पत्र सूचना कार्यालय

నేషనల్ సోషల్ అసిస్టెన్స్ ప్రోగ్రామ్‌ను 2026-27 నుంచి 2030-31 వరకు ఐదేళ్లపాటు కొనసాగించేందుకు కేంద్ర మంత్రివర్గం 2026 అక్టోబర్ 14న ఆమోదం తెలిపింది. ఇందుకు రూ.53,428 కోట్లు కేటాయించింది. ఈ కార్యక్రమానికి ప్రధాన‌మంత్రి సామాజిక్ సహాయతా యోజనగా పేరు మార్చారు. దానితో పాటు నాలుగు ఉపపథకాల పేర్లను కూడా మార్చారు. వృద్ధాప్య, వితంతు పెన్షన్లు, కుటుంబ సహాయ పథకం ప్రస్తుత రూపంలోనే కొనసాగుతాయి. దివ్యాంగుల పెన్షన్‌లో మాత్రం మార్పులు చేశారు. ఇకపై 80 శాతానికి బదులుగా దివ్యాంగుల హక్కుల చట్టం 2016లోని 40 శాతం వైకల్య అర్హత ప్రమాణాన్ని అనుసరిస్తారు. అర్హతకు ఉన్న 18 ఏళ్ల కనీస వయోపరిమితిని తొలగించడంతో పుట్టినప్పటి నుంచే అర్హత వర్తిస్తుంది. కేంద్ర సహాయం 0-79 ఏళ్ల వారికి నెలకు రూ.375కు, 80 ఏళ్లు, అంతకంటే ఎక్కువ వయసున్న వారికి రూ.625కు పెరుగుతుంది. అదనంగా, దివ్యాంగుల పథకం కింద లబ్ధిదారుల సంఖ్య 8.33 లక్షల నుంచి 27.48 లక్షలకు పెరిగింది.

సామాజిక సహాయ కార్యక్రమానికి కొత్త రూపం
నేషనల్ సోషల్ అసిస్టెన్స్ ప్రోగ్రామ్‌ను ఐదేళ్లపాటు కొనసాగించాలని గ్రామీణాభివృద్ధి శాఖ చేసిన ప్రతిపాదనకు ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షతన సమావేశమైన కేంద్ర మంత్రివర్గం 2026 అక్టోబర్ 14న ఆమోదం తెలిపింది. 2026-27 నుంచి 2030-31 వరకు కొనసాగించేందుకు రూ.53,428 కోట్లు కేటాయించింది.

ఈ నిర్ణ‌యంలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి. కార్యక్రమం, దానిలోని ప్రతి ఉపపథకం పేరు మారుతుంది. దివ్యాంగుల పెన్షన్‌ను సవరిస్తారు. మిగిలిన ఉపపథకాలు ప్రస్తుత రూపంలోనే కొనసాగుతాయి.

ఈ కార్యక్రమం ఇప్పుడు ప్రధాన‌మంత్రి సామాజిక్ సహాయతా యోజనగా మారింది. దానిలోని నాలుగు ఉపపథకాలకు కూడా కొత్త పేర్లు పెట్టారు. వృద్ధాప్య పెన్షన్ ప్రధాన‌మంత్రి వృద్ధావస్థ పెన్షన్ యోజనగా మారింది. వితంతు పెన్షన్ ప్రధాన‌మంత్రి విధవా పెన్షన్ యోజనగా మారింది. దివ్యాంగుల పెన్షన్ ప్రధాన‌మంత్రి దివ్యాంగ్‌జన్ పెన్షన్ యోజనగా మారింది. కుటుంబ సహాయ పథకం ప్రధాన‌మంత్రి పరివార్ లాభ్ యోజనగా మారింది.
 

వృద్ధాప్య పెన్షన్, వితంతు పెన్షన్, కుటుంబ సహాయ పథకం ప్రస్తుత రూపంలోనే కొనసాగుతాయి. దివ్యాంగుల పెన్షన్‌లో అర్హత, లబ్ధిదారుల పరిధి, సహాయం మొత్తానికి సంబంధించి మార్పులు చేశారు.

