पत्र सूचना कार्यालय

ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য (এম.এছ.পি.): মূল্যৰ সুস্থিৰতাৰে কৃষকক সাহায্য প্ৰদান

এজন কৃষকৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰতিদান কেৱল কৃষি উৎপাদনৰ ওপৰতেই নহয়, উৎপাদিত শস্যৰ বিনিময়ত লাভ কৰা মূল্যৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰে। খেতিত মাহৰ পিছত মাহ ধৰি শ্ৰম, সম্পদ আৰু উপকৰণ বিনিয়োগ কৰাৰ পিছত, বজাৰ মূল্যই অৱশেষত কৃষিৰ পৰা হোৱা উপাৰ্জন আৰু কৃষি কাৰ্য চলাই নিয়াৰ সামৰ্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰে। ক্ষুদ্ৰ আৰু উপান্ত কৃষকসকলৰ বাবে বজাৰ মূল্যৰ প্ৰতিকূল তাৰতম্যই কৃষিৰ আয়ত যথেষ্ট অনিশ্চয়তাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু ভৱিষ্যতৰ খেতিৰ সিদ্ধান্তসমূহতো প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

এই প্ৰেক্ষাপটত, নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য (এম.এছ.পি.)-এ কৃষকসকলক সহায় কৰাৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতিগত মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে। ই মূল্য নিশ্চয়তাৰ এক ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে যাৰ জৰিয়তে চৰকাৰে পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত মূল্যত নিৰ্ধাৰিত কৃষিজাত সামগ্ৰীসমূহ সংগ্ৰহ কৰে। নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যই কৃষকসকলক লাভজনক প্ৰতিদান নিশ্চিত কৰাৰ লগতে কৃষি বিনিয়োগ আৰু উৎপাদনক উৎসাহিত কৰে।

মূল্যৰ নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰাৰ জৰিয়তে, নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যই বজাৰৰ প্ৰতিকূল তাৰতম্যৰ প্ৰভাৱৰ পৰা কৃষকসকলক ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰিব পাৰে। যেতিয়া বজাৰ মূল্য কম হয়, নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যত চৰকাৰী সংগ্ৰহে নিৰ্ধাৰিত সামগ্ৰীসমূহ ঘোষিত মূল্যত বিক্ৰী কৰাৰ এক পথ প্ৰশস্ত কৰে। এই ব্যৱস্থাই মূল্যৰ অনিশ্চয়তা হ্ৰাস কৰাত, কৃষি আয়ৰ সুস্থিৰতা বজাই ৰখাত আৰু পৰৱৰ্তী কৃষি ঋতুৰ বাবে পৰিকল্পনা কৰাত সহায় কৰে। প্ৰত্যাশিত প্ৰতিদানৰ প্ৰতি আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰি, নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যই উন্নত বীজ, কৃষি প্ৰযুক্তি আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰা অন্যান্য উপকৰণসমূহত বিনিয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো কৃষকসকলক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত অৰিহণা যোগায়।

ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য কেনেদৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়

চৰকাৰে প্ৰতি বছৰে ২২ বিধ নিৰ্ধাৰিত কৃষিজাত শস্যৰ বাবে নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য ঘোষণা কৰে। এই নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য কৃষি ব্যয় আৰু মূল্য আয়োগৰ পৰামৰ্শৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। এই পৰামৰ্শসমূহত সংশ্লিষ্ট ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰালয় বা বিভাগসমূহৰ মতামত বিবেচনা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰিও, তোৰিয়া আৰু বাকলি গুচোৱা নাৰিকলৰ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য ক্ৰমে সৰিয়হ আৰু কোপ্ৰাৰ বাবে ঘোষিত নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

কৃষি ব্যয় আৰু মূল্য আয়োগে বিভিন্ন শস্যৰ বাবে নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ পৰামৰ্শ দিয়াৰ সময়ত কেইবাটাও কাৰক বিবেচনা কৰে। সেইবোৰৰ ভিতৰত আছে:

