पत्र सूचना कार्यालय

সেউজ হাইড্ৰ’জেন কিয় প্ৰয়োজন

হাইড্ৰ’জেন হৈছে এক শক্তি বাহক, যিয়ে শক্তি সঞ্চয় কৰি ৰাখে আৰু বিভিন্ন ব্যৱহাৰৰ বাবে যোগান ধৰে। এটা ফুৱেল চেলত ই অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰে, যাৰ উপজাত হিচাপে কেৱল পানী আৰু তাপ নিৰ্গত হয়; কোনো প্ৰদূষক যৌগ বা সেউজগৃহ গেছ নিৰ্গত নহয়। যদিও প্ৰকৃতিত বিশুদ্ধ হাইড্ৰ’জেন বৃহৎ পৰিমাণত পোৱা নাযায়, তথাপিও পানী বা প্ৰাকৃতিক গেছৰ দৰে যৌগৰ পৰা ইয়াক আহৰণ কৰিব পাৰি। সেয়েহে ইয়াৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক প্ৰভাৱ ইয়াক কেনেদৰে প্ৰস্তুত কৰা হয় তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

পৰম্পৰাগত পদ্ধতিবোৰ জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু ই কাৰ্বন নিৰ্গমন কৰে। কিন্তু সৌৰ আৰু বতাহৰ দৰে নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ পৰা উৎপাদিত বিদ্যুতৰ সহায়ত উৎপাদন কৰিলে এই কাৰ্বন নিৰ্গমন যথেষ্ট পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিব পাৰি। নৱীকৰণযোগ্য শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি পানী বিভাজনৰ জৰিয়তে প্ৰস্তুত কৰা এনে হাইড্ৰ’জেনকে সেউজ হাইড্ৰ’জেন বোলা হয়। জীৱাশ্ম ইন্ধনভিত্তিক পদ্ধতিৰ তুলনাত এই প্ৰক্ৰিয়াত কাৰ্বন অতি কম পৰিমাণে নিৰ্গত হয়। ভাৰতৰ প্ৰচুৰ সৌৰ আৰু বায়ু শক্তিয়ে ঘৰুৱা উৎপাদন সম্ভৱপৰ কৰি তুলিছে। ই দেশৰ শক্তিৰ উৎসসমূহ বহুমুখী কৰাৰ লগতে শক্তি নিৰাপত্তা সুদৃঢ় কৰে। লগতে, ই ২০৭০ চনৰ ভিতৰত নেট-জিৰ’ নিৰ্গমনৰ লক্ষ্যত উপনীত হোৱাত ভাৰতক সহায় কৰে।

যিবোৰ খণ্ডত কাৰ্বন নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাটো কঠিন, সেইবোৰতেই সেউজ হাইড্ৰ’জেনৰ গুৰুত্ব আটাইতকৈ বেছি। ইয়াৰ কাৰণসমূহৰ ভিতৰত অত্যধিক উষ্ণতাৰ তাপৰ প্ৰয়োজনীয়তা, ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ বিকল্পৰ অভাৱ অন্যতম। এনেধৰণৰ 'হাৰ্ড-টু-এবেট' অৰ্থাৎ নিৰ্গমন ৰোধ কৰিবলৈ কঠিন খণ্ডসমূহৰ ভিতৰত সাৰ, পেট্ৰ’লিয়াম শোধন, লো আৰু তীখা, গধুৰ পথ পৰিবহণ তথা জাহাজ চলাচল আদি উল্লেখযোগ্য। সাৰ আৰু শোধনাগাৰসমূহত ইতিমধ্যে হাইড্ৰ’জেন ব্যৱহাৰ কৰা হয়, সেয়েহে জীৱাশ্ম ইন্ধনভিত্তিক যোগানৰ ঠাইত সেউজ হাইড্ৰ’জেন প্ৰতিস্থাপন কৰিব পাৰি। ইয়াৰ উপৰি ই কম নিৰ্গমনযুক্ত তীখা উৎপাদন, নিৰ্বাচিত পৰিবহণ ব্যৱহাৰ আৰু শক্তি সঞ্চয়ত সহায় কৰিব পাৰে। যিবোৰ ক্ষেত্ৰত পোনপটীয়া বৈদ্যুতিকীকৰণ কঠিন বা কম ব্যৱহাৰিক, তাত ই বিশেষভাৱে উপযোগী।

ভাৰতৰ বাবে, ইয়াৰ বহুল ব্যৱহাৰে আমদানি কৰা জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিব পাৰে। লগতে বিশ্ব বজাৰত ইন্ধনৰ মূল্যৰ উঠা-নমাৰ পৰা হোৱা প্ৰভাৱো ই কমাব। এই খণ্ডটোৱে উৎপাদনত নতুন সুযোগ সৃষ্টি কৰাৰ লগতে বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰিব, নিয়োগৰ সুবিধা উলিয়াব আৰু ৰপ্তানি সম্প্ৰসাৰণ কৰিব পাৰে। সম্পূৰ্ণ মূল্য শৃংখলত সক্ষমতা গঢ়ি তুলিলে ঘৰুৱা যোগান শৃংখল সুদৃঢ় হোৱাৰ লগতে ঔদ্যোগিক উদ্ভাৱনেও গতি লাভ কৰিব। এনেদৰে সেউজ হাইড্ৰ’জেনে আত্মনিৰ্ভৰশীলতা, বহনক্ষম ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰু কম কাৰ্বনযুক্ত ভৱিষ্যত গঢ়াত সহায় আগবঢ়াব পাৰে।

সেউজ হাইড্ৰ’জেন কেনেকৈ উৎপাদন কৰা হয়?

সেউজ হাইড্ৰ’জেন প্ৰধানকৈ পানীৰ (এইচ.₂.অ’.) বিদ্যুৎ-বিশ্লেষণৰ (ইলেক্ট্ৰ’লাইছিছ) জৰিয়তে উৎপাদন কৰা হয়। বিদ্যুৎ-বিশ্লেষণত বিদ্যুৎ শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি কোনো যৌগকে তাতকৈ সৰল পদাৰ্থলৈ বিভাজিত কৰা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত নৱীকৰণযোগ্য বিদ্যুৎ ব্যৱহাৰ কৰি পানীক ন্যূনতম নিৰ্গমনেৰে হাইড্ৰ’জেন (এইচ.₂) আৰু অক্সিজেনলৈ (অ’.₂) বিভক্ত কৰা হয়।

2H₂O → 2H₂ + O₂

ইয়াৰ মূল সঁজুলিটো হৈছে ইলেক্ট্ৰ’লাইজাৰ। ইয়াত বিদ্যুৎ উৎসৰ সৈতে সংযোজিত দুটা ইলেক্ট্ৰ’ড— এটা কেথ’ড আৰু এটা এন’ড থাকে। এইবোৰে এটা ইলেক্ট্ৰ’লাইট বা বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য দ্ৰৱৰ মাজত কাম কৰে, যিয়ে কোষটোৰ মাজেৰে আয়নসমূহ চলাচল কৰাত সহায় কৰে। এটা ডায়েফ্ৰামে আয়নসমূহক পাৰ হ’বলৈ দি গেছ দুবিধক পৰস্পৰৰ পৰা পৃথক কৰি ৰাখে। যেতিয়া বিদ্যুৎ প্ৰবাহিত হয়, তেতিয়া কেথ’ডত হাইড্ৰ’জেন আৰু এন’ডত অক্সিজেন উৎপন্ন হয়। পৰৱৰ্তী ব্যৱহাৰৰ বাবে এই গেছসমূহ পৃথকে সংগ্ৰহ কৰা হয়। এনেদৰে এটা ইলেক্ট্ৰ’লাইজাৰে নৱীকৰণযোগ্য বিদ্যুৎ আৰু পানী ব্যৱহাৰ কৰি উদ্যোগ, পৰিবহণ আৰু অন্যান্য ব্যৱহাৰৰ বাবে কম নিৰ্গমনযুক্ত ইন্ধন প্ৰস্তুত কৰে।

