पत्र सूचना कार्यालय

বহনক্ষম উন্নয়নৰ সৈতে জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা

জৈৱ বৈচিত্ৰ্যই স্থলজ, সাগৰীয় আৰু অন্যান্য জলজ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত পোৱা বিভিন্ন জীৱক বুজায়। জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সম্পৰ্কীয় চুক্তি(চি.বি.ডি.)-খনে এই বৈচিত্ৰ্যৰ তিনিটা স্তৰক স্বীকৃতি দিয়ে। জিনীয় বৈচিত্ৰ্যই এটা প্ৰজাতিৰ ভিতৰত হোৱা তাৰতম্যক বুজায়, যেনে- বিভিন্ন জাতৰ ধান। প্ৰজাতিৰ বৈচিত্ৰ্য বুলিলে কোনো অঞ্চলত পোৱা বিভিন্ন প্ৰজাতি যেনে- বাঘ, হাতী, অৰ্কিড আদিক বুজোৱা হয়। প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ বৈচিত্ৰ্যৰ ভিতৰত অৰণ্য, ঘাঁহনি, জলাশয়, প্ৰবাল প্ৰাচীৰ আদি বিভিন্ন বাসস্থান অন্তৰ্ভুক্ত। এই তিনিটা স্তৰে একেলগে প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়া বজাই ৰখা আৰু পৃথিৱীত জীৱনক সহায় কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চল হৈছে জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ আৰু বহনক্ষম উন্নয়নক প্ৰসাৰিত কৰাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা অঞ্চল। ই প্ৰাকৃতিক বাসস্থান ৰক্ষা কৰে, পৰিৱেশ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে আৰু জৈৱ সম্পদৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰে। ইয়াৰ সংৰক্ষণে খাদ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰে, পানীৰ উপলব্ধতা অটুট ৰাখে, জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱৰ প্ৰতি স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধি কৰে আৰু স্থানীয় জনগোষ্ঠীসমূহৰ জীৱিকা শক্তিশালী কৰে। ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰতো ই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

ইয়াৰ বিশ্বব্যাপী গুৰুত্বৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি প্ৰতি বছৰে ৩ নৱেম্বৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত দিৱস পালন কৰা হয়। ইউনেস্ক’ৱে ঘোষণা কৰা এই দিৱসটোৱে জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত এই অঞ্চলসমূহৰ অৱদানৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে। ইয়াৰ উপৰি পৰিৱেশ সুৰক্ষা আৰু মানৱ কল্যাণৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত জৈৱমণ্ডলৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ ভূমিকা সম্পৰ্কে সজাগতা বৃদ্ধি কৰে।

ভাৰতৰ বাবে এই দিন উদয়াপনে দেশৰ চহকী প্ৰাকৃতিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ প্ৰতি থকা দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰিছে। বিশ্বৰ ১৭ খন জৈৱ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশৰ ভিতৰত স্থান লাভ কৰা ভাৰতত পৃথিৱীৰ মুঠ ভূমিৰ মাত্ৰ ২.৪ শতাংশ অঞ্চল সামৰি লোৱাৰ পিছতো বিশ্বৰ প্ৰায় ৭–৮ শতাংশ প্ৰজাতিৰ বাসস্থান। জৈৱমণ্ডলৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে ভাৰতে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বৰ্তাই ৰখাৰ ক্ষমতা আৰু বহনক্ষম জীৱিকাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে চেষ্টা চলাইছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে স্থানীয় সম্প্ৰদায়বোৰৰ উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে সংৰক্ষণৰ অগ্ৰাধিকাৰৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ বাবে দেশৰ দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে।

জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলঃ ধাৰণা আৰু গুৰুত্ব

জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ বাবে এনে এক পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজন যি প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশতন্ত্ৰ আৰু ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল সম্প্ৰদায় দুয়োটাৰে স্বাৰ্থৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখে। ইয়াৰ বাবে বৈজ্ঞানিক গৱেষণা, সম্পদৰ দায়িত্বশীল ব্যৱস্থাপনা আৰু বিভিন্ন অংশীদাৰৰ মাজত সহযোগিতা আদিৰ প্ৰয়োজন। জৈৱমণ্ডলৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহে এই লক্ষ্যসমূহ একেলগে আগুৱাই নিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত কাঠামো প্ৰদান কৰে।

