Technology
কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণ, ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণ
ভাৰতৰ উদ্যোগসমূহক এক নেট জিৰ' ভৱিষ্যতৰ দিশে আগুৱাই নিয়া
Posted On:
27 OCT 2026 11:54AM
সহজে নিৰ্গমন প্ৰশমন কৰিব নোৱাৰা খণ্ডসমূহৰ পৰা নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাৰ ক্ষেত্ৰত চি.চি.ইউ.এছ. (CCUS) হৈছে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ। কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডক এতিয়া কেৱল নিৰ্গমন হিচাপেই নহয়, বৰঞ্চ এক সম্ভাৱ্য সমল হিচাপেও ক্ৰমান্বয়ে গণ্য কৰা হৈছে। চি.চি.ইউ.এছ.-এ ঔদ্যোগিক প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতা আৰু সম্পদৰ দক্ষ ব্যৱহাৰ সুদৃঢ় কৰাৰ সমান্তৰালকৈ ২০৭০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ 'নেট জিৰ'' (Net Zero) দৃষ্টিভংগীক সমৰ্থন কৰিব পাৰে। চৰকাৰে এনে এক পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ গঢ়ি তুলিছে যিয়ে গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান, ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত উদ্যোগসমূহক একত্ৰিত কৰে। এই ক্ৰমবৰ্ধমান পৰিস্থিতিতন্ত্ৰই একাধিক ৰাজ্যজুৰি কাৰ্যক্ষম প্ৰকল্প, ৰূপায়ণ হৈ থকা প্ৰকল্প আৰু প্ৰস্তাৱিত পদক্ষেপসমূহক সামৰি লৈছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে থলুৱা চি.চি.ইউ.এছ. সক্ষমতা, কাৰ্বনৰ ব্যৱহাৰ আৰু সুৰক্ষিত কাৰ্বন সংৰক্ষণৰ বাবে এক সুদৃঢ় ভেটি স্থাপন কৰিছে।
ভাৰতৰ নেট জিৰ' যাত্ৰাৰ ব্যৱধান দূৰীকৰণত চি.চি.ইউ.এছ.
২০৭০ চনৰ ভিতৰত 'নেট জিৰ'' লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ বাবে ভাৰতে নিজৰ শক্তি আৰু ঔদ্যোগিক খণ্ডত নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাটো প্ৰয়োজনীয়। নৱীকৰণযোগ্য শক্তিয়ে নিৰ্গমন যথেষ্ট পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিব পাৰে, কিন্তু কিছুমান ঔদ্যোগিক প্ৰক্ৰিয়াক সহজে বৈদ্যুতিকীকৰণ কৰিব নোৱাৰি। ইয়াৰ ভিতৰত অতি উচ্চ উষ্ণতা বা কাৰ্বন-ভিত্তিক সমলৰ প্ৰয়োজন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণ, ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণ (চি.চি.ইউ.এছ.)-এ এনে নিৰ্গমনৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ বাবে এক অতিৰিক্ত পথ প্ৰদান কৰে। ইয়াত বায়ুমণ্ডললৈ নিৰ্গত হোৱাৰ আগতে ঔদ্যোগিক উৎসসমূহৰ পৰা কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৱদ্ধ কৰা কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে। আৱদ্ধ কৰা কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড পৰৱৰ্তী সময়ত উৎপাদনশীল কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি বা মাটিৰ তলত সুৰক্ষিতভাৱে সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি। সেয়েহে চি.চি.ইউ.এছ.-এ নৱীকৰণযোগ্য শক্তিক পৰিপূৰক হিচাপে সহায় কৰিব পাৰে আৰু এক নিম্ন-কাৰ্বনযুক্ত ঔদ্যোগিক অৰ্থনীতিলৈ ভাৰতৰ ৰূপান্তৰক সমৰ্থন কৰিব পাৰে।