সেউজ হাইড্ৰ’জেনৰ প্ৰয়োগসমূহ

• সাৰ: হাইড্ৰ’জেন আৰু নাইট্ৰ’জেনেৰে প্ৰস্তুত কৰা এমোনিয়া হৈছে ইউৰিয়াৰ দৰে নাইট্ৰ’জেনযুক্ত সাৰৰ মূল উপাদান। বৰ্তমান এই হাইড্ৰ’জেনৰ অধিকাংশই প্ৰাকৃতিক গেছৰ পৰা আহৰণ কৰা হয়। সেউজ হাইড্ৰ’জেনে ইয়াৰ স্থান ল’ব পাৰে আৰু অতি কম কাৰ্বন নিৰ্গমনেৰে সেউজ এমোনিয়া উৎপাদন কৰিব পাৰে।
• পেট্ৰ’লিয়াম শোধনাগাৰ: পেট্ৰ’ল আৰু ডিজেলৰ পৰা ছালফাৰ আঁতৰাবলৈ শোধনাগাৰসমূহে হাইড্ৰ’জেন ব্যৱহাৰ কৰে, যাৰ ফলত ইন্ধনসমূহ অধিক স্বচ্ছভাৱে জ্বলে। তদুপৰি গধুৰ তেলক ডিজেল, এভিয়েশ্যন টাৰ্বাইন ফুৱেল আৰু নেফথাৰ দৰে লঘু ইন্ধনলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিবলৈও ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই ইন্ধনসমূহ পথ পৰিবহণ, বিমান চলাচল আৰু উদ্যোগসমূহত ব্যৱহাৰ হয়। শোধনাগাৰৰ বেছিভাগ হাইড্ৰ’জেনেই জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ পৰা আহে, সেয়েহে সেউজ হাইড্ৰ’জেনৰ যোগানে শোধন প্ৰক্ৰিয়াৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিব পাৰে।
• তীখা: পৰম্পৰাগত তীখা নিৰ্মাণত লোৰ আকৰিকৰ পৰা অক্সিজেন আঁতৰাবলৈ কয়লা ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড নিৰ্গত হয়। 'ডাইৰেক্ট ৰিডিউচড আইৰন' পদ্ধতিত এই কামটো সেউজ হাইড্ৰ’জেনৰ জৰিয়তে কৰিব পাৰি। এনে কৰিলে এই ৰিডাকশ্যন স্তৰত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল জলীয় বাষ্পহে নিৰ্গত হয়।
• নগৰীয়া গেছ নেটৱৰ্ক: সুৰক্ষা মানদণ্ড আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ উপযোগিতা সাপেক্ষে নিৰ্দিষ্ট সীমিত অনুপাতত সেউজ হাইড্ৰ’জেনক প্ৰাকৃতিক গেছৰ সৈতে মিশ্ৰণ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ ফলত বৰ্তমানৰ গেছ নেটৱৰ্কসমূহৰ জৰিয়তেই ঘৰ-দুৱাৰ, ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান আৰু উদ্যোগসমূহলৈ এনে হাইড্ৰ’জেন-প্ৰাকৃতিক গেছৰ মিশ্ৰণ যোগান ধৰাটো সম্ভৱ হৈ উঠে। এনে মিশ্ৰণে বিদ্যমান বিতৰণ আন্তঃগাঁথনি ব্যৱহাৰ কৰিয়েই জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ আৰু সম্পৰ্কিত নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিব পাৰে।
• পথ আৰু ৰে’ল পৰিবহণ: ফুৱেল-চেল চালিত বাহনসমূহে নিজৰ ভিতৰতে হাইড্ৰ’জেনক বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে, যিয়ে বৈদ্যুতিক মটৰসমূহ চলায়। ব্যৱহাৰৰ সময়ত এই বাহনসমূহৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা একমাত্ৰ পদাৰ্থটোৱেই হ’ল জলীয় বাষ্প। দীঘলীয়া দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰিবলগীয়া আৰু ক্ষিপ্ৰ ইন্ধন ভৰোৱাৰ প্ৰয়োজন থকা বাছ, ট্ৰাক আৰু ৰে’লৰ বাবে এই পদ্ধতি বিশেষভাৱে উপযোগী।