১৯৭১ চনত আৰম্ভ হোৱা ইউনেস্ক’ৰ মানুহ আৰু জৈৱমণ্ডল (এম.এ.বি.) কাৰ্যসূচীয়ে মানুহ আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশৰ মাজত উন্নত সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলাৰ বাবে বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ প্ৰচাৰ কৰে। জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহে বহনক্ষম উন্নয়নৰ পদক্ষেপসমূহ পৰীক্ষা আৰু প্ৰদৰ্শনৰ বাবে জীৱন্ত পৰীক্ষাগাৰ হিচাপে কাম কৰে। প্ৰকৃতিৰ লগত মিলাপ্ৰীতিৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰি স্থানীয় জনগোষ্ঠীসমূহক জীৱিকা ধাৰণ কৰাতো সহায় কৰে।

জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ তিনিটা প্ৰধান উদ্দেশ্য

• সংৰক্ষণ : জৈৱ বৈচিত্ৰ্য, জিনীয় সম্পদ, পৰিৱেশতন্ত্ৰ আৰু ভূ-প্ৰকৃতিৰ সংৰক্ষাৰ লগতে ইয়াৰ লগত জড়িত সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ কৰা।
• বহনক্ষম অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন : পাৰিৱেশিক সীমা আৰু স্থানীয় সাংস্কৃতিক মূল্যবোধক সন্মান কৰা অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক কাৰ্য্যকলাপক উৎসাহিত কৰা।
• বৈজ্ঞানিক সহযোগিতা: সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাৰ উন্নত কৰিবলৈ বৈজ্ঞানিক গৱেষণা, পৰিৱেশ নিৰীক্ষণ, শিক্ষা, প্ৰশিক্ষণ, আৰু জ্ঞান বিনিময়ক প্ৰসাৰ কৰা।

জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ ভিতৰৰ বিভিন্ন অঞ্চলসমূহক বিভিন্ন মাত্ৰাৰ সংৰক্ষণ আৰু মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিভক্ত কৰা হয়। প্ৰতিটো মণ্ডলৰ নিজস্ব নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য থাকে আৰু একেলগে জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ সামগ্ৰিক লক্ষ্যত অৰিহণা যোগায়।

• মূল অঞ্চল: এই অঞ্চলে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ বাবে সৰ্বোচ্চ পৰ্যায়ৰ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। ই প্ৰাকৃতিক বাসস্থান, প্ৰজাতি আৰু জিনীয় বৈচিত্ৰ্যক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰাৰ লগতে প্ৰয়োজনীয় প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াসমূহ বজাই ৰাখে। ইয়াত মানুহৰ কাম-কাজত কঠোৰ নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হৈছে। কিন্তু দীৰ্ঘম্যাদী সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে উপযুক্ত বৈজ্ঞানিক গৱেষণা আৰু নিৰীক্ষণৰ অনুমতি দিয়া হৈছে।
• আৱৰণ অঞ্চল: এই অঞ্চলে মূল অঞ্চলক আগুৰি থাকে বা সংলগ্ন কৰে। ইয়াত পৰিৱেশ শিক্ষা, বৈজ্ঞানিক গৱেষণা, নিয়ন্ত্ৰিত পৰিৱেশ পৰ্যটনকে ধৰি সংৰক্ষণ-বন্ধুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য্যকলাপৰ অনুমতি দিয়া হৈছে। এই  কাৰ্যকলাপসমূহে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ বিষয়ে বুজাবুজি উন্নত কৰে আৰু সম্পূৰ্ণ সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ ওপৰত চাপ হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
• পৰিৱৰ্তন এলেকা : এই অঞ্চলে স্থানীয় বসতি, জীৱিকা, আৰু বহনক্ষম অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ প্ৰসাৰ ঘটায়। ইয়াত সম্প্ৰদায়সমূহে দায়িত্বশীল কৃষি, বহনক্ষম বনানীকৰণ, পৰিৱেশ পৰ্যটন, আৰু স্থানীয় পৰিস্থিতিৰ অনুকূল অন্যান্য কাৰ্য্যকলাপত জড়িত হ’ব পাৰে। এই মণ্ডলৰ উদ্দেশ্য হৈছে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰি স্থানীয় লোকসকলৰ জীৱিকা উন্নত কৰা।

বিশ্বজুৰি জৈৱমণ্ডলৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহে গড়ে ১৮% মূল অঞ্চল, ৩০% আৱৰণী অঞ্চল আৰু ৫২% পৰিৱৰ্তন অঞ্চল সামৰি লয়। এই বিতৰণে সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ সংহত পদ্ধতি প্ৰতিফলিত কৰে আৰু কঠোৰ সুৰক্ষাৰ সৈতে বহনক্ষম উন্নয়নৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।

ভাৰতৰ জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চল

জৈৱমণ্ডলৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ সংৰক্ষণ আৰু উন্নত ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতে অগ্ৰণী ভূমিকা পালন কৰি আছে। ইয়াৰ দ্বাৰা জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সংৰক্ষণ কৰা বহনক্ষম পদ্ধতিৰ প্ৰসাৰৰ প্ৰতি ভাৰতৰ দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰা হৈছে।

ভাৰতৰ বায়’স্ফিয়াৰ ৰিজাৰ্ভ নেটৱৰ্কে ইয়াৰ বিভিন্ন পৰিৱেশতন্ত্ৰ আৰু বৈচিত্ৰময় পৰিৱেশ ঐতিহ্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়ৰ মতে দেশখনত ১৮টা অধিসূচিত জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আছে, ইয়াৰে ১৩টা ইউনেস্ক’ৰ বিশ্ব জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত নেটৱৰ্কত অন্তৰ্ভুক্ত। দক্ষিণ এছিয়াত আন্তৰ্জাতিক স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত জৈৱমণ্ডলৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল এইটোৱেই সৰ্বাধিক।

এই সম্প্ৰসাৰিত নেটৱৰ্কৰ সমান্তৰালভাৱে ভাৰতে এই গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক অঞ্চলসমূহৰ সংৰক্ষণ আৰু পৰিচালনাৰ বাবেও এক বিশেষ কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰিছে। পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়ৰ জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বিভাগে কেন্দ্ৰীয় পৃষ্ঠপোষকতাত "জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ" আঁচনি পৰিচালনা কৰে। এই আঁচনিখন বহল আঁচনি "প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সংৰক্ষণ"ৰ ভিতৰত উপ-আঁচনি হিচাপে ৰূপায়ণ কৰা হয়।

এই আঁচনিৰ অধীনত মন্ত্ৰালয়ে ইউনেস্ক’ৰ মানুহ আৰু জৈৱমণ্ডল কাৰ্যসূচীৰ অধীনত নিৰ্ধাৰিত জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহক তেওঁলোকৰ পৰিচালনা পৰিকল্পনাত উল্লেখ কৰা সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়নমূলক কাৰ্য্যকলাপৰ বাবে নিজ নিজ ৰাজ্যক অনুদান প্ৰদান কৰি সহায় আগবঢ়ায়। এই আঁচনিখন ৰাজ্যৰ বন বিভাগে ৰূপায়ণ কৰিছে। এই আঁচনিৰ অধীনত মন্ত্ৰালয়ে ৰাজ্যসমূহক খৰচৰ ভাগ-বতৰাৰ ভিত্তিত অনুদান প্ৰদান কৰে। আন ৰাজ্যৰ বাবে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ অৱদান ৬০:৪০ অনুপাতত থকাৰ বিপৰীতে উত্তৰ-পূব আৰু হিমালয়ৰ ৰাজ্যৰ বাবে এই অনুপাত ৯০:১০ (কেন্দ্ৰ:ৰাজ্য)।

২০২২-২৩ চনৰ পৰা মন্ত্ৰালয়ে চাৰিটা জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ বাবে পাইলট ভিত্তিত পাঁচ বছৰীয়া সংহত ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনা আৰম্ভ কৰিছে: নন্দা দেৱী (উত্তৰাখণ্ড), পচমড়ী (মধ্য প্ৰদেশ), দিহাং-ডিবাং (অৰুণাচল প্ৰদেশ), আৰু অগস্ত্যমলাই (কেৰালা আৰু তামিলনাডু)। এই পৰিকল্পনাসমূহে সংৰক্ষিত কৰ্তৃপক্ষ, গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়সমূহক জড়িত কৰে। বাসস্থান পুনৰুদ্ধাৰ, জৈৱ বৈচিত্ৰ্য নিৰীক্ষণ, বৈজ্ঞানিক গৱেষণা, আৰু বহনক্ষম জীৱিকাৰ প্ৰসাৰক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়।

সফলতাৰ কাহিনী : সংৰক্ষণৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দুত জনসাধাৰণ

নীলগিৰি জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ খিলঞ্জীয়া জনগোষ্ঠীসমূহে অৰণ্যৰ পৰা আঁতৰোৱা লান্টানা লতাবোৰ হাতীৰ ভাস্কৰ্য, আচবাব আৰু হস্তশিল্পলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।

এই পদক্ষেপে কেৱল স্থানীয় লোকসকলৰ জীৱিকাত সহায় কৰাই নহয়, বাসস্থান হেৰুৱাৰ বিষয়েও সজাগতা বৃদ্ধি কৰে। ২০২১ চনত লণ্ডনত বন্যপ্ৰাণীৰ সৈতে সহাৱস্থানৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰৰ বাবে লণ্ডনত ১২৫টা জীৱন্ত আকাৰৰ হাতী শিল্পকৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল। বেংগালুৰু বিমানবন্দৰ, বেংগালুৰু চহৰৰ বিভিন্ন স্থান আৰু ৰাষ্ট্ৰপতি ভৱনতো এনে শিল্পকৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। এই পদক্ষেপে অৰণ্যৰ পৰা আঁতৰোৱা লান্টানা লতাবোৰৰ উপযোগিতা আৰু অৰ্থনৈতিক মূল্য বৃদ্ধি কৰে, স্থানীয় শিল্পীসকলৰ বাবে জীৱিকাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে আৰু আক্ৰমণাত্মক প্ৰজাতিৰ প্ৰতি জনসজাগতা বৃদ্ধি কৰে।

অগ্ৰসৰ হোৱাৰ পথ

ভাৰতৰ জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহে প্ৰকৃতি আৰু মানুহে একেলগে লাভৱান হ’ব পৰা ভৱিষ্যতৰ আশাব্যঞ্জক উদাহৰণ দাঙি ধৰিছে। বৈজ্ঞানিক গৱেষণা, বাসস্থান পুনৰুদ্ধাৰ আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়ক জড়িত কৰা সংৰক্ষণ প্ৰচেষ্টাত বিনিয়োগ অব্যাহত ৰাখিলে এই অঞ্চলসমূহৰ চহকী প্ৰাকৃতিক ঐতিহ্য সুৰক্ষিত কৰিব পাৰি। পৰম্পৰাগত জ্ঞান আৰু আধুনিক নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থাক একত্ৰিত কৰি ভাৰতে প্ৰাকৃতিক ব্যৱস্থা উন্নত কৰাত সহায় কৰিব পাৰে আৰু বহনক্ষম জীৱিকাৰ প্ৰসাৰ ঘটাব পাৰে। চৰকাৰ, গৱেষক, স্থানীয় সম্প্ৰদায় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাসমূহৰ মাজত শক্তিশালী সহযোগিতাই এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ অনুকূল উন্নয়ন নিশ্চিত কৰিব। পৰিশেষত, জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহে প্ৰদৰ্শন কৰে যে প্ৰকৃতি সুৰক্ষাই মানুহৰ জীৱন উন্নত কৰাই নহয়, সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যও সংৰক্ষণ কৰে আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ বাবে সুস্থ ভৱিষ্যতৰ ভেটি স্থাপন কৰে।

তথ্যসূত্ৰ

পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়

https://moef.gov.in/uploads/pdf-uploads/Nitin_Rev_4.pdf

https://moef.gov.in/uploads/pdf-uploads/pdf_68a44d5df21921.67118756.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2279277&lang=2&reg=48

https://www.pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=39696&reg=48&lang=2

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শৈক্ষিক, বৈজ্ঞানিক আৰু সাংস্কৃতিক সংস্থা

https://www.unesco.org/en/mab/wnbr/about

https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396452/PDF/396452eng.pdf.multi

https://www.unesco.org/en/articles/26-new-biosphere-reserves-unescos-continues-unprecedented-expansion-its-global-network

https://biodiversity.unesco.org/profile/site/INNi2000

https://www.unesco.org/en/articles/5th-wcbr-designates-cold-desert-indias-13th-unesco-biosphere-reserve

https://biodiversity.unesco.org/explore/map/INGu2001?codes=INGu2001

https://www.unesco.org/id/query-list/b/420288

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংগঠন

https://www.undp.org/india/india-biodiversity-awards-2018

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/biodiversity

https://www.cbd.int/convention/articles/default.shtml?a=cbd-02

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=155866&lang=1&reg=3

অন্যান্য

https://forest.kerala.gov.in/en/category/protected-areas/

https://nnhs.in/nilgiri-biosphere-reserve-at-a-glance/

pdf চাবলৈ ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা/KD/RR