নিটি আয়োগে তীখা, চিমেণ্ট, তেল আৰু গেছ, পেট্ৰ'কেমিকেল, ৰাসায়নিক আৰু সাৰ আদি সহজে নিৰ্গমন প্ৰশমন কৰিব নোৱাৰা খণ্ডসমূহক কাৰ্বনমুক্ত কৰাৰ বাবে চি.চি.ইউ.এছ.-ক গুৰুত্বপূৰ্ণ হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে। এই উদ্যোগসমূহে ঔদ্যোগিক নিৰ্গমনলৈ যথেষ্ট বৰঙণি যোগায় আৰু গভীৰ কাৰ্বনমুক্তকৰণ অৰ্জন কৰাত প্ৰযুক্তিগত প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হয়। চি.চি.ইউ.এছ.-এ অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ নিৰন্তৰ উৎপাদনক সমৰ্থন কৰাৰ লগতে বৰ্তমানৰ উদ্যোগসমূহৰ পৰা নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিব পাৰে। ই ভাৰতত নতুন প্ৰযুক্তি, আন্তঃগাঁথনি আৰু ঔদ্যোগিক সক্ষমতা বিকাশৰ বাবেও সুযোগ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণক ইয়াৰ ব্যৱহাৰ আৰু সুৰক্ষিত সংৰক্ষণৰ সৈতে সংযোগ কৰি, এই পদ্ধতিয়ে একাধিক পৰ্যায়ত নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিব পাৰে। এনেদৰে চি.চি.ইউ.এছ.-এ ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন বজাই ৰখাৰ সমান্তৰালকৈ ভাৰতৰ জলবায়ু সম্পৰ্কীয় লক্ষ্যসমূহক সমৰ্থন কৰিব পাৰে।
সৃজনশীল মন, বিজ্ঞানৰ গতিশীলতা, প্ৰযুক্তিৰ সবলীকৰণ
ভাৰতৰ উদীয়মান বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি আৰু উদ্ভাৱন সন্মিলনৰ দ্বিতীয় সংস্কৰণ 'ই.এছ.টি.আই.চি.-২০২৬', ২০২৬ চনৰ ২৭ৰ পৰা ২৯ অক্টোবৰলৈ নতুন দিল্লীৰ ভাৰত মণ্ডপমত অনুষ্ঠিত হৈছে। বৈজ্ঞানিক আৰু ঔদ্যোগিক গৱেষণা পৰিষদৰ (চি.এছ.আই.আৰ.) উদ্যোগত আয়োজিত এই সন্মিলনখনৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে— "সৃজনশীল মন, বিজ্ঞানৰ গতিশীলতা, প্ৰযুক্তিৰ সবলীকৰণ"। ই কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণ, ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণ (চি.চি.ইউ.এছ.)-ৰ দৰে শক্তি প্ৰযুক্তিকে ধৰি বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উদীয়মান ক্ষেত্ৰসমূহৰ বিকাশ সাধন কৰে। ১২ টা বিষয়ভিত্তিক ক্ষেত্ৰক সামৰি লোৱা ইষ্টিক-২০২৬ ত পূৰ্ণাংগ অধিৱেশন, কাৰিকৰী আলোচনা আৰু প্ৰদৰ্শনীৰ আয়োজন কৰা হৈছে। এই সন্মিলনখনে ভাৰতৰ 'বিকশিত ভাৰত ২০৪৭' ৰ দৃষ্টিভংগীক সমৰ্থন জনাবলৈ কৌশলগত সহযোগিতাকো উৎসাহিত কৰে। কাৰ্যসূচীৰ বিষয়ে অধিক পঢ়ক: ই.এছ.টি.আই.চি.-২০২৬
চি.চি.ইউ.এছ. প্ৰক্ৰিয়া: আৱদ্ধকৰণৰ পৰা সংৰক্ষণলৈ
পদক্ষেপ ১: উৎসতে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৱদ্ধকৰণ
এই প্ৰক্ৰিয়াটো কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড উৎপন্ন হোৱা এক ঔদ্যোগিক কেন্দ্ৰৰ পৰা আৰম্ভ হয়। আৱদ্ধকৰণ প্ৰণালীয়ে ইন্ধন দহন বা ঔদ্যোগিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সময়ত নিৰ্গত হোৱা গেছৰ পৰা কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড পৃথক কৰে। আৱদ্ধ কৰা এই গেছখিনি পৰিবহণ বা ব্যৱহাৰ কৰাৰ পূৰ্বে বিশুদ্ধ, শুষ্ক আৰু সংকুচিত কৰি এক ঘনীভূত ৰূপলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়।
পদক্ষেপ ২: আৱদ্ধকৰণৰ পৰা পৰিবহণলৈ
উপযুক্ত দূৰত্বলৈ কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড পৰিবহণৰ বাবে সাধাৰণতে পাইপলাইন ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিশেষকৈ অধিক দূৰত্বৰ ক্ষেত্ৰত জাহাজ আৰু অন্যান্য পৰিবহণ মাধ্যমসমূহে নমনীয়তা প্ৰদান কৰিব পাৰে। পৰিবহণ মাধ্যমৰ নিৰ্বাচন মূলতঃ দূৰত্ব, পৰিমাণ, আন্তঃগাঁথনি আৰু গন্তব্যস্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। তাৰ পাছত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডখিনি ব্যৱহাৰ কেন্দ্ৰ বা ভূ-তাত্ত্বিক সংৰক্ষণ স্থানলৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি।
আপুনি জানেনে?