• জাহাজ চলাচল: সেউজ হাইড্ৰ’জেনক সেউজ এমোনিয়া আৰু সেউজ মিথানললৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পাৰি, যিবোৰ জাহাজৰ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়। দীঘলীয়া সাগৰীয় যাত্ৰাত এইবোৰে পৰম্পৰাগত সাগৰীয় ইন্ধনৰ স্থান ল’ব পাৰে। অৱশ্যে ইয়াৰ গ্ৰহণযোগ্যতা ইঞ্জিনৰ উপযোগিতা, সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু বন্দৰৰ আন্তঃগাঁথনিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
• ৰপ্তানি: কম নিৰ্গমনযুক্ত ইন্ধন বিচৰা দেশসমূহক ভাৰতে সেউজ হাইড্ৰ’জেন তথা ইয়াৰ উপজাত দ্ৰব্য যেনে— সেউজ এমোনিয়া আৰু সেউজ মিথানল যোগান ধৰিব পাৰে। ভাৰতৰ প্ৰচুৰ নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ সম্পদে এই যোগান প্ৰক্ৰিয়াত সহায় কৰিব পাৰে। এনে ৰপ্তানিয়ে ঔদ্যোগিক সুযোগ সৃষ্টি কৰাৰ লগতে কম নিৰ্গমনযুক্ত ইন্ধনৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্ব দৰবাৰত ভাৰতৰ স্থিতি অধিক সুদৃঢ় কৰিব পাৰে। পঢ়িবলৈ ক্লিক কৰক: ভাৰতৰ সেউজ হাইড্ৰ’জেন উৎপাদন ক্ষমতা

ভাৰতৰ সেউজ হাইড্ৰ’জেন নীতি আন্তঃগাঁথনি

ভাৰতক সেউজ হাইড্ৰ’জেন আৰু ইয়াৰ উপজাতসমূহৰ বিশ্বব্যাপী হাব হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ এম.এন.আৰ.ই.-এ এন.জি.এইচ.এম. ৰূপায়ণ কৰি আছে। কেন্দ্ৰীয় কেবিনেটে ২০২৩ চনৰ জানুৱাৰী মাহত ১৯,৭৪৪ কোটি টকা ব্যয়েৰে এই মিছনত অনুমোদন জনাইছিল। ই ২০৩০ চনৰ ভিতৰত বাৰ্ষিক কমেও ৫ মিলিয়ন মেট্ৰিক টন উৎপাদন ক্ষমতাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। ৰপ্তানি চাহিদাৰ সৈতে মিলি ই প্ৰতি বছৰে ১০ এম.এম.টি. পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে। এই মিছনৰ উপাদানসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ—

ষ্ট্ৰেটেজিক ইণ্টাৰভেনচনছ ফৰ গ্ৰীণ হাইড্ৰ’জেন ট্ৰাঞ্জিচন (ছাইট) কাৰ্যসূচী হৈছে এন.জি.এইচ.এম.-ৰ এক মূল উপাদান। ২০২৯–৩০ বৰ্ষলৈকে ইয়াৰ ব্যয়ৰ পৰিমাণ হৈছে ১৭,৪৯০ কোটি টকা। ই দুটা উদ্দেশ্যৰ বাবে উদগনি আগবঢ়ায়: ঘৰুৱা ইলেক্ট্ৰ’লাইজাৰ নিৰ্মাণ আৰু সেউজ হাইড্ৰ’জেন উৎপাদন। দুয়োটাই একেলগে দেশীয় সক্ষমতা শক্তিশালী কৰে আৰু উৎপাদন ত্বৰান্বিত কৰে।

এন.জি.এইচ.এম.-এ নিৰ্গমন ৰোধ কৰিবলৈ কঠিন খণ্ডসমূহত জীৱাশ্ম ইন্ধন আৰু কেঁচামালৰ বিকল্প হিচাপে কাম কৰিবলৈ পাইলট প্ৰকল্পসমূহত সহায় আগবঢ়ায়। ইয়াৰ ভিতৰত তীখা, গধুৰ পৰিবহণ আৰু জাহাজ চলাচল অন্তৰ্ভুক্ত। এই পাইলট প্ৰকল্পসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে প্ৰযুক্তিগত, নিয়ন্ত্ৰণমূলক আৰু আন্তঃগাঁথনিগত অভাৱসমূহ চিনাক্ত কৰা। ইয়াৰ উপৰি এইবোৰে যোগান শৃংখল আৰু প্ৰযুক্তিৰ সংহতিকো পৰীক্ষা কৰিব। এইবোৰৰ পৰা পোৱা অভিজ্ঞতাই বাণিজ্যিক স্তৰৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু প্ৰয়োজনীয় নীতিগত সহায়ৰ ক্ষেত্ৰত পথ প্ৰদৰ্শন কৰিব। মিছনে ২০২৯–৩০ বৰ্ষলৈকে কম কাৰ্বনযুক্ত তীখাৰ বাবে ৪৫৫ কোটি টকা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। লগতে ২০২৫–২৬ বৰ্ষলৈকে পৰিবহণৰ বাবে ৪৯৬ কোটি টকা আৰু জাহাজ চলাচলৰ বাবে ১১৫ কোটি টকা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।

হাইড্ৰ’জেন পৰিবহণ কৰাটো যথেষ্ট কঠিন। এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে মিছনে হাব আৰু এইচ.ভি.আই.চি.-সমূহক উদগনি দিয়ে। এনে ক্লাষ্টাৰভিত্তিক দৃষ্টিভংগীয়ে উৎপাদন, ব্যৱহাৰ আৰু আন্তঃগাঁথনিক একেলগে একত্ৰিত কৰে। ই প্ৰকল্পৰ ব্যৱহাৰিকতা উন্নত কৰাৰ লগতে বৃহৎ মাত্ৰাৰ উৎপাদনৰ সুবিধা (ইকনমিজ অৱ স্কেল) প্ৰদান কৰে। নিৰ্ধাৰিত হাবসমূহত থকা প্ৰকল্পসমূহে কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক আঁচনিসমূহৰ সুবিধাও লাভ কৰিব পাৰে। এনে হাব আৰু সম্পৰ্কিত প্ৰকল্পসমূহৰ বাবে মিছনে ২০২৫–২৬ বৰ্ষলৈকে ৪০০ কোটি টকাৰ ব্যৱস্থা ৰাখিছে। এই পদক্ষেপসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে সেউজ বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰা আৰু উদ্ভাৱন ত্বৰান্বিত কৰা।

সেউজ হাইড্ৰ’জেনক ব্যয়সাধ্য কৰি তুলিবলৈ মিছনে এক সৰ্বাংগীন চৰকাৰী দৃষ্টিভংগী অনুসৰণ কৰে। সুবিধা প্ৰদান আৰু প্ৰকল্পৰ সুচলতাৰ বাবে এম.এন.আৰ.ই.-এ কেন্দ্ৰীয় তথা ৰাজ্যিক বিভাগসমূহৰ সৈতে সমন্বয় ৰক্ষা কৰে। আন্তঃৰাজ্যিক সংবহন মাচুল ৰেহাই দিয়া আৰু নৱীকৰণযোগ্য শক্তি বেংকিং সুচল কৰাটো ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান পদক্ষেপ। লগতে ইয়াত সময়সীমা নিৰ্ধাৰিত 'অপেন এক্সেছ' আৰু গ্ৰিড সংযোগ অন্তৰ্ভুক্ত আছে। চৰকাৰে নৱীকৰণযোগ্য ক্ষমতা, সংবহন, বেংকিং আৰু সংৰক্ষণৰ পৰিকল্পনাসমূহৰ মাজত সমন্বয় সাধন কৰিব। হাইড্ৰ’জেন কেন্দ্ৰসমূহলৈ সৌৰ উদ্যান, নিৰ্মাণ মণ্ডল আৰু বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চলৰ (এছ.ই.জেড.) সম্প্ৰসাৰণ কৰা হ’ব পাৰে। তদুপৰি মিছনে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ বিত্তায়ন, সেউজ বণ্ড আৰু অভিনৱ বিত্তীয় ব্যৱস্থাসমূহৰ দিশটোও অন্বেষণ কৰিব।

মিছনে উদ্যোগৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি নিয়মাৱলী আৰু মানদণ্ডসমূহ গঢ়ি তুলিছে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে এই খণ্ডৰ বিকাশ সম্ভৱ কৰি তোলা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নিয়মসমূহৰ সৈতে সামঞ্জস্য স্থাপন কৰা।

সেউজ হাইড্ৰ’জেনক অধিক ব্যয়সাধ্য, কাৰ্যক্ষম, সুৰক্ষিত আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য কৰি তুলিবলৈ মিছনে গৱেষণা আৰু উন্নয়নত (আৰ.এণ্ড.ডি.) সহায় আগবঢ়ায়। উদ্যোগ আৰু চৰকাৰৰ এক নিৰ্ধাৰিত আৰ.এণ্ড.ডি. পুঁজিৰ সৈতে ষ্ট্ৰেটেজিক হাইড্ৰ’জেন ইন’ভেচন পাৰ্টনাৰশ্বিপ (শ্বিপ) হৈছে এক চৰকাৰী-বেচৰকাৰী অংশীদাৰিত্বৰ গাঁথনি। ২০২৪ চনৰ মাৰ্চ মাহত ৪০০ কোটি টকাৰ ব্যয়েৰে আৰ.এণ্ড.ডি.ৰ বাবে আঁচনিৰ নিৰ্দেশনাৱলী অধিসূচিত কৰা হৈছিল। ২০২৬ চনৰ জুন মাহলৈকে, ১১৩ কোটি টকা মূল্যৰ এক প্ৰাৰম্ভিক আৰ.এণ্ড.ডি. ৰোডমেপে হাইড্ৰ’জেন উৎপাদন, সংৰক্ষণ আৰু সুৰক্ষা প্ৰযুক্তিসমূহৰ অনুমোদিত প্ৰকল্পসমূহত সহায় আগবঢ়াইছে।

এক সমন্বিত দক্ষতা বিকাশ পদক্ষেপ কাৰ্যকৰী হৈ আছে। মিছনৰ লক্ষ্য হৈছে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত সমগ্ৰ মূল্য শৃংখলত ৬ লাখতকৈ অধিক নিয়োগৰ সৃষ্টি কৰা। এতিয়ালৈকে ১৪ খন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত হাইড্ৰ’জেন সম্পৰ্কিত অৰ্হতাত ৮,১৪৯ গৰাকী প্ৰাৰ্থীক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে আৰু ৭,২৪৮ গৰাকীক প্ৰমাণিত কৰা হৈছে। এই প্ৰশিক্ষণে ইলেক্ট্ৰ’লাইজাৰৰ বাবে নৱীকৰণযোগ্য বিদ্যুৎ, বিদ্যুৎ-বিশ্লেষণ, সংৰক্ষণ, পৰিবহণ, সুৰক্ষা মানদণ্ড আৰু তীখা, মবিলিটি তথা শোধনৰ দৰে চূড়ান্ত ব্যৱহাৰক সামৰি লৈছে। উদ্ভাৱনৰ বাবে সেউজ হাইড্ৰ’জেন প্ৰযুক্তিত কাম কৰি থকা ষ্টাৰ্ট-আপসমূহৰ বাবে ১০০ কোটি টকা আৱণ্টন কৰা হৈছে। মুঠ ২২ কোটি টকা পুঁজিৰে প্ৰথম নটা ষ্টাৰ্ট-আপক অনুমোদন জনোৱা হৈছে।

প্ৰযুক্তি বিকাশ, বিনিয়োগ সংগ্ৰহ, ৰপ্তানি বজাৰ গঢ়ি তোলা আৰু মানদণ্ডৰ সামঞ্জস্য স্থাপনৰ বাবে মিছনে অংশীদাৰিত্বক উদগনি জনায়।

নেচনেল গ্ৰীণ হাইড্ৰ’জেন মিছনৰ পৰিপূৰক হিচাপে ছয়খন ৰাজ্যই নিৰ্ধাৰিত সেউজ হাইড্ৰ’জেন নীতি অধিসূচিত কৰিছে। গুজৰাট, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰ, উত্তৰ প্ৰদেশ, ৰাজস্থান আৰু পশ্চিমবংগ হৈছে এনে নিৰ্ধাৰিত নীতি অধিসূচিত কৰা ৰাজ্য।

আন চাৰিখন ৰাজ্যই নিজৰ নিৰ্ধাৰিত সেউজ হাইড্ৰ’জেন নীতিক চূড়ান্ত ৰূপ দি আছে। হাৰিয়ানা, পাঞ্জাৱ, বিহাৰ আৰু কেৰালাই খচৰা নীতিৰ ওপৰত কাম কৰি আছে।

সাতখন ৰাজ্যই নিজৰ বৰ্তমানৰ ঔদ্যোগিক আৰু নৱীকৰণযোগ্য শক্তি নীতিৰ গাঁথনিত হাইড্ৰ’জেনক অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত হিমাচল প্ৰদেশ, মধ্যপ্ৰদেশ, ওড়িশা, তেলেংগানা আৰু ছত্তীশগড় অন্যতম।

ভৱিষ্যতৰ পথ

এক স্বচ্ছ, অধিক স্বাৱলম্বী আৰু বিশ্বব্যাপী প্ৰতিযোগিতামূলক শক্তি অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলাৰ দিশত নেচনেল গ্ৰীণ হাইড্ৰ’জেন মিছনে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ চিহ্নিত কৰিছে। ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতে বাৰ্ষিক ৫ মিলিয়ন মেট্ৰিক টন সেউজ হাইড্ৰ’জেন উৎপাদন ক্ষমতা গঢ়ি তোলাৰ লক্ষ্য লৈছে। এই পৰিৱৰ্তনে আমদানি কৰা জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিব পাৰে আৰু দেশৰ দীৰ্ঘম্যাদী শক্তি সুৰক্ষা সুদৃঢ় কৰিব পাৰে। এই মিছনৰ ফলত ২০৩০ চনৰ ভিতৰত আনুমানিক ১ লাখ কোটি টকাৰ পুঞ্জীভূত জীৱাশ্ম ইন্ধন আমদানি হ্ৰাস পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।

শক্তি সুৰক্ষাৰ উপৰিও এই মিছনে ঔদ্যোগিক বিকাশ, বিনিয়োগ আৰু নিয়োগৰ নতুন সুযোগ সৃষ্টি কৰিব বিচাৰিছে। ইয়াৰ জৰিয়তে ৮ লাখ কোটি টকাতকৈ অধিক বিনিয়োগ সংগ্ৰহ হোৱাৰ লগতে নিৰ্মাণ, আন্তঃগাঁথনি, গৱেষণা আৰু প্ৰকল্প উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত ৬ লাখতকৈ অধিক নিয়োগ সৃষ্টি হোৱাৰ আশা কৰা হৈছে। লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত পৰিমাণৰ সেউজ হাইড্ৰ’জেন উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰে বাৰ্ষিক প্ৰায় ৫০ এম.এম.টি. কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড নিৰ্গমন ৰোধ কৰাত সহায় কৰিব পাৰে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ জৰিয়তে চৰকাৰে ঔদ্যোগিক ডিকাৰ্বনাইজেশ্যন ত্বৰান্বিত কৰা, ঘৰুৱা উৎপাদন ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰা আৰু সেউজ হাইড্ৰ’জেন উৎপাদন, ব্যৱহাৰ তথা ৰপ্তানিৰ এক বিশ্বব্যাপী হাব হিচাপে ভাৰতক প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখিছে। ই ২০৪৭ চনৰ ভিতৰত 'বিকশিত ভাৰত'ৰ বাবে ভাৰতৰ ব্যাপক দৃষ্টিভংগী আৰু ২০৭০ চনৰ ভিতৰত 'নেট-জিৰ’' নিৰ্গমন অৰ্জনৰ প্ৰতিশ্ৰুতিত অৰিহণা যোগাব।

তথ্যসূত্ৰ

কেবিনেট

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1888547

নতুন আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি মন্ত্ৰালয় (এম.এন.আৰ.ই.)

• https://nghm.mnre.gov.in/admin/uploads/resources/167465243440278NationalGreenH2Mission.pdf
• https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3716e1b8c6cd17b771da77391355749f3/uploads/2023/10/202310131572744879.pdf
• https://mnre.gov.in/en/hydrogen-schemes-guidelines/
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1950421
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2125231
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200436
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204464
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244663
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2274212
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2280506
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2274212&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291541&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200436&reg=3&lang=2
• https://mnre.gov.in/en/national-green-hydrogen-mission/
• https://mnre.gov.in/en/document/nghm-testing-scheme/
• https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3716e1b8c6cd17b771da77391355749f3/uploads/2023/01/2023012338.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200444&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236255&lang=1&reg=3
• https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3716e1b8c6cd17b771da77391355749f3/uploads/2026/03/20260324162653259.pdf

ৰাসায়নিক আৰু সাৰ মন্ত্ৰালয়

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247329

বন্দৰ, জাহাজ আৰু জলপথ মন্ত্ৰালয়

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150882
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177591

ৰে’ল মন্ত্ৰালয়

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201556

শক্তি মন্ত্ৰালয়

• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2068135
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1799067&lang=1&reg=3

পেট্ৰলিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ মন্ত্ৰালয় (এইচ.পি.চি.এল.)

• https://www.hindustanpetroleum.com/NewsroomDetails/419

বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয় (চি.এছ.আই.আৰ.)

• https://estic2026.in/index.html

ভাৰতৰ সংসদ

• https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AU1648_XD1qA0.pdf
• https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2991932/1/18_Energy_9.pdf
• https://sansad.in/getFile/annex/271/AU2696_RGQoix.pdf?source=pqars
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/183/AS24_j7y4VC.pdf?source=pqals
• https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AU2987_27NWXF.pdf
• https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AU478_tpzCwV.pdf

প্ৰেছ ইনফ’ৰমেচন ব্যুৰো (পি.আই.বি.)

• https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2024/may/doc2024510336301.pdf
• https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/nov/doc20251112690301.pdf

অন্যান্য উৎস

• https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/Report-Committee-on-Low-Carbon-Technologies.pdf

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পি.আই.বি. গৱেষণা/RD/RR