• উৎপাদন ব্যয়
• ঘৰুৱা আৰু গোলকীয় বজাৰত শস্যৰ চাহিদা আৰু যোগান
• ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মূল্য
• শস্যৰ মাজত মূল্যৰ সমতা
• কৃষি আৰু অকৃষি খণ্ডৰ মাজৰ বাণিজ্যৰ চৰ্তসমূহ
• সামগ্ৰিক অৰ্থনীতিত মূল্য নীতিৰ সাম্ভাৱ্য প্ৰভাৱ, আৰু
• উৎপাদন ব্যয়ৰ ওপৰত নূন্যতম ৫০ শতাংশৰ লাভাংশ।

নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ হিচাপত ব্যৱহাৰ কৰা উৎপাদন ব্যয়ৰ ভিতৰত ভাড়াতীয়া শ্ৰমিক, হাল বোৱা গৰু আৰু যন্ত্ৰচালিত শ্ৰম, ভাড়াত লোৱা মাটি, বীজ, ৰাসায়নিক সাৰ, জৈৱিক সাৰ আৰু জলসিঞ্চনৰ নামত কৰা খৰচ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। ইয়াত পাম্প ছেট চলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ডিজেল আৰু বিদ্যুতৰ খৰচ, কৃষি সঁজুলি আৰু ঘৰৰ অৱক্ষয়, কাৰ্যকৰী মূলধনৰ ওপৰত সুত, আৰু অন্যান্য বিবিধ খৰচসমূহো সামৰি লোৱা হয়। ইয়াৰ লগতে, কৃষি কাৰ্যত জড়িত পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ অৱদানক স্বীকৃতি দিবলৈ পৰিয়ালৰ শ্ৰমৰ আনুমানিক মূল্যকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য গণনা কৰাৰ বাবে সকলো ৰাজ্যতে আৰু আটাইকেইবিধ (২২ বিধ) নিৰ্ধাৰিত শস্যৰ ক্ষেত্ৰত একেই ব্যয়-নিৰ্ধাৰণৰ সূত্ৰ সমভাৱে প্ৰয়োগ কৰা হয়।

ৰবি শস্যৰ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য ২০২৭-২৮: মূল্য সাহায্য আৰু শস্যৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণ

২০২৬ চনৰ ৩০ ছেপ্টেম্বৰত চৰকাৰে ২০২৭-২৮ বিপণন বৰ্ষৰ বাবে সকলো নিৰ্ধাৰিত ৰবি শস্যৰ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য (এম.এছ.পি.) বৃদ্ধিত অনুমোদন জনায়।

নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ সৰ্বাধিক বৃদ্ধি কুসুম শস্যৰ বাবে প্ৰতি কুইণ্টলত ৬৭৫ টকা ঘোষণা কৰা হৈছে। ইয়াৰ পিছতে সৰিয়হৰ বাবে প্ৰতি কুইণ্টলত ৪১৩ টকা, মচুৰৰ বাবে প্ৰতি কুইণ্টলত ৩৯০ টকা আৰু বাৰ্লিৰ বাবে প্ৰতি কুইণ্টলত ১৩৬ টকা বৃদ্ধি কৰা হৈছে। পূৰ্বৰ বছৰৰ তুলনাত ঘেঁহু আৰু বুটৰ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যও বৃদ্ধি কৰা হৈছে।

উৎপাদন ব্যয়ৰ বিপৰীতে লাভ কৰা প্ৰতিদানৰ দিশৰ পৰা চাবলৈ গ'লে, ঘেঁহুত সৰ্বাধিক ১০৬% আনুমানিক লাভাংশ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ পিছতে সৰিয়হত ৯৬%, মচুৰত ৯২% আৰু বুটত ৫৯% লাভাংশ পোৱা গৈছে। ২০২৭-২৮ ৰবি বিপণন বৰ্ষত ৩২৪ লাখ মেট্ৰিক টন উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বাবে কৃষকসকলক আনুমানিক ৯০,৯৬২ কোটি টকা পৰিশোধ কৰা হ'ব বুলি আশা কৰা হৈছে। ৰবি শস্যৰ এই বৰ্ধিত নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ লক্ষ্য হৈছে কৃষকসকলৰ বাবে লাভজনক মূল্য নিশ্চিত কৰাৰ সমান্তৰালভাৱে শস্যৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণক উৎসাহিত কৰা।

নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ সুগম আৰু স্বচ্ছ ক্ৰয় প্ৰক্ৰিয়া নিশ্চিতকৰণ

