पत्र सूचना कार्यालय

ఆరోగ్యకరమైన రేపటి కోసం ఆయుర్వేదం
 

ఐదు వేల ఏళ్ల చరిత్ర ఉన్న ఆయుర్వేదాన్ని శాస్త్రీయ పరిశోధనల ఆధారంగా ఆధునిక వైద్యసేవలకు దగ్గర చేసిన దశాబ్దపు ప్రయాణాన్ని 11వ ఆయుర్వేద దినోత్సవం సందర్భంగా భారత్‌ గుర్తుచేసుకుంటోంది. దేశవ్యాప్తంగా ప్రభుత్వ ఆసుపత్రులు, వైద్య కేంద్రాల్లో సాధారణ వైద్యసేవలతో పాటు ఆయుర్వేద చికిత్సలు అందుతున్నాయి. ఉచిత ఆన్‌లైన్‌ వైద్య సంప్రదింపులు, బీమా సదుపాయం, ఉన్నత స్థాయి పరిశోధనలు ఈ సంప్రదాయ చికిత్సలను మరింత సురక్షితంగా, అందుబాటులోకి తెస్తున్నాయి. సంప్రదాయ విజ్ఞానం, ఆధునిక శాస్త్రం కలిసి ఆరోగ్యకరమైన భవిష్యత్తుకు ఎలా దోహదపడతాయో అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్యాల ద్వారా భారత్‌ ప్రపంచానికి చూపుతోంది.

ఆయుర్వేదం: సంపూర్ణ ఆరోగ్యానికి పునాది
ఆయుర్వేదం ఐదు వేల ఏళ్లకు పైగా చరిత్ర ఉన్న జీవన శాస్త్రం. దీని మూలాలు ఋగ్వేదం వరకు ఉన్నాయి. ‘ఆయు’ అంటే జీవితం, ‘వేదం’ అంటే జ్ఞానం. ఈ పదాల నుంచి ఆయుర్వేదం అనే పేరు వచ్చింది. ‘స్వస్థస్య స్వాస్థ్య రక్షణం, ఆతురస్య వికార ప్రశమనం’ అనేది దీని ప్రధాన లక్ష్యం. అంటే ఆరోగ్యంగా ఉన్నవారి ఆరోగ్యాన్ని కాపాడటం, అనారోగ్యంతో ఉన్నవారి వ్యాధిని తగ్గించడం.

శరీరంలోని జీవక్రియలు సమతుల్యంగా ఉండటమే నిజమైన ఆరోగ్యమని ఆయుర్వేదం చెబుతుంది. ఇందుకు దోషాలు, జీర్ణశక్తి లేదా అగ్ని, శరీర ధాతువులు, వ్యర్థాల విసర్జన మధ్య సమతుల్యత అవసరం. ఆత్మ, మనసు, ఇంద్రియాలు కూడా ప్రశాంతంగా ఉండాలి. చరక సంహిత, సుశ్రుత సంహితల్లో పేర్కొన్న మొక్కలు, జంతు ఉత్పత్తులు, ఖనిజాల ఔషధ గుణాలను ఆయుర్వేదం ఉపయోగించుకుంటుంది. అందుకే ప్రాచీన శాస్త్రమైనా నేటికీ దీనికి ప్రాధాన్యం ఉంది. శరీరం, మనసు, ఆత్మ, పరిసరాల మధ్య సంపూర్ణ సమతుల్యతే మంచి ఆరోగ్యం అనేది ఆయుర్వేద మూల సూత్రం.

ఈ వారసత్వాన్ని గౌరవిస్తూ, ప్రోత్సహిస్తూ ప్రభుత్వం ప్రతి సంవత్సరం సెప్టెంబర్‌ 23న ఆయుర్వేద దినోత్సవం నిర్వహిస్తోంది. ప్రకృతిలో సమతుల్యతను సూచించే శరద్‌ విషువత్తుకు అనుగుణంగా ఈ తేదీని ఎంచుకుంది. ‘ఆరోగ్యకరమైన రేపటి కోసం ఆయుర్వేదం’ అనే ఇతివృత్తంతో సంప్రదాయ వైద్యాన్ని బలోపేతం చేసేందుకు జాతీయ స్థాయి కార్యాచరణ చేపట్టింది.

ఆయుర్వేద రంగ అభివృద్ధికి అనుకూల వ్యవస్థను కూడా ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేస్తోంది. విద్యను మెరుగుపరచడం, శాస్త్రీయ ఆధారాలతో పరిశోధనలు ముందుకు తీసుకెళ్లడం, ఔషధ ప్రమాణాలు నిర్దేశించడం, ప్రపంచ దేశాలతో సంబంధాలు పెంచుకోవడం, ఆధునిక వైద్యంతో ఆయుర్వేదాన్ని అనుసంధానించడం ఇందులో భాగం. ఆయుర్వేదంతో పాటు యోగా, ప్రకృతి వైద్యం, యునానీ, సిద్ధ, హోమియోపతి వంటి సంప్రదాయ వైద్య విధానాలకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆదరణ పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో ప్రభుత్వ శాఖలన్నీ సమన్వయంతో పనిచేస్తున్నాయి.
 

ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి
జాతీయ ఆయుష్‌ మిషన్‌ (ఎన్‌ఏఎం), జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్‌ (ఎన్‌హెచ్‌ఎం) ద్వారా ఆయుర్వేదం సహా ఆయుష్‌ వైద్య విధానాలను ప్రభుత్వం విస్తరిస్తోంది. వాటిని ఆధునికీకరించి ప్రభుత్వ వైద్యసేవలతో అనుసంధానిస్తోంది. ఆయుష్‌ మంత్రిత్వ శాఖ, ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ నిర్వహించే ఈ మిషన్ల ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా ఆయుష్‌ వైద్య కేంద్రాలు, ఆసుపత్రులు, విభాగాలు, సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేస్తున్నారు.

దేశంలో ఆయుష్‌ వైద్యసేవల విస్తరణకు ఎన్‌ఏఎం ప్రధానంగా కృషి చేస్తోంది. ఆయుష్‌ సేవలను సాధారణ వైద్య వ్యవస్థతో అనుసంధానించేందుకు 2014–15 నుంచి 2025–26 ఆర్థిక సంవత్సరాల మధ్య కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎన్‌ఏఎం ద్వారా రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ₹6,406.99 కోట్లకు పైగా విడుదల చేసింది. ఈ కార్యక్రమాల్లో కొన్నింటికి ఎన్‌హెచ్‌ఎం కూడా సహకరిస్తోంది. వాటి వివరాలు ఇలా ఉన్నాయి:

* స్థానిక ఆయుష్‌ వైద్య కేంద్రాల ఆధునికీకరణ, ఏర్పాటు: ప్రస్తుతం ఉన్న డిస్పెన్సరీలను మెరుగైన సదుపాయాలతో ఆయుష్మాన్‌ ఆరోగ్య మందిరాలు (ఆయుష్‌)గా తీర్చిదిద్దుతున్నారు. ఎన్‌హెచ్‌ఎం ఆయుష్‌ సిబ్బందికి శిక్షణ, నిధులు అందిస్తోంది. ఎన్‌ఏఎం భవనాలు, పరికరాలు, ఫర్నిచర్‌, మందులకు సహకరిస్తోంది.
* 2026 సెప్టెంబర్‌ 19 నాటికి 12,260 ఆయుష్‌ ఆయుష్మాన్‌ ఆరోగ్య మందిరాలు పనిచేస్తున్నాయి. మొత్తం 12,500 కేంద్రాల ఏర్పాటు ఎన్‌ఏఎం లక్ష్యం.
* ఎన్‌హెచ్‌ఎం ద్వారా ఇతర సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రాల వద్ద కూడా ఈ సేవలు అందిస్తున్నారు. దేశవ్యాప్తంగా 13,249 ప్రభుత్వ వైద్య కేంద్రాల్లో సాధారణ వైద్యంతో పాటు ఆయుష్‌ సేవలు అందుబాటులో ఉన్నాయి.
*2025 డిసెంబర్‌ 30 నాటికి సేవలు అందుతున్న కేంద్రాలు:
- 6,302 ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు
- 3,191 సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు
- 475 జిల్లా ఆసుపత్రులు
- 3,281 ఇతర స్థానిక వైద్య కేంద్రాలు

* సిబ్బందికి మద్దతు: రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో పనిచేస్తున్న 25,322 మంది ఆయుష్‌ వైద్యులు, 5,666 మంది ఆయుష్‌ పారామెడికల్‌ సిబ్బంది వేతనాలకు ప్రభుత్వం నిధులు అందిస్తోంది.
- ఆయుర్వేద వైద్యం, శస్త్రచికిత్సలో పట్టా పొందిన శిక్షణ పొందిన వైద్యుడు గ్రామస్థాయి ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాన్ని నిర్వహించే సామాజిక ఆరోగ్య అధికారిగా పనిచేయవచ్చు. తద్వారా సమగ్ర వైద్యసేవలు అందించవచ్చు.

* ఒకే చోట పలు సేవలు: స్థానిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు, జిల్లా ఆసుపత్రుల వంటి ప్రభుత్వ వైద్య సంస్థల్లో సంప్రదాయ వైద్యుల సేవలు, మందుల కౌంటర్లు ఏర్పాటు చేస్తున్నారు.
* ప్రస్తుత ఆసుపత్రులు, వైద్య కేంద్రాల మెరుగుదల: ప్రత్యేకంగా నడుస్తున్న సంప్రదాయ వైద్య ఆసుపత్రులు, కేంద్రాలకు మరమ్మతులు చేసి సదుపాయాలను ఆధునికీకరిస్తున్నారు.
* మెరుగైన వైద్య కేంద్రాల నిర్మాణం: శిథిలావస్థలో ఉన్న భవనాలను బాగుచేయడం, అద్దె భవనాల్లోని కేంద్రాలను శాశ్వత భవనాలకు మార్చడం, సంప్రదాయ వైద్యసేవలు లేని ప్రాంతాల్లో కొత్త కేంద్రాలు నిర్మించడం చేపడుతున్నారు.
* కొత్త సమీకృత ఆసుపత్రులు: పలు సంప్రదాయ వైద్య విధానాలను ఒకే చోట అందించేలా 10, 30 లేదా 50 పడకల ఆసుపత్రులు ఏర్పాటు చేస్తున్నారు.
* అవసరమైన మందుల సరఫరా: ప్రభుత్వ వైద్య కేంద్రాలు, ఆసుపత్రులు, బోధనా సంస్థలకు సంప్రదాయ ఔషధాలను నిరంతరం ఉచితంగా అందించే చర్యలు తీసుకుంటున్నారు.
* సామాజిక ఆరోగ్య కార్యక్రమాలు: సంప్రదాయ ఆరోగ్య పద్ధతులు, వ్యాధుల నివారణపై ప్రజారోగ్య కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు.
* అవగాహన కార్యక్రమాలు: ఆరోగ్యం, అందుబాటులో ఉన్న చికిత్సలపై ప్రజలకు అవగాహన కల్పించేందుకు విద్యా కార్యక్రమాలు, ప్రకటనలు, క్షేత్రస్థాయి ప్రచారం చేపడుతున్నారు.
* కొత్త వైద్య కళాశాలలు: ప్రభుత్వ విద్యాసంస్థలు తగినంతగా లేని రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాల్లో సంప్రదాయ వైద్య కళాశాలలు ఏర్పాటు చేస్తున్నారు.
* వైద్య కళాశాలల అభివృద్ధి: ప్రస్తుత కళాశాలల్లో ప్రాంగణాలు, తరగతి గదులు, పరికరాలను మెరుగుపరుస్తున్నారు. ఉన్నత విద్య, ఫార్మసీ కోర్సులు, పారామెడికల్‌ శిక్షణను కూడా అందుబాటులోకి తెస్తున్నారు.

ఈ కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆసుపత్రుల్లో సమీకృత వైద్య విభాగాలను ఏర్పాటు చేసి ఆయుష్‌ సేవలను ప్రభుత్వం విస్తరిస్తోంది:
* వర్ధమాన్‌ మహావీర్‌ వైద్య కళాశాల (వీఎంఎంసీ), సఫ్దర్‌జంగ్‌ ఆసుపత్రి, లేడీ హార్డింగ్‌ వైద్య కళాశాల.

ఈ విభాగాలు పూర్తిస్థాయి పంచకర్మ కేంద్రంతో పాటు వ్యాధుల నివారణ, ఆరోగ్య పరిరక్షణ, చికిత్స సేవలు అందిస్తున్నాయి. ఆయుష్‌ పరిశోధన మండళ్ల ఆధ్వర్యంలో అదనపు అవుట్‌పేషెంట్‌ సేవలు ఈ సంస్థల్లో కూడా అందుబాటులో ఉన్నాయి:

* వర్ధమాన్‌ మహావీర్‌ వైద్య కళాశాల (వీఎంఎంసీ)–సఫ్దర్‌జంగ్‌ ఆసుపత్రి
* లేడీ హార్డింగ్‌ వైద్య కళాశాల
* డాక్టర్‌ రామ్‌ మనోహర్‌ లోహియా ఆసుపత్రి.
కొత్త అఖిల భారత వైద్య విజ్ఞాన సంస్థల్లోనూ ఆయుష్‌ సేవలు అందుబాటులో ఉన్నాయి.

టెలిమెడిసిన్‌
ప్రభుత్వం అందిస్తున్న ఉచిత టెలిమెడిసిన్‌ ఈ–సంజీవని ద్వారా 50 కోట్ల మందికి పైగా రోగులు సేవలు పొందారు. సాధారణ వైద్యంతో పాటు ఈ వేదికపై ఆయుష్‌ అవుట్‌పేషెంట్‌ సేవలు కూడా అందుతున్నాయి. రోగులు ఆయుర్వేదం సహా ఇతర ఆయుష్‌ వైద్య నిపుణులను ఆన్‌లైన్‌లో సంప్రదించవచ్చు.

ఆరోగ్య బీమా
ఆయుష్‌ చికిత్సలకు ఆరోగ్య బీమా వర్తించేలా ప్రభుత్వం బీమా విధానాలను నవీకరించింది. ఆయుర్వేదంతో సహా అన్ని వైద్య విధానాలకు బీమా రక్షణ కల్పించే పాలసీలు లేదా అదనపు సదుపాయాలను సంస్థలు అందించాలని భారత బీమా నియంత్రణ, అభివృద్ధి సంస్థ (ఐఆర్‌డీఏఐ) 2024లో నిర్దేశించింది. వీటికి ఆయా సంస్థల బోర్డులు ఆమోదించిన పూచీకత్తు విధానాలు వర్తిస్తాయి.

న్యూఢిల్లీలోని అఖిల భారత ఆయుర్వేద సంస్థ (ఏఐఐఏ) 2026 ఫిబ్రవరి 10న జనరల్‌ ఇన్సూరెన్స్‌ కౌన్సిల్‌ (జీఐసీ)తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. దీంతో దేశంలోని 32 సాధారణ బీమా సంస్థల జాబితాలో ఏఐఐఏ చేరింది. నగదు రహిత చికిత్స కోసం అన్ని సంస్థలతో ఒకేసారి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న తొలి ఆయుష్‌ సంస్థగా నిలిచింది. బీమా సందేహాలకు సమాధానాలు ఇవ్వడానికి, ఆయుష్‌ బీమాపై అవగాహన పెంచడానికి ఆయుష్‌ ఆరోగ్య బీమా సహాయవాణి (1800-11-0008)ని కూడా ఏఐఐఏ ప్రారంభించింది.

ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ వ్యాధుల వర్గీకరణలో ఆయుర్వేదం
ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ వ్యాధుల అంతర్జాతీయ వర్గీకరణ 11వ సవరణలో ఆయుర్వేదానికి సంబంధించిన అంశాలను చేర్చడంతో ఆ వైద్య విధానంలోని పదాలకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించింది. దీంతో ప్రపంచవ్యాప్తంగా వైద్యులు ఆయుర్వేదం, సిద్ధ, యునానీ (ఏఎస్‌యూ) పద్ధతుల్లో గుర్తించిన వ్యాధులను ప్రామాణిక కోడ్‌లతో నమోదు చేయవచ్చు. వివిధ ప్రాంతాలు, వైద్య కేంద్రాల్లో ఆ సమాచారాన్ని ఒకే విధంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది ఉపయోగపడుతుంది. ఆయుష్‌ చికిత్సల బీమా క్లెయిమ్‌ల పరిశీలన, ఆమోదం, చెల్లింపులు సులభమవుతాయి. పరిశోధనలు, విధాన రూపకల్పన, భవిష్యత్తు వ్యాధి నియంత్రణ వ్యూహాలకూ తోడ్పడుతుంది.

ఆయుర్వేద విద్యా సదుపాయాల అభివృద్ధి
ఆయుష్‌ వైద్య వ్యవస్థ విస్తరించాలంటే తగిన సిబ్బంది కూడా అవసరం. అందుకే ఫార్మసీ, పారామెడికల్‌ కోర్సులతో సహా అండర్‌గ్రాడ్యుయేట్‌, పోస్ట్‌గ్రాడ్యుయేట్‌ విద్యాసంస్థల ఏర్పాటు ద్వారా ఆయుర్వేద విద్యను విస్తరించేందుకు ఎన్‌ఏఎంలో అవకాశం కల్పించారు.

ఎన్‌ఏఎం కింద దేశవ్యాప్తంగా 17 ఆయుష్‌ కళాశాలల ఏర్పాటుకు అనుమతి ఇచ్చారు. వాటిలో 12 కళాశాలలు ఆయుర్వేద విద్యకు సంబంధించినవి. ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు ఆయుర్వేద విద్యాసంస్థల సంఖ్య పెరుగుతోంది. 2026 మార్చి 13 నాటికి దేశంలో:
* 593 ఆయుర్వేద కళాశాలలు
* 45,245 ఆయుర్వేద అండర్‌గ్రాడ్యుయేట్‌ సీట్లు
* 5,673 ఆయుర్వేద పోస్ట్‌గ్రాడ్యుయేట్‌ సీట్లు ఉన్నాయి.

వైద్య శిక్షణ, కళాశాలల విస్తరణతో పాటు ఆధునిక వైద్య రంగంలో ఆయుర్వేదంపై నమ్మకం పెరగాలంటే కఠినమైన శాస్త్రీయ పరిశోధనలు, ఆధారాలతో కూడిన నిర్ధారణ అవసరం.

ఆయుర్వేదంలో పరిశోధన, అభివృద్ధి
సంప్రదాయ వైద్య పద్ధతులను ఆధునిక అవసరాలకు అనుగుణంగా తీర్చిదిద్దడం, ఔషధాల అభివృద్ధిని బలోపేతం చేయడం కోసం ప్రభుత్వం పలు పథకాల ద్వారా ఆయుర్వేద పరిశోధనలకు సహకరిస్తోంది.

ఆయుర్‌జ్ఞాన్‌ పథకం
ఆయుష్‌ మంత్రిత్వ శాఖ 2021–22లో ప్రారంభించిన ఆయుర్‌జ్ఞాన్‌ పథకం పరిశోధన, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు ఆర్థిక సాయం అందిస్తోంది. మొత్తం 34 ప్రాజెక్టులకు ₹17.79 కోట్ల పరిశోధన నిధులు కేటాయించగా, అందులో సగం ఆయుర్వేద ప్రాజెక్టులే. 17 ఆయుర్వేద ప్రాజెక్టులకు ₹9.38 కోట్లు అందాయి.

2026 ప్రారంభం నాటికి మరో 11 పరిశోధన ప్రాజెక్టులకు ఆమోదం లభించింది. వీటిలో ఆరు ప్రాజెక్టులు ఐదు ముఖ్యమైన ఆయుర్వేద ఔషధ మొక్కల భద్రత, ప్రభావంపై శాస్త్రీయ సమాచారం సిద్ధం చేయడంపై దృష్టి పెట్టాయి. ఈ కృషి ఫలితంగా 2014–15 నుంచి 2025–26 మధ్య ఆయుర్వేదానికి ప్రత్యేకంగా సంబంధించిన 33 పరిశోధన ప్రచురణలు వెలువడ్డాయి. 2001–02 నుంచి మొత్తం ప్రచురణల సంఖ్య 77కు చేరింది.

ఆయుర్‌ స్వాస్థ్య యోజన
ఆయుర్‌జ్ఞాన్‌కు తోడుగా ఆయుర్‌ స్వాస్థ్య యోజన (2021–2026) అమలైంది. ఆయుష్‌ చికిత్సలు, ఔషధాలపై పరిశోధనలు, విద్య, ప్రజారోగ్య కార్యక్రమాల కోసం ప్రభుత్వ లేదా లాభాపేక్ష లేని ఆయుష్‌ సంస్థలకు ఈ పథకం ఆర్థిక సాయం అందించింది. ఆయా సంస్థలను ప్రతిభా కేంద్రాలుగా అభివృద్ధి చేయడానికీ తోడ్పడింది.

2025 చివరి వరకు ఈ పథకం సహకారం పొందిన 25 ప్రాజెక్టుల్లో 22 ఆయుర్వేద చికిత్సలపై దృష్టి పెట్టాయి లేదా వాటిని చేర్చుకున్నాయి. పథకం ద్వారా 28 ప్రత్యేక ప్రతిభా కేంద్రాలు ఏర్పాటయ్యాయి. వాటిలో 22 కేంద్రాలు ఆయుర్వేద పరిశోధన, వైద్యసేవల అభివృద్ధికి పనిచేస్తున్నాయి.

కేంద్ర ఆయుర్వేద విజ్ఞాన పరిశోధన మండలి (సీసీఆర్‌ఏఎస్‌)
సంస్థాగత స్థాయిలో కేంద్ర ఆయుర్వేద విజ్ఞాన పరిశోధన మండలి (సీసీఆర్‌ఏఎస్‌) దేశవ్యాప్తంగా ