पत्र सूचना कार्यालय

মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু বৰ্তমানৰ প্ৰাসংগিকতা

ড° বিক্ৰম এ. সাৰাভাইৰ দূৰদৰ্শী চিন্তাৰ আধাৰত ১৯৬২ চনত 'ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা ৰাষ্ট্ৰীয় সমিতি'ৰ (ইনকছপাৰ) প্ৰতিষ্ঠাৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ সুশৃংখল মহাকাশ কাৰ্যসূচী আৰম্ভ হৈছিল। ১৯৬৩ চনৰ ২১ নৱেম্বৰত কেৰালাৰ থুম্বাৰ পৰা প্ৰথমটো চাউণ্ডিং ৰকেট নিক্ষেপ কৰা হৈছিল। ১৯৬৯ চনৰ ১৫ আগষ্টত ইনকছপাৰৰ স্থানত ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ইছৰো) গঠন কৰা হয় আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭২ চনত ইয়াক মহাকাশ বিভাগৰ অধীনলৈ অনা হয়। প্ৰতিষ্ঠাৰ দিনৰে পৰা ইছৰোৱে উন্নয়নক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াৰ দৰ্শন অনুসৰণ কৰি আহিছে: তৃণমূল পৰ্যায়ৰ সমস্যা সমাধানৰ বাবে মহাকাশ প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰা। বিগত দশকবোৰত ই এক উৎক্ষেপণ সেৱা প্ৰদানকাৰী সংস্থাতকৈ বহুদূৰ আগুৱাই গৈছে, আৰু ইয়াৰ দক্ষতা তথা কাৰিকৰী উৎকৰ্ষই বিশ্বস্তৰীয় স্বীকৃতি লাভ কৰিছে। বৰ্তমান এই সুনাম এক সৰল প্ৰতিশ্ৰুতিৰ ওপৰত আধাৰিত: প্ৰতিটো অভিযানেই সাধাৰণ নাগৰিকৰ সেৱা কৰিব লাগিব।

বৰ্তমান এই দৃষ্টিভংগীয়ে সমগ্ৰ দেশৰ দৈনন্দিন জীৱনক গঢ় দিছে। যোগাযোগ উপগ্ৰহসমূহে দুৰ্গম আৰু সুবিধা-বঞ্চিত অঞ্চলসমূহলৈ সংযোগ ব্যৱস্থা সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণৰ তথ্যই কৃষি, দুৰ্যোগ মূল্যায়ন, পৰিকল্পনা, পৰিৱেশ নিৰীক্ষণ আৰু অন্যান্য ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰাত সমৰ্থন জনায়। বতৰ বিজ্ঞানৰ উপগ্ৰহসমূহে ঘূৰ্ণী বতাহ আৰু মৌচুমী বতাহৰ গতিবিধি নিৰীক্ষণ কৰে, যাৰ ফলত আগতীয়া সতৰ্কবাণী প্ৰদান কৰি মানুহৰ জীৱন ৰক্ষা কৰাটো সম্ভৱ হৈ পৰে। মৎস্যজীৱী, কৃষক আৰু উপকূলীয় সম্প্ৰদায়সমূহে নিজৰ জীৱিকা ৰক্ষা কৰিবলৈ এই সতৰ্কবাণীসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এই ব্যৱস্থাসমূহে নাগৰিকসকলক সংযোগ কৰে, সম্প্ৰদায়সমূহক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে, প্ৰশাসন ব্যৱস্থা সুদৃঢ় কৰে আৰু সৰ্বোত্তমুখী তথা বহনক্ষম বিকাশক ত্বৰান্বিত কৰে। এই সেৱাসমূহৰ উপৰিও মহাকাশ প্ৰযুক্তিয়ে ভাৰতৰ সীমান্তসমূহো সুৰক্ষিত ৰাখে আৰু ইয়াৰ ভৱিষ্যত গঢ় দিয়ে। মহাকাশ-ভিত্তিক যোগাযোগ ব্যৱস্থাই ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু কৌশলগত প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰাত সহায় কৰে।

এই সামৰ্থ্যসমূহৰ আধাৰত, উদীয়মান প্ৰযুক্তিসমূহে উদ্ভাৱন, সংযোগ আৰু সেৱা প্ৰদানৰ বাবে নতুন পথ মুকলি কৰিছে। এতিয়া ব্যক্তিগত প্ৰতিষ্ঠান আৰু ষ্টাৰ্ট-আপসমূহেও এই যাত্ৰাত অংশগ্ৰহণ কৰিছে। ই ভাৰতক এক আত্মবিশ্বাসী, আত্মনিৰ্ভৰশীল আৰু বিশ্বজুৰি সমাদৃত মহাকাশ শক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। সবিশেষ পঢ়িবলৈ ক্লিক কৰক: ভাৰতৰ মহাকাশ যাত্ৰা