কৃষকসকলৰ বাবে নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ লাভালাভ অধিক প্ৰত্যক্ষ, স্বচ্ছ আৰু সুগম কৰি তুলিবলৈ শস্য সংগ্ৰহ প্ৰক্ৰিয়াটোৰ পৰিৱৰ্তন কৰা হৈছে। দানা শস্য আৰু মোটা শস্যৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰে ভাৰতীয় খাদ্য নিগম আৰু নিৰ্ধাৰিত ৰাজ্যিক সংস্থাসমূহৰ জৰিয়তে শস্য সংগ্ৰহৰ কাম হাতত লয়। ই কৃষকসকলক ঘোষিত নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যত মূল্য সাহায্য প্ৰদান কৰে।

দাইল, তৈলবীজ আৰু কোপ্ৰা প্ৰধানমন্ত্ৰী অন্নদাতা আয় সংৰক্ষণ অভিযানৰ মূল্য সাহায্য আঁচনিৰ অধীনত সংগ্ৰহ কৰা হয়। যেতিয়া প্ৰচলিত বজাৰ মূল্য ঘোষিত নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ তললৈ নামি যায়, তেতিয়া ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে শস্য সংগ্ৰহৰ বাবে অনুৰোধ কৰিব পাৰে। ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি সমবায় বিপণন ফেডাৰেচন লিমিটেড আৰু ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় সমবায় গ্ৰাহক ফেডাৰেচন লিমিটেড হৈছে এই আঁচনিৰ অধীনত সংগ্ৰহ কাৰ্য সম্পাদনৰ দায়িত্বত থকা প্ৰধান সংস্থা। ঘৰুৱা দাইল উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা সুদৃঢ় কৰাৰ লক্ষ্যৰে, ২০৩০-৩১ বৰ্ষলৈকে 'দাইলত আত্মনিৰ্ভৰশীলতা মিছন'ৰ অধীনত কেন্দ্ৰীয় নোডেল সংস্থাসমূহৰ জৰিয়তে পূৰ্ব-পঞ্জীয়নভুক্ত কৃষকসকলৰ পৰা ৰহৰ, মাটিমাহ আৰু মচুৰ সংগ্ৰহ কৰা হয়।

কৃষকসকলৰ বাবে শস্য সংগ্ৰহৰ সুবিধাসমূহ অধিক সুগম কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ সংগ্ৰহ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা হৈছে। ইয়াৰ লগতে ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু সংগ্ৰহকাৰী সংস্থাসমূহে যোগ্য শস্যৰ বাবে সংগ্ৰহৰ সময়সূচী, কেন্দ্ৰৰ অৱস্থান আৰু উপযুক্ত গড় গুণগত মানৰ নিৰ্দেশনাসমূহৰ প্ৰচাৰ চলায়।

ডিজিটেল প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তেও শস্য সংগ্ৰহ প্ৰক্ৰিয়া সুদৃঢ় কৰা হৈছে। মূল্য সাহায্য আঁচনিৰ অধীনত নাফেডৰ 'ই-সমৃদ্ধি' আৰু এন.চি.চি.এফ.-ৰ 'ই-সংযুক্তি' প্লেটফৰ্মে কৃষকৰ পঞ্জীয়ন, শস্য সংগ্ৰহ আৰু পৰিশোধকে ধৰি সংগ্ৰহ প্ৰক্ৰিয়াৰ মূল পৰ্যায়সমূহত সহায় কৰে। কৃষকসকলে আধাৰ, ভূমিৰ নথিপত্ৰ, বেংক একাউণ্টৰ তথ্য আৰু শস্যৰ বিৱৰণ আদি প্ৰদান কৰি পঞ্জীয়ন কৰে। পঞ্জীয়নভুক্ত কৃষকসকলে তেওঁলোকৰ নিকটৱৰ্তী সংগ্ৰহ কেন্দ্ৰ বাছনি কৰিব পাৰে, আৰু তাৰ পিছত পৰ্টেলে এটা নিৰ্দিষ্ট তাৰিখত তেওঁলোকৰ কেন্দ্ৰ ভ্ৰমণৰ সময়সূচী নিৰ্ধাৰণ কৰে। কৃষকৰ বেংক একাউণ্টলৈ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ পোনপটীয়া হস্তান্তৰে মানৱীয় হস্তক্ষেপ, মধ্যভোগীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা আৰু পৰিশোধৰ বিলম্ব হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।

২০২৬ চনৰ ১৯ অক্টোবৰলৈকে, 'ই-সংযুক্তি' প্লেটফৰ্মে ৪৩ লাখতকৈয়ো অধিক কৃষকৰ পৰা শস্য সংগ্ৰহৰ সুবিধা কৰি দিছে, য'ত ৩৭.৪৫ লাখ মেট্ৰিক টনতকৈ অধিক শস্য সংগ্ৰহ কৰা হৈছে আৰু কৃষকসকলৰ একাউণ্টত ১৩,০০০ কোটি টকাতকৈ অধিক জমা কৰা হৈছে। আনহাতে, 'ই-সমৃদ্ধি'ত ১.৩৭ কোটিতকৈ অধিক পঞ্জীয়নভুক্ত কৃষক, ২.২৫ কোটিতকৈ অধিক গোটৰ শস্য সংগ্ৰহ আৰু কৃষকসকললৈ ৮১ লাখতকৈ অধিক পৰিশোধ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।

স্বচ্ছতা আৰু হিতাধিকাৰীৰ সত্যাপন প্ৰক্ৰিয়া অধিক সুদৃঢ় কৰি, ২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ পৰা মূল্য সাহায্য আঁচনিৰ অধীনত কৃষকসকলৰ বায়'মেট্ৰিক প্ৰমাণীকৰণ বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে। শস্য সংগ্ৰহৰ পূৰ্বে আধাৰ-সংলগ্ন পইণ্ট অৱ চেল যন্ত্ৰ বা মুখমণ্ডলৰ প্ৰমাণীকৰণৰ জৰিয়তে এই সত্যাপন সম্পন্ন কৰা হয়। এই ব্যৱস্থাই কৃষকৰ পৰিচয় সত্যাপন কৰাত সহায় কৰে আৰু প্ৰকৃত তথা যোগ্য হিতাধিকাৰীয়ে শস্য সংগ্ৰহৰ লাভালাভ পোৱাটো নিশ্চিত কৰে।

শস্য সংগ্ৰহ আৰু কৃষকক নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য প্ৰদানৰ সম্প্ৰসাৰিত পৰিসৰ

কৃষি সামগ্ৰী সংগ্ৰহত সমৰ্থন জনোৱাৰ ক্ষেত্ৰত নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ ভূমিকা বিগত বছৰবোৰত শস্য সংগ্ৰহৰ পৰিমাণ আৰু কৃষকসকললৈ কৰা পৰিশোধ— দুয়োটাতে হোৱা ব্যাপক বৃদ্ধিৰ পৰাই প্ৰতিফলিত হয়। ২০০৪-০৫ বৰ্ষৰ পৰা ২০১৩-১৪ বৰ্ষৰ সময়ছোৱাত ঘেঁহু সংগ্ৰহৰ পৰিমাণ ২,২৫৪ লাখ মেট্ৰিক টন আছিল, ইয়াৰ তুলনাত ২০১৪-১৫ বৰ্ষৰ পৰা ২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ সময়ছোৱাত মুঠ ৩,৭১৫ লাখ মেট্ৰিক টন ঘেঁহু সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। একেদৰে, এই একেই সময়ছোৱাত ছবিধ ৰবি শস্যৰ সংগ্ৰহৰ পৰিমাণ ২,৩০২ লাখ মেট্ৰিক টনৰ পৰা ৩,৯২১ লাখ মেট্ৰিক টনলৈ বৃদ্ধি পায়।

শস্য সংগ্ৰহৰ এই বৃদ্ধিৰ সমান্তৰালভাৱে কৃষকসকললৈ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ পৰিশোধো লক্ষণীয়ভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। ২০০৪-০৫ বৰ্ষৰ পৰা ২০১৩-১৪ বৰ্ষৰ ভিতৰত ঘেঁহু কৃষকসকলক ২.৫৬ লাখ কোটি টকা পৰিশোধ কৰা হৈছিল, ইয়াৰ তুলনাত ২০১৪-১৫ বৰ্ষৰ পৰা ২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ ভিতৰত এই পৰিমাণ ৭.৩১ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পায়। ছবিধ ৰবি শস্যৰ ক্ষেত্ৰত, নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ সামগ্ৰিক পৰিশোধ পূৰ্বৰ সময়ছোৱাৰ ২.৬৫ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ৮.৩৬ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পায়।