ভূ-তাত্ত্বিক সংৰক্ষণ স্থান হৈছে এক সুৰক্ষিত আৰু গভীৰ ভূগৰ্ভস্থ স্থান, যাক আৱদ্ধ কৰা কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO₂) স্থায়ীভাৱে পৃথক কৰি ৰাখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডৰ ভূ-তাত্ত্বিক সংৰক্ষণ হৈছে এক আশাব্যঞ্জক পদ্ধতি, যিয়ে সেউজগৃহ গেছৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিব পাৰে।
পদক্ষেপ ৩: কাৰ্বনৰ ব্যৱহাৰ আৰু স্থায়ী সংৰক্ষণ
চূড়ান্ত পৰ্যায়ত, আৱদ্ধ কৰা কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড উৎপাদনশীল কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি বা মাটিৰ তলত স্থায়ীভাৱে সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি। ইয়াক উন্নত তেল আহৰণ প্ৰক্ৰিয়া, খাদ্য আৰু পানীয়, ইউৰিয়া, সেউজ মিথানল আৰু কংক্ৰিট আদিৰ দৰে ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। স্থায়ী সংৰক্ষণৰ বাবে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডক উপযুক্ত ভূ-তাত্ত্বিক গঠন, যেনে— ৰিক্ত হৈ পৰা তেল আৰু গেছৰ ভাণ্ডাৰ, গভীৰ লৱণযুক্ত জলস্তৰ আৰু বেছল্টিক শিলাস্তৰলৈ মাটিৰ বহু তলত সুমুৱাই দিয়া হয়।
চি.চি.ইউ.এছ. হাব আৰু ক্লাষ্টাৰ আৰ্হি
ভাৰতৰ চি.চি.ইউ.এছ. গাঁথনিত উমৈহতীয়া আন্তঃগাঁথনিৰ জৰিয়তে একাধিক কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড নিৰ্গতকাৰী উৎসক সংযোগ কৰা আঞ্চলিক ক্লাষ্টাৰ আৰু হাবৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে। এই আৰ্হিয়ে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডৰ পৰিবহণ, ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণৰ উমৈহতীয়া ব্যৱস্থাসমূহক একত্ৰিত কৰিব পাৰে। আৱদ্ধ কৰা কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড একাধিক উৎসৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰি উমৈহতীয়া নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে পৰিবহণ কৰিব পাৰি। পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াক উপযুক্ত ব্যৱহাৰ কেন্দ্ৰ বা ভূ-তাত্ত্বিক সংৰক্ষণ স্থানলৈ প্ৰেৰণ কৰিব পাৰি। নিটি আয়োগে হাব আৰু ক্লাষ্টাৰ পদ্ধতিটোক ভাৰতৰ বাবে উপযুক্ত বুলি চিহ্নিত কৰিছে। এই আৰ্হিয়ে বৃহৎ পৰিসৰৰ অৰ্থনৈতিক সুবিধা সৃষ্টি কৰিব পাৰে, আন্তঃগাঁথনিৰ বিপদাশংকা হ্ৰাস কৰিব পাৰে আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডৰ যোগানক সম্ভাৱ্য চাহিদাৰ সৈতে সংযোগ কৰিব পাৰে।
বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা বিভাগৰ 'চি.চি.ইউ.এছ. ৰোডমেপ ২০২৫'-এ এনে ক্লাষ্টাৰৰ বাবে সম্ভাৱ্য ঔদ্যোগিক আৰু ভূ-তাত্ত্বিক অঞ্চলসমূহ চিহ্নিত কৰিছে। শোধনাগাৰ আৰু ৰাসায়নিক উদ্যোগসমূহ কেন্দ্ৰীভূত হৈ থকা গুজৰাটৰ উপকূল ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত। ওড়িশা-ঝাৰখণ্ড বলয়ে তীখা আৰু চিমেণ্ট উদ্যোগৰ সৈতে সংযুক্ত ক্লাষ্টাৰৰ সম্ভাৱনা প্ৰদান কৰে। উত্তৰ-পূব ভাৰতেও ইয়াৰ তেল আৰু গেছ সম্পদৰ সৈতে জড়িত সুযোগসমূহ আগবঢ়ায়। এনে আঞ্চলিক ক্লাষ্টাৰসমূহে নিৰ্গতকাৰী উৎস, পৰিবহণ আন্তঃগাঁথনি, ব্যৱহাৰ কেন্দ্ৰ আৰু সংৰক্ষণ স্থানসমূহক একত্ৰিত কৰিব পাৰে। এই পদ্ধতিয়ে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক প্ৰেক্ষাপটৰ বাবে উপযুক্ত এক সমন্বিত চি.চি.ইউ.এছ. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰিব পাৰে।
নিম্ন কাৰ্বন ৰূপান্তৰক আগুৱাই নিয়া চি.চি.ইউ.এছ.