উদীয়মান মহাকাশ প্ৰযুক্তি

ভাৰত অধিক আত্মনিৰ্ভৰশীলতা আৰু দৃঢ় লক্ষ্যৰ দিশে অগ্ৰসৰ হোৱাৰ সমান্তৰালভাৱে, এই যাত্ৰাক গতি প্ৰদান কৰিবলৈ নৱপ্ৰজন্মৰ প্ৰযুক্তিয়ে গঢ় লৈ উঠিছে। এই উদ্ভাৱনসমূহে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ উৎক্ষেপণ ব্যৱস্থা, মহাকাশস্থিত কাৰ্যকলাপ, মানৱ মহাকাশ উৰণ আৰু উন্নত নেভিগেচন তথা যোগাযোগ ব্যৱস্থাক সামৰি লৈছে। এইসমূহে ভাৰতৰ প্ৰাৰম্ভিক সাফল্যসমূহৰ পৰা ভৱিষ্যতৰ বাবে সাজু এক মহাকাশ কাৰ্যসূচীলৈ উত্তৰণ ঘটাৰ ইংগিত দিয়ে। আগন্তুক দশকসমূহৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি প্ৰস্তুত কৰা এই আনুষংগিক কাৰ্যসূচীসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে ভাৰতক প্ৰতিযোগিতাসক্ষম, সংযুক্ত আৰু দৃঢ়ভাৱে আত্মনিৰ্ভৰশীল কৰি ৰখা।

পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ উৎক্ষেপণ যান (এন.জি.এল.ভি.)

মহাকাশলৈ প্ৰৱেশৰ আৰম্ভণি উৎক্ষেপণ সামৰ্থ্যৰ জৰিয়তেই হয়। নিজাকৈ ৰকেট নিৰ্মাণ আৰু উৎক্ষেপণ কৰিব পৰা দেশখনেহে মহাকাশলৈ কেতিয়া, কেনেকৈ আৰু কিমান ব্যয়ত যাব সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে। ভাৰতৰ উৎক্ষেপণ যাত্ৰা সৰু, একক-ব্যৱহাৰযোগ্য ৰকেটৰ পৰা আৰম্ভ হৈ গধুৰ ওজন কঢ়িয়াব পৰা যানলৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছে, আৰু বৰ্তমান ই পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য ব্যৱস্থাৰ দিশে অগ্ৰসৰ হৈছে।

২০২৪ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত কেন্দ্ৰীয় কেবিনেটে 'পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ উৎক্ষেপণ যান (এন.জি.এল.ভি.)' বিকাশৰ বাবে অনুমোদন জনায়। অনুমোদিত ৮,২৪০ কোটি টকাৰ আবণ্টনে বিকাশৰ ব্যয়, তিনিখন বিকাশমূলক উৰণ, অত্যাৱশ্যকীয় সুবিধা, কাৰ্যসূচী পৰিচালনা আৰু উৎক্ষেপণ অভিযানক সামৰি লৈছে। ল' আৰ্থ অৰ্বিটলৈ (এল.ই.অ'.) সৰ্বোচ্চ ৩০ টন কঢ়িয়াব পৰাকৈ প্ৰস্তুত কৰা এন.জি.এল.ভি.-য়ে এল.ভি.এম.৩-ৰ ১০-টনৰ এল.ই.অ'. ক্ষমতাৰ তুলনাত ভাৰতৰ বৰ্তমানৰ উৎক্ষেপণ পেল'ড ক্ষমতা তিনিগুণ বৃদ্ধি কৰিব। ইয়াৰ উপৰিও, মহাকাশলৈ কম ব্যয়ত প্ৰৱেশ সুনিশ্চিত কৰিবলৈ ১৪-টন এল.ই.অ'. পেল'ড ক্ষমতাসম্পন্ন এটা আংশিকভাৱে পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য এন.জি.এল.ভি. সংস্কৰণো বিকশিত কৰি থকা হৈছে। ইয়াৰ পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্যতাৰ সুবিধাই মহাকাশলৈ যোৱাৰ ব্যয়ো হ্ৰাস কৰিব।

এন.জি.এল.ভি.-য়ে ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু বাণিজ্যিক দুয়ো ধৰণৰ অভিযান সক্ষম কৰি তুলিব। ইয়াৰ ভিতৰত 'ভাৰতীয় অন্তৰীক্ষ ষ্টেচন'লৈ মানৱ মহাকাশ উৰণ অভিযানৰ লগতে চন্দ্ৰ আৰু আন্তঃগ্ৰহ অন্বেষণ অন্তৰ্ভুক্ত। ই ল' আৰ্থ অৰ্বিটলৈ যোগাযোগ আৰু পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণ উপগ্ৰহপুঞ্জসমূহো উৎক্ষেপণ কৰিব। এই অভিযানসমূহে সমগ্ৰ মহাকাশ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰক উপকৃত কৰিব আৰু দেশৰ সামৰ্থ্য তথা দক্ষতা বৃদ্ধি কৰিব।

পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য উৎক্ষেপণ যান (আৰ.এল.ভি.)

