पत्र सूचना कार्यालय

প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ অধ্যক্ষতাত অনুষ্ঠিত কেন্দ্ৰীয় কেবিনেটে ২০২৬ চনৰ ১৪ অক্টোবৰত ৰাষ্ট্ৰীয় সামাজিক সাহায্য আঁচনিক পাঁচ বছৰৰ বাবে অব্যাহত ৰখাৰ বাবে গ্ৰামোন্নয়ন বিভাগৰ প্ৰস্তাৱত অনুমোদন জনায়। এই অনুমোদন ২০২৬-২৭ বৰ্ষৰ পৰা ২০৩০-৩১ বৰ্ষলৈ বাহাল থাকিব আৰু ইয়াৰ বাবে ৫৩,৪২৮ কোটি টকা ব্যয় নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।

এই অনুমোদনে তিনিটা বিষয় সামৰি লৈছে। ইয়াৰ অধীনত মূল আঁচনিখন আৰু ইয়াৰ প্ৰতিখন উপ-আঁচনিৰ নাম সলনি কৰা হৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে দিব্যাংগ পেঞ্চন ব্যৱস্থাৰো সংশোধন কৰা হৈছে। আনহাতে অন্যান্য উপ-আঁচনিসমূহক বৰ্তমানৰ ৰূপতেই অব্যাহত ৰখা হৈছে।

এই আঁচনিখনৰ নাম এতিয়া 'প্ৰধানমন্ত্ৰী সামাজিক সাহায্য যোজনা' কৰা হৈছে। ইয়াৰ লগত ইয়াৰ চাৰিখন পেঞ্চন উপ-আঁচনিৰো নতুনকৈ নামকৰণ কৰা হৈছে। বৃদ্ধ পেঞ্চনৰ নাম 'প্ৰধানমন্ত্ৰী বৃদ্ধাৱস্থা পেঞ্চন যোজনা', বিধৱা পেঞ্চনৰ নাম 'প্ৰধানমন্ত্ৰী বিধৱা পেঞ্চন যোজনা', দিব্যাংগ পেঞ্চনৰ নাম 'প্ৰধানমন্ত্ৰী দিব্যাংগজন পেঞ্চন যোজনা' আৰু পাৰিবাৰিক সুবিধা আঁচনিৰ নাম 'প্ৰধানমন্ত্ৰী পৰিবাৰ লাভ যোজনা' কৰা হৈছে।

বৃদ্ধ পেঞ্চন, বিধৱা পেঞ্চন আৰু পাৰিবাৰিক সুবিধা আঁচনি বৰ্তমানৰ ৰূপতেই বাহাল থাকিব। কেৱল দিব্যাংগ পেঞ্চনৰ যোগ্যতা, সামৰণি আৰু সাহায্যৰ হাৰৰ ক্ষেত্ৰতহে পৰিৱৰ্তন কৰা হৈছে।

এই আঁচনি আৰম্ভ কৰা হৈছিল ১৯৯৫ চনৰ ১৫ আগষ্টত। ই সংবিধানৰ ৪১ নং অনুচ্ছেদক কাৰ্যকৰী কৰে, য'ত নিবনুৱা সমস্যা, বৃদ্ধাৱস্থা, অসুস্থতা আৰু অক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰক ৰাজহুৱা সাহায্য প্ৰদান কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। ই হৈছে সম্পূৰ্ণৰূপে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ পুঁজিৰে পৰিচালিত এখন কেন্দ্ৰীয়ভাৱে পৃষ্ঠপোষকতা কৰা আঁচনি, য'ত ১০০ শতাংশ কেন্দ্ৰীয় সাহায্য প্ৰদান কৰা হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে দেশৰ যিকোনো প্ৰান্তৰ দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ ব্যক্তিয়ে যাতে কমেও ন্যূনতম সাহায্য লাভ কৰিব পাৰে, তাক সুনিশ্চিত কৰা হয়। এই আঁচনিয়ে গ্ৰামাঞ্চল আৰু চহৰাঞ্চল দুয়োটাকে সামৰি লৈছে, আৰু ইয়াৰ সকলোবোৰ উপাদানৰ বাবে প্ৰাথমিক চৰ্তটো হৈছে যে হিতাধিকাৰীৰ পৰিয়ালটো দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ হ'ব লাগিব।

এই আঁচনিৰ উপাদানসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ। ইয়াৰে তিনিটা হৈছে বৃদ্ধ, বিধৱা আৰু দিব্যাংগসকলৰ বাবে প্ৰৱৰ্তন কৰা মাহেকীয়া পেঞ্চন ব্যৱস্থা। চতুৰ্থটো হৈছে পৰিয়ালৰ মূল উপাৰ্জনকাৰীৰ মৃত্যুত প্ৰদান কৰা এককালীন পাৰিবাৰিক সাহায্য।

ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয়শাসিত অঞ্চলসমূহে এই আঁচনিসমূহ মূলতঃ তেওঁলোকৰ সমাজ কল্যাণ বিভাগৰ জৰিয়তে ৰূপায়ণ কৰে। অৱশ্যে, কেইবাখনো ৰাজ্যত গ্ৰামোন্নয়ন, মহিলা আৰু শিশু বিকাশ, ৰাজহ বা শ্ৰম বিভাগৰ জৰিয়তেও এই আঁচনিসমূহ কাৰ্যকৰী কৰা হয়। হিতাধিকাৰী চিনাক্তকৰণৰ ক্ষেত্ৰত গাওঁ পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভাসমূহে সক্ৰিয় ভূমিকা পালন কৰে আৰু সাহায্যৰ ধন প্ৰধানকৈ 'প্ৰত্যক্ষ লাভালাভ হস্তান্তৰ' প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে প্ৰদান কৰা হয়।

ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয়শাসিত অঞ্চলসমূহে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা হাৰৰ ওপৰত নিজাকৈ অতিৰিক্ত ধনো যোগ দিয়ে। ২০২৬ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ তথ্য অনুসৰি, এই অতিৰিক্ত ধনৰ পৰিমাণ প্ৰতিগৰাকী হিতাধিকাৰীৰ বিপৰীতে মাহেকত ৫০ টকাৰ পৰা ৫৭০০ টকালৈকে আছিল। ইয়াৰ ফলত সৰহভাগ ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয়শাসিত অঞ্চলতে গড় মাহেকীয়া পেঞ্চনৰ পৰিমাণ প্ৰায় ১১০০ টকা হয়গৈ। সেয়েহে, কেন্দ্ৰীয় হাৰ হৈছে এক ন্যূনতম আধাৰ, যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰতিখন ৰাজ্যই নিজৰ সাহায্যৰ পৰিমাণ নিৰ্ধাৰণ কৰে।

প্ৰতিখন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয়শাসিত অঞ্চলৰ বাবে আঁচনি অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত সৰ্বোচ্চ সীমাৰ বিপৰীতে, এই আঁচনিয়ে প্ৰায় ৩.০৯ কোটি হিতাধিকাৰীক সামৰি লৈছিল। ২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ বাবে ইয়াৰ নামত ৯,৬৫২ কোটি টকা আবণ্টন দিয়া হৈছিল, যাৰ ভিতৰত দিব্যাংগ পেঞ্চনৰ অংশ আছিল ২৯০ কোটি টকা। ২০২৬ চনৰ ১৪ অক্টোবৰত জনোৱা অনুমোদনে আটাইকেইখন ৩৬ খন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয়শাসিত অঞ্চল সামৰি এই আঁচনিৰ হিতাধিকাৰীৰ সংখ্যা ৩.২০ কোটিলৈ নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।

২০০৯ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত 'ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় দিব্যাংগ পেঞ্চন আঁচনি' হিচাপে দিব্যাংগ পেঞ্চন ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ১৯৯৯ চনৰ 'ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যাস আইন'ৰ ২(অ') ধাৰাই ৮০ শতাংশ বা তাতকৈ অধিক পৰিমাণৰ এক বা একাধিক অক্ষমতাক 'গুৰুতৰ অক্ষমতা' হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিছে। সেয়েহে, এই পেঞ্চন লাভ কৰিবলৈ এজন ব্যক্তিৰ অক্ষমতাৰ পৰিমাণ ৮০ শতাংশ বা তাতকৈ অধিক বুলি মূল্যায়িত হ'ব লাগিছিল, আৰু তেওঁৰ বয়স কমেও ১৮ বছৰ হ'ব লাগিছিল। আনফালে, ৭৯ বছৰ বয়সলৈকে হিতাধিকাৰীসকলৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় সাহায্য প্ৰতি মাহে ৩০০ টকা আৰু ৮০ বছৰ বা তাতকৈ ঊৰ্ধ্বৰ হিতাধিকাৰীসকলৰ বাবে প্ৰতি মাহে ৫০০ টকা আছিল।

পৰৱৰ্তী সময়ত, ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ 'দিব্যাংগ ব্যক্তিৰ অধিকাৰ সন্মিলন'ৰ নিৰ্দেশনাসমূহ কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ সংসদে 'দিব্যাংগ ব্যক্তিৰ অধিকাৰ আইন, ২০১৬' প্ৰণয়ন কৰে। এই আইনে ইয়াৰ অধীনত প্ৰাপ্য সুবিধাসমূহৰ বাবে এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকৰী মাপকাঠী নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। আইনখনৰ ২(আৰ) ধাৰাই 'বেঞ্চমাৰ্ক অক্ষমতা' থকা ব্যক্তি এজনক প্ৰমাণীকৰণ কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত হোৱা অনুসৰি কোনো নিৰ্দিষ্ট অক্ষমতাৰ পৰিমাণ কমেও ৪০ শতাংশ থকা ব্যক্তি হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিছে।

২০১৬ চনৰ আইনখনে দিব্যাংগ পেঞ্চনৰ যোগ্যতাৰ মাপকাঠীত পৰিৱৰ্তন সাধন কৰাটো অপৰিহাৰ্য কৰি তুলিলে আৰু ইয়াক ৪০ শতাংশ 'বেঞ্চমাৰ্ক অক্ষমতা'ৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিলে।

২০২৬ চনৰ ১৪ অক্টোবৰত গ্ৰহণ কৰা সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে চৰকাৰে এই পেঞ্চনক, যি এতিয়া 'প্ৰধানমন্ত্ৰী দিব্যাংগজন পেঞ্চন যোজনা' হিচাপে পৰিচিত, সেই মাপকাঠীৰ আওতালৈ আনিছে। ইয়াৰ ন্যূনতম বয়সৰ চৰ্তটো আঁতৰাই পেলোৱা হৈছে, যাৰ ফলত এতিয়া জন্মৰ পৰাই এই সুবিধাৰ বাবে যোগ্যতা অৰ্জন কৰিব পৰা যাব। ইয়াৰ লগতে কেন্দ্ৰীয় সাহায্যৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰি ৭৯ বছৰ বয়সলৈকে প্ৰতি মাহে ৩৭৫ টকা আৰু ৮০ বছৰ বা তাতকৈ ঊৰ্ধ্বৰ বয়সৰ বাবে প্ৰতি মাহে ৬২৫ টকা কৰা হৈছে। এই উপ-আঁচনিৰ অধীনত হিতাধিকাৰীৰ সংখ্যা ৮.৩৩ লাখৰ পৰা ২৭.৪৮ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

যোগ্যতাৰ মাপকাঠী, হিতাধিকাৰীৰ সংখ্যা আৰু সাহায্যৰ হাৰ সন্নিৱিষ্ট সংশোধিত নীতি-নিৰ্দেশনাসমূহ তিনি মাহৰ ভিতৰত জাৰি আৰু কাৰ্যকৰী কৰা হ'ব।

এই সিদ্ধান্তৰ ফলত তিনিটা শ্ৰেণীৰ লোক উপকৃত হ'ব, আৰু তেওঁলোকৰ বিষয়ে সুকীয়াকৈ উল্লেখ কৰাটো প্ৰয়োজনীয়:

• দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত, ৪০-ৰ পৰা ৭৯ শতাংশ অক্ষমতাৰ প্ৰমাণপত্ৰ থকা ব্যক্তিসকল। ২০২৬ চনৰ ১৪ অক্টোবৰত অনুমোদন জনোৱা 'বেঞ্চমাৰ্ক অক্ষমতা'ৰ মাপকাঠীয়ে তেওঁলোকক এই পেঞ্চনৰ আওতালৈ আনিছে।
• জন্মলগ্নৰে পৰা শিশুসকল। দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ পৰিয়ালৰ 'বেঞ্চমাৰ্ক অক্ষমতা'ৰ প্ৰমাণপত্ৰ থকা এটি শিশুৱে এই অনুমোদিত মাপকাঠীৰ অধীনত লাভান্বিত হ'ব, যাৰ বাবে পূৰ্বতে পৰিয়ালটোৱে শিশুটিৰ বয়স ১৮ বছৰ হোৱালৈকে অপেক্ষা কৰিবলগীয়া হৈছিল।
• ইতিমধ্যে পেঞ্চন লাভ কৰি থকা ব্যক্তিসকল। তেওঁলোকে চৰকাৰৰ দ্বাৰা অনুমোদিত ক্ৰমে ৩৭৫ টকা আৰু ৬২৫ টকাৰ বৰ্ধিত হাৰত পেঞ্চন লাভ কৰিব।

এই আটাইকেইটা শ্ৰেণীৰ বাবে তিনিটা চৰ্ত অপৰিৱৰ্তিত হৈ থাকিব। অক্ষমতাৰ প্ৰমাণপত্ৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা এতিয়াও থাকিব, যিহেতু ২০১৬ চনৰ আইনৰ অধীনত 'বেঞ্চমাৰ্ক অক্ষমতা' হৈছে প্ৰমাণীকৰণ কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত এক নিৰ্দিষ্ট শতাংশৰ অক্ষমতা। পৰিয়ালটো দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ হোৱাটো আৱশ্যক, আৰু আৱেদন প্ৰক্ৰিয়া পূৰ্বৰ দৰেই ৰাজ্যিক কল্যাণ বিভাগৰ জৰিয়তে সম্পন্ন হ'ব।

২০১১ চনৰ লোকপিয়লত ভাৰতত ২.৬৮ কোটি দিব্যাংগ ব্যক্তিৰ নাম লিপিবদ্ধ কৰা হৈছিল, যি সমগ্ৰ জনসংখ্যাৰ ২.২১ শতাংশ। ২০১৬ চনৰ আইনখনৰ অনুসূচীত ২১ প্ৰকাৰৰ অক্ষমতা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

২০১৭ চনৰ ১৯ এপ্ৰিলত ২০১৬ চনৰ আইনখন বলৱৎ হোৱাৰ পিছৰে পৰা, ইয়াৰ ৪০ শতাংশ বেঞ্চমাৰ্কৰ মাপকাঠীয়ে উচ্চ শিক্ষা, চৰকাৰী সংস্থাপন, আৰু ভূমি তথা গৃহৰ ক্ষেত্ৰত দিব্যাংগসকলৰ প্ৰাপ্য সুবিধাসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি আহিছে। ২০২৬ চনৰ ১৪ অক্টোবৰত গ্ৰহণ কৰা সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে চৰকাৰে ইয়াৰ আটাইতকৈ পুৰণি সামাজিক সাহায্য আঁচনি অৰ্থাৎ দিব্যাংগ পেঞ্চনক 'দিব্যাংগ ব্যক্তিৰ অধিকাৰ আইন, ২০১৬'-ৰ সৈতে সামঞ্জস্য স্থাপন কৰিছে।

সংশোধিত নীতি-নিৰ্দেশনাসমূহে এই সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোক এক পূৰ্ণাংগ ৰূপ দিব, য'ত 'প্ৰধানমন্ত্ৰী দিব্যাংগজন পেঞ্চন যোজনা'ৰ অধীনত যোগ্যতাৰ মাপকাঠী, হিতাধিকাৰীৰ সংখ্যা আৰু সাহায্যৰ হাৰসমূহ এখন চৰকাৰী নথিতে সন্নিৱিষ্ট থাকিব।

তথ্যসূত্ৰ

কেবিনেট

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2323264

গ্ৰামোন্নয়ন মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2323266

https://www.dord.gov.in/static/uploads/2024/07/1ff5b85d83a44d7b22cda3b40547ed4c.pdf

সামাজিক ন্যায় আৰু সবলীকৰণ মন্ত্ৰালয়

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3e58aea67b01fa747687f038dfde066f6/uploads/2023/10/202310161053958942.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3e58aea67b01fa747687f038dfde066f6/uploads/2023/11/202311171038909259.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3e58aea67b01fa747687f038dfde066f6/uploads/2023/10/20231107101118372.pdf

https://depwd.gov.in/en/about-department/introduction/

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2187327

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158466&ModuleId=3

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

****

পিআইবি গৱেষণা/RD/RR