২০২৬-২৭ ৰবি বিপণন বৰ্ষত ৩৫৭.৫৭ লাখ মেট্ৰিক টন ঘেঁহু সংগ্ৰহ কৰা হয়, যাৰ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য আছিল ৯২,৪৩২.৫১ কোটি টকা, আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা ৩৪ লাখৰো অধিক কৃষক উপকৃত হয়। এই পৰিসংখ্যাসমূহে চৰকাৰী শস্য সংগ্ৰহৰ পৰিসৰ আৰু নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ জৰিয়তে কৃষকসকললৈ আগবঢ়োৱা বিত্তীয় সাহায্যৰ স্পষ্ট প্ৰতিচ্ছবি দাঙি ধৰে।

কৃষকক সাহায্য প্ৰদান, কৃষি খণ্ডৰ সুদৃঢ়কৰণ

বজাৰ মূল্যৰ তাৰতম্যৰ পৰা কৃষকসকলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ আৰু কৃষি পৰিকল্পনা তথা বিনিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত অধিক নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰিবলৈ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতিগত মাধ্যম হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। ২০২৭-২৮ ৰবি বিপণন বৰ্ষৰ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ সিদ্ধান্তসমূহে উৎপাদন ব্যয়ৰ ওপৰত নূন্যতম ৫০ শতাংশ লাভাংশ নিশ্চিত কৰাটো অব্যাহত ৰাখিছে।

শস্য সংগ্ৰহৰ পৰিমাণ আৰু নূন্যতম সমৰ্থন মূল্যৰ পৰিশোধৰ ধাৰাবাহিক বৃদ্ধিয়ে কৃষকসকলৰ প্ৰতি থকা চৰকাৰী সাহায্যৰ সম্প্ৰসাৰিত পৰিসৰক প্ৰতিফলিত কৰিছে। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে, ডিজিটেল পঞ্জীয়ন, বায়'মেট্ৰিক প্ৰমাণীকৰণ আৰু প্ৰত্যক্ষ বেংক হস্তান্তৰ ব্যৱস্থাই শস্য সংগ্ৰহ প্ৰক্ৰিয়াৰ সুগমতা আৰু স্বচ্ছতাক অধিক সুদৃঢ় কৰি তুলিছে।

সামগ্ৰিকভাৱে, এই পদক্ষেপসমূহে মূল্যৰ নিশ্চয়তা, বজাৰৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু লাভজনক প্ৰতিদানৰ মাজৰ সম্পৰ্কক সুদৃঢ় কৰে, যিয়ে কৃষকসকলৰ আয়ৰ সম্ভাৱনাক সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে এক অধিক শক্তিশালী কৃষি খণ্ড গঢ়ি তোলাত অৰিহণা যোগায়।

তথ্যসূত্ৰ

অৰ্থনৈতিক পৰিক্ৰমা কেবিনেট সমিতি

https://www.pib.gov.in/PressReleasepage.aspx?PRID=2316941&reg=48&lang=1

কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1777683&reg=48&lang=2

https://www.icar.gov.in/hi/node/24721?utm_

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2317665&reg=48&lang=2

https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/187/AS450_OAibYg.pdf?source=lsapps

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246181&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155528&lang=2&reg=48&utm_

https://icar.org.in/en/dr-ml-jat-honours-progressive-millet-farmer-shri-k-chikkana-icar-iimr-hyderabad

গ্ৰাহক পৰিক্ৰমা, খাদ্য আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ মন্ত্ৰালয়

https://sansad.in/getFile/annex/271/AU2614_KTzacI.pdf?source=pqars

https://esamyukti.in/#about

সহযোগিতা মন্ত্ৰালয়

https://esamridhi.in/#/

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177219&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=159674&ModuleId=3&reg=3&lang=1

pdf ফাইলৰ বাবে ইয়াত ক্লিক কৰক।

***

পিআইবি গৱেষণা/RD/RR