আৰ.এল.ভি. প্ৰযুক্তিয়ে উৎক্ষেপণ ব্যয় হ্ৰাস আৰু পৰিচালনাগত দক্ষতা উন্নত কৰাত সহায় কৰিব পাৰে। পৰম্পৰাগত একক-ব্যৱহাৰযোগ্য (এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা) উৎক্ষেপণ যানৰ বিপৰীতে, পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য ব্যৱস্থাসমূহ এনেদৰে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে যাতে পৰৱৰ্তী অভিযানসমূহৰ বাবে ইয়াৰ মুখ্য অংশসমূহ উদ্ধাৰ কৰিব পৰা যায়। এইবোৰৰ বিকাশৰ বাবে বায়ুমণ্ডলত নিয়ন্ত্ৰিত পুনঃপ্ৰৱেশ, স্বয়ংক্ৰিয় নেভিগেচন, এৰ'ডাইনামিক উৰণ আৰু নিখুঁত অৱতৰণৰ প্ৰয়োজন। ইছৰোৱে ইয়াৰ ডেউকাযুক্ত পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য উৎক্ষেপণ যান প্ৰযুক্তি প্ৰদৰ্শক 'পুষ্পক'ৰ জৰিয়তে ৰাণৱেত স্বয়ংক্ৰিয় অৱতৰণ প্ৰযুক্তি প্ৰদৰ্শন কৰিছে। তিনিটা আৰ.এল.ভি. অৱতৰণ পৰীক্ষা ক্ৰমে ২০২৩ চনৰ ২ এপ্ৰিল, ২০২৪ চনৰ ২২ মাৰ্চ আৰু ২০২৪ চনৰ ২৩ জুনত সম্পন্ন কৰা হৈছিল। এল.ই.এক্স.-০৩-য়ে অধিক প্ৰত্যাহ্বানপূৰ্ণ ক্ৰছ-ৰেঞ্জ আৰু বতাহৰ পৰিস্থিতিৰ মাজতো স্বয়ংক্ৰিয় অৱতৰণ সফলতাৰে প্ৰমাণিত কৰিছিল।

থলুৱা মহাকাশ হাৰ্ডৱেৰ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তি

প্ৰতিটো মহাকাশ অভিযানে ইঞ্জিন, থ্ৰাষ্টাৰ, ইন্ধন আৰু শক্তি ব্যৱস্থাকে ধৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তিসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ভাৰতৰ ভিতৰতে এই প্ৰযুক্তিসমূহৰ বিকাশ সাধনে বিদেশী যোগানকাৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে আৰু স্বাধীনভাৱে মহাকাশযান নিৰ্মাণ তথা পৰিচালনা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত দেশৰ সামৰ্থ্যক সুদৃঢ় কৰে। ইছৰোৱে বৈদ্যুতিক প্ৰণোদন আৰু বিকল্প ইন্ধনকে ধৰি থলুৱা প্ৰণোদন প্ৰযুক্তিসমূহৰ অগ্ৰগতি সাধন কৰি আছে। ই ভৱিষ্যতৰ অভিযানসমূহৰ বাবে প্ৰযুক্তিসমূহৰো অন্বেষণ কৰি আছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে মহাকাশৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ দীৰ্ঘম্যাদী আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ লক্ষ্যত অৰিহণা যোগায়।

অগ্ৰগতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ হৈছে বৈদ্যুতিক প্ৰণোদন, যিয়ে প্ৰণোদকক ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ আৰু ঘাত সৃষ্টি কৰিবলৈ বৈদ্যুতিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰে। পৰম্পৰাগত ৰাসায়নিক প্ৰণোদনৰ তুলনাত, ই বহুত কম প্ৰণোদক ব্যৱহাৰ কৰি একেই কক্ষপথৰ পৰিৱৰ্তন সাধন কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত উপগ্ৰহ এটাই কঢ়িওৱা ইন্ধনৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায় আৰু যোগাযোগ সঁজুলি তথা অন্যান্য পেল'ডৰ বাবে অতিৰিক্ত ওজন কঢ়িওৱাৰ সুবিধা মুকলি হয়। ২০২৫ চনৰ ২৭ মাৰ্চত ইছৰোৱে ইয়াৰ থলুৱা ৩০০ এম.এন. ষ্টেচনাৰী প্লাজমা থ্ৰাষ্টাৰৰ ১,০০০ ঘণ্টীয়া জীৱন পৰীক্ষা সফলতাৰে সম্পন্ন কৰে। প্ৰণোদন দক্ষতাৰ মাপকাঠি হিচাপে ইয়াৰ নিৰ্দিষ্ট আৱেগ পৰম্পৰাগত প্ৰণোদন ব্যৱস্থাতকৈ কমেও ছয় গুণ বেছি। ইছৰোৱে ইয়াৰ প্ৰযুক্তি প্ৰদৰ্শন উপগ্ৰহৰ (টি.ডি.এছ.-০১) জৰিয়তে এই প্ৰযুক্তি প্ৰমাণিত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে। কক্ষপথৰ উচ্চতা বৃদ্ধি আৰু ষ্টেচন কিপিঙকে ধৰি ভৱিষ্যতৰ বৈদ্যুতিক-প্ৰণোদন উপগ্ৰহসমূহক সমৰ্থন জনোৱাই হৈছে ইয়াৰ উদ্দেশ্য।

বৈদ্যুতিক প্ৰণোদনৰ সমান্তৰালভাৱে, পৰিৱেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰিবলৈ আৰু প্ৰণোদন দক্ষতা উন্নত কৰিবলৈ ইছৰোৱে বিকল্প প্ৰণোদক অৰ্থাৎ 'সেউজ প্ৰণোদন' বিকশিত কৰি আছে। ইয়াৰ এটা উদাহৰণ হৈছে ৰকেট-গ্ৰেডৰ কেৰাচিন 'ইছৰোচিন'। অৰ্ধ-ক্ৰায়'জেনিক ৰকেট-ইঞ্জিনৰ প্ৰয়োগৰ বাবে তৰল অক্সিজেন আৰু কেৰাচিনৰ প্ৰণোদকসমূহ বিকশিত কৰা হৈছে।

সেউজ প্ৰণোদনৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা অগ্ৰগতি ইছৰোৰ নিজা বিকাশ কাৰ্যসূচীৰ বাহিৰলৈকো সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ডি.আৰ.ডি.ও.-ৰ প্ৰযুক্তি বিকাশ পুঁজিৰ অধীনত বেংগালুৰুস্থিত বেলাট্ৰিস্ক এৰ'স্পেচে মাইক্ৰ'ছেটেলাইটৰ এটিচিউড কন্ট্ৰ'ল আৰু অৰ্বিট কিপিঙৰ বাবে এটা ১-নিউটন শ্ৰেণীৰ সেউজ মন'প্ৰপেলেন্ট থ্ৰাষ্টাৰ বিকশিত কৰিছে। ২০২৪ চনৰ জানুৱাৰী মাহত পি.এছ.এল.ভি.-চি৫৮-ৰ জৰিয়তে উৎক্ষেপণ কৰা এটা পেল'ডত কক্ষপথত ইয়াৰ কাৰ্যক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল।

এই বিকাশসমূহে থলুৱা বৈদ্যুতিক আৰু সেউজ প্ৰণোদন প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ অগ্ৰগতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ধাৰাবাহিক পৰীক্ষণ আৰু প্ৰমাণীকৰণে ভৱিষ্যতৰ মহাকাশ অভিযানসমূহত ব্যাপক ব্যৱহাৰৰ বাবে এইবোৰৰ প্ৰস্তুতি নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায় কৰিব।

মহাকাশস্থিত কাৰ্যকলাপ আৰু মানৱ মহাকাশ উৰণ

মহাকাশস্থিত কাৰ্যকলাপ হৈছে এবাৰ কক্ষপথত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত মহাকাশযানে সম্পন্ন কৰা কাৰ্য, যেনে- ৰেনডেভু, ডকিং আৰু আনডকিং। উপগ্ৰহ এটা উৎক্ষেপণ কৰাটো হৈছে কেৱল প্ৰথম পদক্ষেপ: মহাকাশ ষ্টেচন, মানৱযুক্ত উৰণ বা চন্দ্ৰৰ পৰা নমুনা ঘূৰাই অনাৰ দৰে জটিল অভিযানসমূহ উৎক্ষেপণৰ পিছত মহাকাশযানে কি কৰিব পাৰে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সাধাৰণ অভিযানৰ লক্ষ্যত উপনীত হ'বলৈ যেতিয়া একাধিক ৰকেট উৎক্ষেপণৰ প্ৰয়োজন হয়, তেতিয়া মহাকাশত ডকিং প্ৰযুক্তি অপৰিহাৰ্য হৈ পৰে, আৰু ই চন্দ্ৰৰ পৰা নমুনা ঘূৰাই অনা তথা 'ভাৰতীয় অন্তৰীক্ষ ষ্টেচন' নিৰ্মাণ আৰু পৰিচালনাৰ দৰে অভিলাষসমূহৰ আধাৰশিলা স্বৰূপ।

ইছৰোৰ 'স্পেডেক্স' অভিযানে ২০২৫ চনৰ ১৬ জানুৱাৰীত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ইয়াৰ দুটা উপগ্ৰহ ডক কৰিছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত আনডকিং প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। ২০২৫ চনৰ ২০ এপ্ৰিলত উপগ্ৰহ দুটাৰ মাজত ১৫ মিটাৰ দূৰত্বৰ পৰা সম্পূৰ্ণ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে দ্বিতীয়টো ডকিং সম্পন্ন কৰা হৈছিল। ২০২৫ চনৰ ২১ এপ্ৰিলত ডক কৰা উপগ্ৰহ দুটাৰ মাজত দ্বিমুখী শক্তি স্থানান্তৰণ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ৰাছিয়া আৰু চীনৰ পিছত মহাকাশ ডকিং প্ৰদৰ্শন কৰা ভাৰত বিশ্বৰ চতুৰ্থখন দেশ হিচাপে পৰিগণিত হয়। এই অগ্ৰগতিয়ে ভৱিষ্যতৰ অভিযানসমূহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰযুক্তিসমূহকো আগুৱাই নিছে।

মহাকাশযান সংযোগ কৰাৰ উপৰিও, ডকিঙে এইবোৰক কক্ষপথত একেলগে কাম কৰাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। ভৱিষ্যতে কক্ষপথত সেৱা প্ৰদান ব্যৱস্থাই মহাকাশযানসমূহ পৃথিৱীলৈ ঘূৰাই নানি কক্ষপথতে ইন্ধন ভৰোৱা, মেৰামতি কৰা বা উন্নীত কৰাটো সম্ভৱ কৰি তুলিব পাৰে। 'স্পেডেক্স' (SpaDeX) অভিযানে ডকিং, আনডকিং আৰু শক্তি স্থানান্তৰণ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। এনে কাৰ্যকলাপসমূহে উপগ্ৰহৰ আয়ুস বৃদ্ধি কৰিব পাৰে আৰু উপগ্ৰহ সলনি কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা নতুন অভিযানৰ আৱশ্যকতা হ্ৰাস কৰিব পাৰে। এই সাফল্যসমূহে ভৱিষ্যতৰ কক্ষপথত সেৱা প্ৰদান সামৰ্থ্যসমূহ বিকশিত কৰাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তিগত আধাৰশিলা প্ৰদান কৰে।

পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ নেভিগেচন আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা

উপগ্ৰহ নেভিগেচন আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাই সমগ্ৰ ভাৰততে অত্যাৱশ্যকীয় সেৱাসমূহ পৰিচালনাত সহায় কৰে। নেভিগেচন উপগ্ৰহসমূহে অৱস্থান নিৰ্ণয়, নেভিগেচন আৰু সময়ৰ তথ্য প্ৰদান কৰে, আনহাতে যোগাযোগ উপগ্ৰহসমূহে টেলিভিছন, টেলিফোন, ব্ৰডবেণ্ড আৰু অন্যান্য ডাটা ছিগনেল সম্প্ৰচাৰ কৰে। সামগ্ৰিকভাৱে, এই ব্যৱস্থাসমূহে পৰিবহণ, বিত্তীয় সেৱা, দূৰসংযোগ, দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাক সমৰ্থন জনায়। ইছৰোৰ থলুৱা নেভিগেচন ব্যৱস্থা 'নাভিক' (NavIC) আৰু যোগাযোগ উপগ্ৰহসমূহৰ জৰিয়তে ভাৰতে এই সামৰ্থ্যসমূহ সুদৃঢ় কৰি তুলিছে।

'নেভিগেচন উইথ ইণ্ডিয়ান কনষ্টেলেচন' বা 'নাভিক' হৈছে ইছৰোৰ দ্বাৰা বিকশিত আৰু পৰিচালিত ভাৰতৰ এক স্বতন্ত্ৰ আঞ্চলিক উপগ্ৰহ নেভিগেচন ব্যৱস্থা। ই সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ লগতে ভাৰতীয় মূল ভূখণ্ডৰ বাহিৰৰ প্ৰায় ১,৫০০ কিলোমিটাৰ পৰিসৰলৈকে অৱস্থান নিৰ্ণয়, নেভিগেচন আৰু সময় নিৰ্ধাৰণৰ সেৱা প্ৰদান কৰে। 'নাভিক'-এ সাধাৰণ ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে 'ষ্টেণ্ডাৰ্ড পজিচনিং চাৰ্ভিচ' আৰু কৰ্তৃত্বপ্ৰাপ্ত ব্যৱহাৰকাৰীসকলৰ বাবে এনক্ৰিপ্ট কৰা 'ৰেষ্ট্ৰিক্টেড চাৰ্ভিচ' আগবঢ়ায়। এই সামৰ্থ্যসমূহে স্থলভাগ, আকাশমাৰ্গ আৰু সামুদ্ৰিক নেভিগেচন, জৰীপ কাৰ্য, বাহন ট্ৰেকিং আৰু সঠিক সময় নিৰ্ধাৰণত সমৰ্থন জনায়। স্থলৱৰ্তী নেটৱৰ্ক কভাৰেজৰ বাহিৰলৈ যোৱা মৎস্যজীৱীসকলৰ বাবে জৰুৰীকালীন সতৰ্কবাণী বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰাতো 'নাভিক'-এ সমৰ্থন আগবঢ়ায়। সুসংগত ডিভাইচ আৰু এপ্লিকেচনসমূহত ইয়াৰ একত্ৰীকৰণে অসামৰিক আৰু কৌশলগত খণ্ডসমূহত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ আৰু অধিক সম্প্ৰসাৰিত কৰিব পাৰে।

ইয়াৰ লগতে, ভাৰতৰ যোগাযোগ উপগ্ৰহসমূহে সম্প্ৰচাৰ, ব্ৰডবেণ্ড সংযোগ আৰু সুৰক্ষিত যোগাযোগ ব্যৱস্থাত সমৰ্থন জনায়। ভাৰতত ডাইৰেক্ট-টু-হোম (ডি.টি.এইচ.) টেলিভিছনৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ ২০২২ চনৰ ২৩ জুনত ভাৰতীয় মান সময় অনুসৰি পুৱা ০৩:২০ বজাত (স্থানীয় সময় অনুসৰি ২২ জুন) ফ্ৰেন্স গিয়ানাৰ কৌৰুৰ পৰা এৰিয়ান-৫-ৰ জৰিয়তে জিছেট-২৪ উৎক্ষেপণ কৰা হৈছিল। এই সামৰ্থ্যৰ আধাৰত, ২০২৪ চনৰ ১৯ নৱেম্বৰত জিছেট-এন২ (জি.ছেট.-২০) উৎক্ষেপণ কৰা হৈছিল। প্ৰায় ৪৮ জি.বি.পি.এছ. ধাৰণক্ষমতাৰ এই উচ্চ-ক্ষমতাসম্পন্ন উপগ্ৰহটোক দুৰ্গম দ্বীপ অঞ্চলসমূহকে ধৰি সমগ্ৰ ভাৰততে ব্ৰডবেণ্ড আৰু উৰণৰ সময়ত সংযোগ ব্যৱস্থা সুচল কৰিবলৈ প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।

যোগাযোগ উপগ্ৰহসমূহে ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা প্ৰয়োজনীয়তাসমূহো পূৰণ কৰে। ২০২৫ চনৰ ২ নৱেম্বৰত জিছেট-৭আৰ নামেৰেও পৰিচিত চি.এম.এছ.-০৩ উৎক্ষেপণ কৰা হৈছিল। ই হৈছে ভাৰতীয় নৌসেনাৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট যোগাযোগ উপগ্ৰহ। এই উপগ্ৰহসমূহে ভাৰতৰ মহাকাশ-ভিত্তিক যোগাযোগ আন্তঃগাঁথনি সুদৃঢ় কৰে আৰু অসামৰিক সংযোগ, সামুদ্ৰিক অভিযান তথা ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাত সমৰ্থন জনায়।

উন্নত পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণ উপগ্ৰহ

পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণ উপগ্ৰহসমূহে মহাকাশৰ পৰা স্থলভাগ, মহাসাগৰ, বৰফাচ্ছাদিত অঞ্চল আৰু বায়ুমণ্ডল নিৰীক্ষণ কৰে। এইবোৰৰ তথ্যই কৃষি, দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা, জলসম্পদ পৰিকল্পনা, জলবায়ু গৱেষণা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাত সহায় কৰে। ২০২০ চনৰ ডিচেম্বৰৰ পৰা ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰলৈকে ইছৰোৱে সাতটা পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণ উপগ্ৰহকে ধৰি মুঠ ২২ টা উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণ কৰিছিল। এই উপগ্ৰহসমূহে প্ৰাকৃতিক সম্পদ নিৰীক্ষণ, পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনৰ গতিবিধি নিৰূপণ আৰু তথ্যভিত্তিক পৰিকল্পনাক সমৰ্থন জনাবলৈ চিত্ৰ আৰু তথ্য প্ৰদান কৰে। ৰাডাৰ ইমেজিং আৰু হাইপাৰস্পেক্ট্ৰেল পৰ্যবেক্ষণকে ধৰি উন্নত প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে ভাৰতে এই সামৰ্থ্যসমূহ ধাৰাবাহিকভাৱে সুদৃঢ় কৰি আছে।

পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অগ্ৰগতি হৈছে নাছা-ইছৰো ছিন্তেটিক এপাৰচাৰ ৰাডাৰ (নিছাৰ) অভিযান। ২০২৫ চনৰ ৩০ জুলাইত শ্ৰীহৰিকোটাৰ পৰা জি.এছ.এল.ভি.-এফ১৬-ৰ জৰিয়তে ইয়াক উৎক্ষেপণ কৰা হৈছিল। দুটা ৰাডাৰ ফ্ৰিকুৱেন্সি অৰ্থাৎ নাছাৰ এল-বেণ্ড আৰু ইছৰোৰ এছ-বেণ্ড একেলগে ব্যৱহাৰ কৰা এইটোৱেই হৈছে প্ৰথমটো উপগ্ৰহ অভিযান। ৰাডাৰে ডাৱৰৰ মাজেৰে আৰু অন্ধকাৰতো তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত দিন আৰু ৰাতি প্ৰায় সকলো বতৰতে পৰ্যবেক্ষণ কৰাটো সম্ভৱ হৈ পৰে। নিছাৰক প্ৰতি ১২ দিনৰ মূৰে মূৰে পৃথিৱীৰ স্থলভাগ আৰু বৰফাচ্ছাদিত পৃষ্ঠভাগ পৰ্যবেক্ষণ কৰিব পৰাকৈ প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। ইয়াৰ তথ্যই বিজ্ঞানীসকলক ভূমিৰ বিকৃতি, হিমবাহৰ গতিবিধি, উদ্ভিদৰ পৰিৱৰ্তন, মাটিৰ আৰ্দ্ৰতা আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ নিৰীক্ষণ কৰাত সহায় কৰিব পাৰে। এই পৰ্যবেক্ষণসমূহে উপকূলীয় নিৰীক্ষণ আৰু দুৰ্যোগৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনোৱাতো সহায় কৰিব পাৰে।

ৰাডাৰে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠভাগৰ পৰিৱৰ্তনসমূহ উন্মোচন কৰাৰ বিপৰীতে হাইপাৰস্পেক্ট্ৰেল ইমেজিঙে বিভিন্ন পদাৰ্থ আৰু পৃষ্ঠভাগৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে। ২০১৮ চনৰ ২৯ নৱেম্বৰত ইছৰোৱে হাইপাৰস্পেক্ট্ৰেল ইমেজিং উপগ্ৰহ (হাইছিছ) উৎক্ষেপণ কৰিছিল। ই দৃশ্যমান, নিয়াৰ-ইনফ্ৰাৰেড আৰু চৰ্টৱেভ-ইনফ্ৰাৰেড তৰংগদৈৰ্ঘ্যত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠভাগ পৰ্যবেক্ষণ কৰে। পোহৰৰ অসংখ্য সংকীৰ্ণ বেণ্ডৰ মাজেৰে তথ্য লিপিৱদ্ধ কৰি, হাইছিছে এনে বৈশিষ্ট্যসমূহ পৃথক কৰিব পাৰে যিবোৰ সাধাৰণ ইমেজিঙে সহজে চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰে। ইয়াৰ তথ্যই কৃষি, বনজ, মৃত্তিকা আৰু ভূতাত্ত্বিক অধ্যয়ন, উপকূলীয় মণ্ডল আৰু অভ্যন্তৰীণ জলভাগৰ প্ৰয়োগত সহায় কৰে।

ভৱিষ্যত কাৰ্যপন্থা: ৪৪ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ মহাকাশ অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলা

ভাৰতৰ মহাকাশ খণ্ডই ইয়াৰ বৈজ্ঞানিক আৰু কৌশলগত লক্ষ্যৰ সমান্তৰালভাৱে অৰ্থনৈতিক বিকাশ, ব্যক্তিগত বিনিয়োগ আৰু ঔদ্যোগিক সামৰ্থ্যলৈ ক্ৰমবৰ্ধমান অৰিহণা আগবঢ়াইছে। মহাকাশ বিভাগৰ মতে, ২০৩৩ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ মহাকাশ অৰ্থনীতিক ৪৪ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰলৈ লৈ যোৱাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য উৎক্ষেপণ যান, বায়ু-গ্ৰহণকাৰী প্ৰণোদন, বৈদ্যুতিক প্ৰণোদন আৰু মহাকাশ ডকিং আদি উদীয়মান প্ৰযুক্তিসমূহে এই বিকাশক ত্বৰান্বিত কৰিছে।

এই প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতিয়ে ইতিমধ্যে অৰ্থনৈতিক সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে। 'নিউস্পেচ ইণ্ডিয়া লিমিটেড(এন.এছ.আই.এল.)'-এ ভাৰতীয় উদ্যোগলৈ ইছৰোৱে বিকশিত কৰা ৮৩ টা প্ৰযুক্তি হস্তান্তৰ কৰিবলৈ ১১৮ খন প্ৰযুক্তি হস্তান্তৰ চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰিছে। ফলস্বৰূপে, বিনিয়োগকাৰীৰ আত্মবিশ্বাসো বৃদ্ধি পাইছে। ২০২৬ চনৰ ৩১ মাৰ্চলৈকে ভাৰতীয় মহাকাশ ষ্টাৰ্ট-আপসমূহত সামগ্ৰিক বিনিয়োগ প্ৰায় ৬১৮.৫ মিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰত উপনীত হৈছে, য'ত পুঁজি যোগানৰ ধাৰা প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ বীজ সমৰ্থনৰ পৰা বৃহৎ, বিকাশ-পৰ্যায়ৰ ৰাউণ্ডসমূহলৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছে।

সামগ্ৰিকভাৱে, এই বিকাশসমূহে প্ৰমাণ কৰে যে ভাৰতৰ উদীয়মান মহাকাশ প্ৰযুক্তিসমূহে কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় সামৰ্থ্যক আগুৱাই নিয়াৰ লগতে আগন্তুক বছৰবোৰৰ বাবে এক শক্তিশালী, উদ্যোগ-আধাৰিত মহাকাশ অৰ্থনীতিও গঢ়ি তুলিছে।

তথ্যসূত্ৰ:

মহাকাশ বিভাগ

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2055979&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1541277&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2001210&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150907&reg=40&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2185397&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2205291&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2205387&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1554217&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1554217&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2298799&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2298178&reg=48&lang=1

ইছৰো

• https://www.isro.gov.in/Launchers.html
• https://www.isro.gov.in/PSLV_CON.html
• https://www.isro.gov.in/sslv_CON.html
• https://www.isro.gov.in/ISRO_Completes_RLV_Technology_Demonstrations_RLV-LEX3.html
• https://www.isro.gov.in/ScramjetEngineTechnology.html
• https://www.isro.gov.in/ScramjetEngine.html
• https://www.isro.gov.in/ISROflightexperimentAirBreathingPropulsionSystem.html?timeline=timeline
• https://www.isro.gov.in/ISRO_successfully_conducts_1000hrs_life_test_of_SPT.html
• https://www.isro.gov.in/Achievements_Department_of_Space_2025.html
• https://www.isro.gov.in/mission_SpaDeX.html
• https://www.isro.gov.in/SatelliteNavigationServices.html
• https://www.isro.gov.in/PSLV_C43_HysIS_Mission.html
• https://www.isro.gov.in/Spadex_Successful_demonstration_of_Second_Docking_and_Power_Transfer.html
• https://www.isro.gov.in/press_release_june22.html
• https://www.isro.gov.in/GSAT-N2_mission.html?timeline=timeline
• https://www.isro.gov.in/EarthObservationSatellites.html#
• https://www.isro.gov.in/mission_GSLV_D5GSAT_14Indigenous.html
• https://www.isro.gov.in/profile.html
• https://www.isro.gov.in/soundingRockets.html
• https://www.isro.gov.in/LVM3_M5_CMS_03_MISSION.html
• https://www.isro.gov.in/GSLV_CON.html
• https://www.isro.gov.in/RISAT_1.html
• https://www.isro.gov.in/ISRO_achieves_breakthrough_in_Semicryo_engine_development_Mar_2025_Final.html
• https://www.isro.gov.in/POEM-3_Mission_achieves_Payload_objectives.html
• https://www.isro.gov.in/Spadex_Successful_demonstration_of_Second_Docking_and_Power_Transfer.html

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা/RD/RR