నేషనల్ సోషల్ అసిస్టెన్స్ ప్రోగ్రామ్ అంటే ఏమిటి
ఈ కార్యక్రమాన్ని 1995 ఆగస్టు 15న ప్రారంభించారు. నిరుద్యోగం, వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం, వైకల్యం వంటి పరిస్థితుల్లో ప్రజలకు సహాయం అందించాలని ప్రభుత్వాన్ని నిర్దేశించే రాజ్యాంగంలోని 41వ అధికరణం ఆశయాన్ని ఇది అమలు చేస్తుంది. పూర్తిగా కేంద్ర నిధులతో నడిచే ఈ కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకానికి 100 శాతం కేంద్ర సహాయం అందుతుంది. దేశంలో ఎక్కడ ఉన్నా దారిద్య్రరేఖకు దిగువన ఉన్న వ్యక్తికి కనీస మద్దతు అందేలా ఇది నిర్ధారిస్తుంది. గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాలు రెండింటికీ వర్తిస్తుంది. ఇందులోని అన్ని పథకాలకు కుటుంబం దారిద్య్రరేఖకు దిగువన ఉండటం ప్రాథమిక నిబంధన.

ఈ కార్యక్రమంలో కింది అంశాలు ఉన్నాయి. వృద్ధులు, వితంతువులు, దివ్యాంగులకు అందించే మూడు నెలవారీ పెన్షన్లు ఉన్నాయి. కుటుంబానికి ప్రధానంగా ఆదాయం సమకూర్చే వ్యక్తి మరణిస్తే ఒకసారి అందించే కుటుంబ సహాయం నాలుగోది.

రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ప్రధానంగా తమ సాంఘిక సంక్షేమ శాఖల ద్వారా ఈ పథకాలను అమలు చేస్తాయి. పలు రాష్ట్రాల్లో గ్రామీణాభివృద్ధి, మహిళా శిశు అభివృద్ధి, రెవెన్యూ లేదా కార్మిక శాఖల ద్వారా అమలు చేస్తున్నారు. లబ్ధిదారుల గుర్తింపులో గ్రామ పంచాయతీలు, పురపాలక సంస్థలు చురుగ్గా పాల్గొంటాయి. చెల్లింపులు ఎక్కువగా ప్రత్యక్ష ప్రయోజన బదిలీ ద్వారా జరుగుతాయి.

కేంద్రం అందించే మొత్తానికి అదనంగా రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు తమ సొంత నిధులను కూడా జోడిస్తాయి. 2026 సెప్టెంబర్ నాటికి ఈ అదనపు సహాయం ఒక్కో లబ్ధిదారుకు నెలకు రూ.50 నుంచి రూ.5700 వరకు ఉంది. దీంతో చాలా రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో సగటు నెలవారీ పెన్షన్ దాదాపు రూ.1100గా ఉంది. అందువల్ల కేంద్రం నిర్ణయించిన మొత్తం కనీస ప్రాతిపదికగా ఉండగా, ప్రతి రాష్ట్రం దానికి అదనపు సహాయాన్ని జోడిస్తుంది.

ప్రతి రాష్ట్రం, కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి పథకాలవారీగా నిర్దేశించిన లబ్ధిదారుల గరిష్ఠ పరిమితుల ప్రకారం ఈ కార్యక్రమం దాదాపు 3.09 కోట్ల మందికి వర్తించింది. 2025-26లో దీనికి రూ.9,652 కోట్లు కేటాయించగా, అందులో దివ్యాంగుల పెన్షన్ వాటా రూ.290 కోట్లు. 2026 అక్టోబర్ 14న తెలిపిన ఆమోదంతో మొత్తం 36 రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో ఈ కార్యక్రమం పరిధి 3.20 కోట్ల లబ్ధిదారులకు చేరింది.

దివ్యాంగుల పెన్షన్ వివరాలు
దివ్యాంగుల పెన్షన్‌ను 2009 ఫిబ్రవరిలో ఇందిరా గాంధీ నేషనల్ డిసెబిలిటీ పెన్షన్ స్కీమ్‌గా ప్రవేశపెట్టారు. నేషనల్ ట్రస్ట్ చట్టం 1999లోని సెక్షన్ 2(ఓ), ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వైకల్యాలతో 80 శాతం లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వైకల్యం ఉన్న స్థితిని తీవ్రమైన వైకల్యంగా నిర్వచిస్తుంది. అందువల్ల పెన్షన్ పొందేందుకు ల‌బ్ధిదారుకు 80 శాతం లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వైకల్యం ఉన్నట్లు నిర్ధారణ కావడంతో పాటు కనీసం 18 ఏళ్ల వయసు ఉండాలి. 79 ఏళ్ల వయసు వరకు ఉన్న లబ్ధిదారులకు నెలకు రూ.300, 80 ఏళ్లు, అంతకంటే ఎక్కువ వయసున్న వారికి నెలకు రూ.500 కేంద్ర సహాయం అందేది.

దివ్యాంగుల హక్కులపై ఐక్యరాజ్యసమితి ఒప్పందాన్ని అమలు చేసేందుకు పార్లమెంట్ ఆ తర్వాత దివ్యాంగుల హక్కుల చట్టం 2016ను తీసుకొచ్చింది. ఆ చట్టం కింద కల్పించే హక్కులు, ప్రయోజనాలకు ఒకే అర్హత ప్రమాణాన్ని నిర్దేశించింది. సెక్షన్ 2(ఆర్) ప్రకారం, నిర్దేశిత వైకల్యం కనీసం 40 శాతం ఉన్నట్లు ధ్రువీకరణ అధికారి ధ్రువీకరించిన వ్యక్తిని బెంచ్‌మార్క్ వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తిగా నిర్వచించారు.

దివ్యాంగుల పెన్షన్ అర్హత ప్రమాణాలను 40 శాతం వైకల్య ప్రమాణంతో అనుసంధానించేలా మార్చాల్సిన అవసరాన్ని 2016 చట్టం కల్పించింది.

2026 అక్టోబర్ 14న తీసుకున్న నిర్ణయంతో ప్రభుత్వం ఇప్పుడు ప్రధాన‌మంత్రి దివ్యాంగ్‌జన్ పెన్షన్ యోజనగా మారిన పెన్షన్‌ను ఆ ప్రమాణానికి అనుగుణంగా తీసుకొచ్చింది. కనీస వయోపరిమితిని తొలగించడంతో పుట్టినప్పటి నుంచే అర్హత వర్తిస్తుంది. 79 ఏళ్ల వయసు వరకు కేంద్ర సహాయాన్ని నెలకు రూ.375కు, 80 ఏళ్లు, అంతకంటే ఎక్కువ వయసున్న వారికి నెలకు రూ.625కు పెంచింది. ఈ ఉపపథకం కింద లబ్ధిదారుల సంఖ్య 8.33 లక్షల నుంచి 27.48 లక్షలకు పెరిగింది.

అర్హత ప్రమాణాలు, లబ్ధిదారుల సంఖ్య, సహాయం మొత్తాలతో కూడిన సవరించిన మార్గదర్శకాలను మూడు నెలల్లో జారీ చేసి అమలు చేస్తారు.

ఈ నిర్ణయంతో ప్రయోజనం పొందేవారు
ఈ నిర్ణయంతో మూడు వర్గాలకు ప్రయోజనం కలుగుతుంది. వీటిని విడివిడిగా చూడాలి.
- 40 నుంచి 79 శాతం వైకల్యం ఉన్నట్లు ధ్రువీకరణ పొందిన వ్యక్తులు, వారి కుటుంబాలు దారిద్య్రరేఖకు దిగువన ఉంటే ప్రయోజనం పొందుతారు. 2026 అక్టోబర్ 14న ఆమోదించిన వైకల్య అర్హత ప్రమాణం వీరిని పెన్షన్ పరిధిలోకి తీసుకొస్తుంది.
- పుట్టినప్పటి నుంచే పిల్లలు. దారిద్య్రరేఖకు దిగువన ఉన్న కుటుంబంలో నిర్దేశిత వైకల్య ప్రమాణానికి సంబంధించిన ధ్రువపత్రం ఉన్న చిన్నారికి ఆమోదించిన నిబంధనల ప్రకారం ప్రయోజనం కలుగుతుంది. గతంలో ఆ చిన్నారికి 18 ఏళ్లు నిండే వరకు కుటుంబం వేచి ఉండాల్సి వచ్చేది.
- ఇప్పటికే పెన్షన్ పొందుతున్న వ్యక్తులు. ప్రభుత్వం ఆమోదించిన పెరిగిన మొత్తాలు రూ.375, రూ.625ను వీరు పొందుతారు.
ఈ మూడు వర్గాలకూ మూడు నిబంధనలు మారలేదు. వైకల్య ధ్రువపత్రం ఇప్పటికీ అవసరం. ఎందుకంటే 2016 చట్టం ప్రకారం నిర్దేశిత వైకల్య శాతాన్ని ధ్రువీకరణ అధికారి ధ్రువీకరించాలి. కుటుంబం దారిద్య్రరేఖకు దిగువన ఉండాలి. దరఖాస్తు ప్రక్రియ రాష్ట్ర సంక్షేమ శాఖ ద్వారానే కొనసాగుతుంది.

సంక్షేమ వ్యవస్థ అంతటా ఒకే ప్రమాణం
2011 జనగణన ప్రకారం భారత్‌లో 2.68 కోట్ల మంది దివ్యాంగులు ఉన్నారు. ఇది జనాభాలో 2.21 శాతం. 2016 చట్టంలోని షెడ్యూల్ 21 రకాల వైకల్యాలను నిర్దేశించింది.

2016 చట్టం 2017 ఏప్రిల్ 19న అమల్లోకి వచ్చినప్పటి నుంచి ఉన్నత విద్య, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, భూమి, గృహాలకు సంబంధించిన దివ్యాంగుల హక్కులు, ప్రయోజనాలకు 40 శాతం వైకల్య ప్రమాణం వర్తిస్తోంది. 2026 అక్టోబర్ 14న తీసుకున్న నిర్ణయంతో ప్రభుత్వం తన అత్యంత పాత సామాజిక సహాయ కార్యక్రమమైన దివ్యాంగుల పెన్షన్‌ను దివ్యాంగుల హక్కుల చట్టం 2016కు అనుగుణంగా తీసుకొచ్చింది.

ప్రధాన‌మంత్రి దివ్యాంగ్‌జన్ పెన్షన్ యోజన కింద అర్హత ప్రమాణాలు, లబ్ధిదారుల సంఖ్య, సహాయం మొత్తాలను ఒకే అధికారిక పత్రంలో పొందుపరిచే సవరించిన మార్గదర్శకాలతో పూర్తి వివరాలు అందుబాటులోకి వస్తాయి.

References

Cabinet

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2323264

Ministry of Rural Development

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2323266

https://www.dord.gov.in/static/uploads/2024/07/1ff5b85d83a44d7b22cda3b40547ed4c.pdf

Ministry of Social Justice and Empowerment

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3e58aea67b01fa747687f038dfde066f6/uploads/2023/10/202310161053958942.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3e58aea67b01fa747687f038dfde066f6/uploads/2023/11/202311171038909259.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3e58aea67b01fa747687f038dfde066f6/uploads/2023/10/20231107101118372.pdf

https://depwd.gov.in/en/about-department/introduction/

PIB Backgrounders

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2187327

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158466&ModuleId=3

Click here to see pdf 

***