ভাৰতৰ নিম্ন-কাৰ্বনযুক্ত ৰূপান্তৰৰ বাবে এনে সমাধানৰ প্ৰয়োজন যিয়ে অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ লগতে নিৰ্গমন হ্ৰাসৰ কাৰ্যক গভীৰভাৱে একত্ৰিত কৰে। চি.চি.ইউ.এছ.-এ উৎসতে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড নিয়ন্ত্ৰণ কৰি আৰু ইয়াৰ পুনৰ্ব্যৱহাৰৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰি এই ব্যৱধান দূৰ কৰে। ই নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ সম্প্ৰসাৰণক পৰিপূৰক হিচাপে সহায় কৰাৰ সমান্তৰালকৈ উদ্যোগ, হাইড্ৰ'জেন আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আঁতৰোৱাৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰৰ বাট মুকলি কৰে।
সহজে নিৰ্গমন প্ৰশমন কৰিব নোৱাৰা খণ্ডসমূহক কাৰ্বনমুক্ত কৰা
সহজে নিৰ্গমন প্ৰশমন কৰিব নোৱাৰা খণ্ডসমূহে (যেনে— তীখা, চিমেণ্ট, শোধনাগাৰ/ৰাসায়নিক দ্ৰৱ্য আৰু সাৰ) তেওঁলোকৰ প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড নিৰ্গত কৰে। কেৱল বৈদ্যুতিকীকৰণৰ (নৱীকৰণযোগ্য শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ) জৰিয়তে এই নিৰ্গমন দূৰ কৰাটো কঠিন হ'ব পাৰে। ২০৩০ চনৰ ভিতৰত এই খণ্ডসমূহ আৰু তাপবিদ্যুৎ উৎপাদনৰ পৰা হোৱা নিৰ্গমনৰ পৰিমাণ প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ২,৩০০ নিযুত টন হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে, যাৰ বাবে এইবোৰক আৱদ্ধ কৰা আৰু হ্ৰাস কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে। চি.চি.ইউ.এছ. প্ৰযুক্তিয়ে চলি থকা ঔদ্যোগিক কাম-কাজৰ পৰা হোৱা এনে নিৰ্গমনৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ এক উপায় প্ৰদান কৰে।
আপুনি জানেনে?
নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎসৰ পৰা উৎপাদিত শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি পানীৰ বিদ্যুৎ বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে সেউজ হাইড্ৰ'জেন উৎপাদন কৰা হয়। প্ৰাকৃতিক গেছ বা কয়লাক প্ৰাথমিক কেঁচামাল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি নীলা হাইড্ৰ'জেন উৎপাদন কৰা হয়।
নিম্ন কাৰ্বন হাইড্ৰ'জেন অৰ্থনীতিক সক্ষম কৰি তোলা
কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণৰ সৈতে কয়লা গেছীকৰণ ব্যৱস্থা সংযোজিত কৰি নীলা হাইড্ৰ'জেন উৎপাদনৰ জৰিয়তে, হাইড্ৰ'জেনৰ দিশে ভাৰতৰ যাত্ৰাত চি.চি.ইউ.এছ.-এ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে। ই এক নিম্ন-কাৰ্বনযুক্ত হাইড্ৰ'জেন অৰ্থনীতি বিকাশৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰচেষ্টাসমূহক পৰিপূৰক হিচাপে সহায় কৰে।
কয়লা গেছীকৰণ
কয়লা গেছীকৰণে নিয়ন্ত্ৰিত তাপ ব্যৱহাৰ কৰি কঠিন কয়লাক এক পৰিষ্কাৰ, উপযোগী গেছলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। এই গেছক ছিন্তেছিছ গেছ বা ছিনগেছ বুলি কোৱা হয়। কয়লাৰ পৰা ইয়াক উৎপাদন কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক কয়লা গেছীকৰণ বুলি জনা যায়। ইয়াৰ দুটা প্ৰতিষ্ঠিত পদ্ধতি আছে। ভূ-পৃষ্ঠৰ কয়লা গেছীকৰণত খনন কৰা কয়লাক মাটিৰ ওপৰৰ গেছীফায়াৰত প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হয়। আনহাতে, ভূগৰ্ভস্থ কয়লা গেছীকৰণত ভূগৰ্ভৰ স্তৰৰ ভিতৰতে পোনপটীয়াকৈ কয়লাক ৰূপান্তৰ কৰা হয়। দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে, পৰম্পৰাগত দহনৰ দৰে কয়লা সম্পূৰ্ণৰূপে জ্বলোৱা নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে, ই অক্সিজেন আৰু বাষ্পৰ সীমিত যোগানৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়া সাধাৰণতে ৮০০° চেলছিয়াছৰ পৰা ১,৬০০° চেলছিয়াছৰ ভিতৰৰ উচ্চ উষ্ণতাত সংঘটিত হয়। এনে অৱস্থাই কয়লাৰ জটিল গাঁথনিক সৰল গেছলৈ ভাঙি পেলায়।
বৰ্তমানৰ শক্তি আন্তঃগাঁথনিক বৰ্তাই ৰখা
২০২৬ চনৰ আগষ্ট মাহলৈকে, ভাৰতৰ মুঠ সংস্থাপিত শক্তি ক্ষমতাৰ ৪৫.১২ শতাংশই আছিল জীৱাশ্ম-ইন্ধনভিত্তিক উৎসসমূহৰ পৰা। পৰিষ্কাৰ উৎসসমূহলৈ ৰূপান্তৰ হোৱাৰ সময়ছোৱাত এই বৰ্তমানৰ আন্তঃগাঁথনি ভাৰতৰ শক্তি ব্যৱস্থাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈ থাকিব। সেয়েহে দীৰ্ঘম্যাদী জলবায়ু লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ বাবে এই সম্পদসমূহৰ পৰা হোৱা নিৰ্গমন নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো অতি আৱশ্যকীয় হৈ পৰিব। চি.চি.ইউ.এছ.-এ বৰ্তমানৰ তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ আৰু উদ্যোগসমূহক নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তুলি এই প্ৰচেষ্টাত সহায় কৰিব পাৰে। তীখা আৰু চিমেণ্ট উদ্যোগসমূহতো চি.চি.ইউ.এছ. প্ৰণালী নতুনকৈ সংযোজন কৰিব পৰা যাব। ই অত্যাৱশ্যকীয় শক্তি আৰু ঔদ্যোগিক আন্তঃগাঁথনিক কাম-কাজ অব্যাহত ৰখাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰাৰ সমান্তৰালকৈ কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিব পাৰে।
কাৰ্বনৰ ব্যৱহাৰ
কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণ, ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণৰ গাঁথনিৰ অধীনত, আৱদ্ধ কৰা কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডে সামগ্ৰী, ইন্ধন, ৰাসায়নিক দ্ৰৱ্য আৰু জৈৱিক সামগ্ৰীৰ বাবে কেঁচামাল হিচাপে কাম কৰিব পাৰে, যিয়ে কাৰ্বন ব্যৱস্থাপনা আৰু ঔদ্যোগিক মূল্য দুয়োটাৰে বাবে পথ প্ৰশস্ত কৰে। ইয়াৰ ব্যৱহাৰসমূহৰ ভিতৰত কংক্ৰিট আৰু এগ্ৰিগেটৰ দৰে নিৰ্মাণ সামগ্ৰী, সংশ্লেষিত ইন্ধন আৰু ৰাসায়নিক দ্ৰৱ্য, পলিমাৰ, ভূগৰ্ভস্থ কাৰ্বন সংৰক্ষণৰ জৰিয়তে উন্নত তেল আহৰণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু জৈৱ-ইন্ধনকে ধৰি শেলাইভিত্তিক সামগ্ৰীসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। এই প্ৰয়োগসমূহে সামগ্ৰী, ইন্ধন, ৰাসায়নিক দ্ৰৱ্য আৰু জৈৱিক সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডৰ ব্যৱহাৰ সম্প্ৰসাৰিত কৰাৰ লগতে সম্পদৰ দক্ষ ব্যৱহাৰ উন্নত কৰে।
কয়লা গেছীকৰণ কেন্দ্ৰসমূহত ভাৰতৰ প্ৰথমটো চি.চি.ইউ. টেষ্ট বেড
বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা বিভাগে ইয়াৰ এক শেহতীয়া পদক্ষেপৰ জৰিয়তে তাপবিদ্যুৎৰ দৰে সহজে নিৰ্গমন প্ৰশমন কৰিব নোৱাৰা খণ্ডসমূহত চি.চি.ইউ. নিয়োজিত কৰিবলৈ দুটা প্ৰযুক্তি নিয়োগ টেষ্টবেডলৈ সমৰ্থন আগবঢ়াইছে। মিথানল আৰু ডি.এম.ই. উৎপাদনৰ অৰ্থে কয়লা গেছীকৰণ প্ৰকল্পসমূহত পাইলট পৰ্যায়ৰ নিদৰ্শন স্থাপন কৰিবলৈ আই.আই.টি. দিল্লী-থাৰ্মেক্স লিমিটেড আৰু চি.এছ.আই.আৰ.-আই.আই.চি.টি. হায়দৰাবাদ – বি.এইচ.ই.এল-ৰ মাজত উদ্যোগ-গৱেষণা সংঘৰ দ্বাৰা এই টেষ্টবেডসমূহ ৰূপায়ণ কৰা হ'ব। ইয়াত প্ৰযুক্তি নিৰ্মাতাৰ (জ্ঞান অংশীদাৰ) সৈতে উদ্যোগসমূহে সমাধান প্ৰদানকাৰী হিচাপে অংশীদাৰিত্ব কৰিব।
ভাৰতৰ প্ৰথমটো সংহত চি.চি.ইউ.এছ. ক্ষেত্ৰ পৰীক্ষাগাৰ
২০২৬ চনৰ মে' মাহত আই.আই.টি. বোম্বাইত উদ্বোধন কৰা ভাৰতৰ প্ৰথমটো সংহত চি.চি.ইউ.এছ. ক্ষেত্ৰ পৰীক্ষাগাৰে কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণ, ব্যৱহাৰ আৰু স্থায়ী ভূ-তাত্ত্বিক সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাক একেখন পাইলট পৰ্যায়ৰ মঞ্চত একত্ৰিত কৰিছে। এই থলুৱা কেন্দ্ৰটোৱে খোৱাৰ অনুপযোগী পানী ব্যৱহাৰ কৰি ঔদ্যোগিক নিৰ্গমন আৰু চৌপাশৰ বায়ুৰ পৰা প্ৰতিদিনে ৩ টনলৈকে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৱদ্ধ কৰিব পাৰে আৰু ইয়াক লাভজনক কাৰ্বনেট আৰু বাইকাৰ্বনেট সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰে। ডেক্কান ট্ৰেপছ বেছল্ট শিলাস্তৰত কৰা বৈজ্ঞানিক খনন কাৰ্যই সুৰক্ষিত আৰু স্থায়ী কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড সংৰক্ষণৰ বাবে ভাৰতৰ সম্ভাৱনাক অধিক পৰ্যায়ত মূল্যায়ন কৰিব। এই কেন্দ্ৰটোৱে থলুৱা কাৰ্বন ব্যৱস্থাপনা প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ আৰু সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে এক ৰাষ্ট্ৰীয় টেষ্টবেড প্ৰদান কৰে, যিয়ে ২০৭০ চনৰ নেট জিৰ' লক্ষ্য আৰু সহজে নিৰ্গমন প্ৰশমন কৰিব নোৱাৰা উদ্যোগসমূহৰ সমাধানসমূহক সমৰ্থন জনায়।অধিক পঢ়ক: ভাৰতৰ প্ৰথমটো সংহত চি.চি.ইউ.এছ. ক্ষেত্ৰ পৰীক্ষাগাৰ কেন্দ্ৰ
ভাৰতৰ চি.চি.ইউ.এছ. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সুদৃঢ়কৰণ
ভাৰত চৰকাৰে চি.চি.ইউ.এছ.-ৰ বিকাশ আৰু নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিবলৈ গৱেষণা, নীতি আৰু উদ্যোগ খণ্ডক সামৰি বিভিন্ন পদক্ষেপ হাতত লৈছে। এই পদক্ষেপসমূহে ২০৭০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ 'নেট জিৰ'' লক্ষ্যৰ ভেটি সুদৃঢ় কৰিছে।
- কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬-২৭, চি.চি.ইউ.এছ. আঁচনি: ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত ঘোষণা কৰা অনুসৰি, বিত্ত মন্ত্ৰালয়ে পাঁচটা প্ৰধান ঔদ্যোগিক খণ্ড— শক্তি, তীখা, চিমেণ্ট, শোধনাগাৰ আৰু ৰাসায়নিক উদ্যোগত কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণ, ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাক উৎসাহিত কৰিবলৈ পাঁচ বছৰৰ বাবে ২০,০০০ কোটি টকা আৱণ্টন কৰিছে।
- বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা বিভাগ- চি.চি.ইউ.এছ. গৱেষণা আৰু বিকাশ ৰোডমেপ: ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰত আৰম্ভ কৰা এই ৰোডমেপে বাণিজ্যিক প্ৰস্তুতি, যুগান্তকাৰী প্ৰযুক্তি আৰু অনুকূল গাঁথনিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি চি.চি.ইউ.এছ. গৱেষণা, পুঁজি যোগান, প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ আৰু ইয়াৰ নিয়োগৰ বাবে কৌশলগত দিশ নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে। ডি.এছ.টি. ৰোডমেপ চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক
- নিটি আয়োগৰ চি.চি.ইউ.এছ. নীতিগত গাঁথনি আৰু ব্যৱস্থাৱলী: ২০২২ চনৰ নৱেম্বৰত প্ৰকাশিত এই প্ৰতিবেদনত সহজে নিৰ্গমন প্ৰশমন কৰিব নোৱাৰা খণ্ডসমূহক গভীৰভাৱে কাৰ্বনমুক্ত কৰাৰ বাবে নিৰ্গমন হ্ৰাসৰ এক কৌশল হিচাপে চি.চি.ইউ.এছ.-ৰ পৰীক্ষা কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ নিয়োগৰ বাবে খণ্ড-ভিত্তিক নীতিগত পদক্ষেপসমূহৰ ৰূপৰেখা দাঙি ধৰা হৈছে। নিটি আয়োগৰ প্ৰতিবেদন চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক
- ৰাষ্ট্ৰীয় চি.চি.ইউ.এছ. কেন্দ্ৰ: বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা বিভাগৰ সমৰ্থনত ২০২২ চনত আই.আই.টি. বোম্বাই আৰু বেংগালুৰুৰ জে.এন.চি.এ.এছ.আৰ.(JNCASR)-ত স্থাপিত এই কেন্দ্ৰসমূহে চি.চি.ইউ.এছ. গৱেষণা, প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ, পাইলট পৰ্যায়ৰ নিদৰ্শন আৰু ঔদ্যোগিক সহযোগিতাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
- ভাৰতৰ চি.চি.ইউ.এছ. পদক্ষেপ: বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা বিভাগ আৰু জৈৱ-প্ৰযুক্তি বিভাগৰ যুটীয়া নেতৃত্বত ভাৰতে চি.চি.ইউ.এছ.-ৰ ওপৰত এক বৃহৎ গৱেষণা অভিযান আৰম্ভ কৰিছিল। এক গোলকীয় স্বচ্ছ শক্তি মঞ্চ 'মিছন ইন'ভেচন'ৰ অংশ হিচাপে ভাৰতে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৱদ্ধ কৰা, পৃথক কৰা, সুৰক্ষিতভাৱে সংৰক্ষণ কৰা আৰু ইয়াক উপযোগী মূল্য-সংযোজিত সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ প্ৰযুক্তিসমূহৰ বিকাশ সাধন কৰিবলৈ ১৩ খন অংশীদাৰ দেশৰ সৈতে সহযোগিতা আগবঢ়াইছে।
চিমেণ্ট উদ্যোগৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰথমটো চি.চি.ইউ. টেষ্টবেড ক্লাষ্টাৰ মুকলি
২০২৫ চনৰ ১১ মে'ত ভাৰতে চিমেণ্ট উদ্যোগৰ বাবে পাঁচটা কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণ আৰু ব্যৱহাৰ (চি.চি.ইউ.) টেষ্টবেডৰ প্ৰথমটো ক্লাষ্টাৰ মুকলি কৰে। বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা বিভাগৰ নেতৃত্বত গ্ৰহণ কৰা এই পদক্ষেপে ঔদ্যোগিক চি.চি.ইউ. প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ আৰু নিয়োগৰ বাবে ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্ব আৰ্হিৰ অধীনত আগশাৰীৰ চিমেণ্ট কোম্পানী আৰু শীৰ্ষস্থানীয় গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানসমূহক একত্ৰিত কৰিছে। এই টেষ্টবেডসমূহে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৱদ্ধকৰণ আৰু খনিজকৰণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ইয়াক কংক্ৰিট সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰালৈকে বিভিন্ন প্ৰয়োগক সামৰি লৈছে, যিয়ে চিমেণ্ট খণ্ডক কাৰ্বনমুক্ত কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰিক চি.চি.ইউ. প্ৰয়োগসমূহক আগুৱাই নিছে।
চি.চি.ইউ.-ৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ দ্ৰুত অগ্ৰগতি
২০২৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহলৈকে ভাৰতত কাৰ্যক্ষম, ৰূপায়ণ হৈ থকা আৰু প্ৰস্তাৱিত পৰ্যায়ক সামৰি লোৱা কেইবাটাও চি.চি.ইউ. প্ৰকল্প আছে। এই প্ৰকল্পসমূহৰ তালিকাত একাধিক ৰাজ্যৰ ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান, ব্যক্তিগত উদ্যোগ আৰু শৈক্ষিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত আছে। প্ৰকল্পসমূহে কাৰ্বন নিৰ্গমন হ্ৰাস, কাৰ্বনৰ উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰ আৰু চক্ৰীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰয়োগসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
• কাৰ্যক্ষম: বৰ্তমান তিনিটা প্ৰকল্প কাৰ্যক্ষম হৈ আছে, য'ত মধ্যপ্ৰদেশ, তামিলনাডু আৰু মহাৰাষ্ট্ৰত এটাকৈ প্ৰকল্প আছে।
• নিৰ্মীয়মাণ/ৰূপায়ণ হৈ থকা: ছটা প্ৰকল্প বৰ্তমান নিৰ্মাণ বা ৰূপায়ণৰ পৰ্যায়ত আছে। ইয়াৰ ভিতৰত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশত সৰ্বাধিক তিনিটা প্ৰকল্প আছে, ইয়াৰ পাছতে তেলেংগানাত দুটা আৰু মহাৰাষ্ট্ৰত এটা প্ৰকল্প আছে।
• প্ৰস্তাৱিত: ষোল্লটা প্ৰকল্প বৰ্তমান প্ৰস্তাৱিত পৰ্যায়ত আছে। অসম আৰু ওড়িশাত সৰ্বাধিক চাৰিটাকৈ প্ৰকল্প থকাৰ বিপৰীতে গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানত দুটাকৈ প্ৰকল্প আছে। অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, মধ্যপ্ৰদেশ, হাৰিয়ানা আৰু তামিলনাডুত এটাকৈ প্ৰকল্প আছে।
এই প্ৰকল্পসমূহৰ ৰূপৰেখাই সমগ্ৰ ভাৰতত কাৰ্বন ব্যৱস্থাপনা সমাধানৰ দিশত ক্ৰমবৰ্ধমান গতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ই থলুৱা কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণ আৰু ব্যৱহাৰৰ প্ৰয়োগসমূহৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে এক ভেটিও প্ৰদান কৰে।
ভাৰতৰ নিম্ন কাৰ্বনযুক্ত ঔদ্যোগিক ভৱিষ্যত গঢ়ি তোলা
ভাৰতৰ 'পঞ্চামৃত' অংগীকাৰে নিম্ন-কাৰ্বনযুক্ত বিকাশ আগুৱাই নিয়া আৰু ২০৭০ চনৰ ভিতৰত 'নেট জিৰ'' লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ বাবে এক বহল প্ৰেক্ষাপট প্ৰদান কৰে। যিবোৰ খণ্ডত নিৰ্গমন সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্মূল কৰাটো প্ৰত্যাহ্বানজনক হৈ আছে, সেইবোৰৰ পৰা হোৱা নিৰ্গমনৰ সৈতে মোকাবিলা কৰি চি.চি.ইউ.এছ.-এ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তিগত মাত্ৰা সংযোগ কৰিছে। গৱেষণা, প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ, পুঁজি যোগান আৰু নিদৰ্শনক সামৰি লোৱা চৰকাৰী পদক্ষেপসমূহে ইয়াৰ ব্যাপক নিয়োগৰ বাবে এক ভেটি গঢ়ি তুলিছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহ আগবঢ়াৰ লগে লগে, চি.চি.ইউ.এছ.-এ সম্পদৰ দক্ষ ব্যৱহাৰ উন্নত কৰিব পাৰে, ঔদ্যোগিক কাৰ্বনমুক্তকৰণক সমৰ্থন কৰিব পাৰে আৰু এক অধিক চক্ৰীয় কাৰ্বন অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলাত সহায় কৰিব পাৰে।
তথ্যসূত্ৰ:
বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিভাগ
ৰাসায়নিক আৰু সাৰ মন্ত্ৰালয়
নিটি আয়োগ
শক্তি মন্ত্ৰালয়
ৰাষ্ট্ৰীয় শক্তি পৰ্টেল
প্ৰেছ ইনফ’ৰমেচন ব্যুৰো
মিছন ইন’ভেচন
কাৰ্বন আৱদ্ধকৰণ, ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণ
*****
পিআইবি গৱেষণা/RD/RR
(Explainer ID: 160592)
आगंतुक पटल : 14
Provide suggestions / comments