। ইয়াৰ ফলত তলৰ উদ্যোগসমূহৰ বাবেও চলি থকা প্ৰকল্পসমূহ শক্তিশালী হ’ব।
• তলৰ উদ্যোগসমূহৰ বাবে সমৰ্থন: পৰিশোধিত কেঁচামেল বেটাৰী সামগ্ৰী, বেটাৰী কোষ আৰু বিশেষ তীখাৰ উৎপাদন সহায় কৰিব, ইয়াৰ ফলত তলৰ উদ্যোগসমূহৰ বাবেও চলি থকা প্ৰকল্পসমূহ শক্তিশালী হ’ব।
• সংস্থাপন সৃষ্টিঃ এই আঁচনিৰ জৰিয়তে জটিল খনিজ প্ৰক্ৰিয়াকৰণত প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ নিয়োগ সৃষ্টি হোৱাৰ আশা কৰা হৈছে। শেষ ব্যৱহাৰৰ সামগ্ৰীৰ উৎপাদন বৃদ্ধিয়ে অধিক নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

ভাৰতৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ ব্যৱস্থা শক্তিশালীকৰণ

এই আঁচনিখনে গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ মূল্য শৃংখলৰ কেইবাটাও পদক্ষেপৰ পৰিপূৰক। এতিয়া ইয়াত অন্বেষণ, খনন, পুনঃব্যৱহাৰ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

• ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ অভিযান (এন.চি.এম.এম.): ২০২৫ চনৰ জানুৱাৰী মাহত আৰম্ভ হোৱা এন.চি.এম.এম.-এ গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ পদাৰ্থৰ দীৰ্ঘম্যাদী যোগান নিশ্চিত কৰে আৰু সমগ্ৰ মূল্য শৃংখল শক্তিশালী কৰে। এই অভিযানৰ অধীনত ২০২৫ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভাই অনুমোদন জনোৱা ১,৫০০ কোটি টকাৰ পুনঃব্যৱহাৰ আঁচনিয়ে ই-আৱৰ্জনা, ব্যৱহৃত লিথিয়াম-আয়ন বেটাৰী আৰু অন্যান্য স্ক্ৰেপকে ধৰি গৌণ উৎসৰ পৰা জটিল খনিজ উদ্ধাৰক প্ৰসাৰিত কৰে।
• অন্বেষণ আৰু খনি: খনিজ ব্লকৰ নিলাম ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। আজিলৈকে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ৬৪টা জটিল আৰু কৌশলগত খনিজ ব্লক আৰু ১১টা অন্বেষণ অনুজ্ঞাপত্ৰ ব্লক নিলাম কৰিছে।

পৰৱৰ্তী পদক্ষেপ

গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ প্ৰক্ৰিয়াকৰণক প্ৰসাৰিত কৰাৰ বাবে মূলধনী ব্যয় (কেপেক্স) সহায়ক আঁচনিখনে ভাৰতৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ মূল্য শৃংখলৰ এক উল্লেখযোগ্য ব্যৱধান দূৰ কৰে। লিথিয়াম আৰু নিকেল প্ৰক্ৰিয়াকৰণক সমৰ্থন কৰি ই আমদানিৰ নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিব আৰু যোগান শৃংখলৰ স্থিতিস্থাপকতা আৰু অধিক ত্বৰান্বিত কৰিব। ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ অভিযানৰ লগতে আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগীৰ দিশত এয়া এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

কেবিনেট

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2332476&reg=48&lang=2

খনি মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2277041&reg=3&lang=1

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/sep/doc202596629501.pdf

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা/KD/RR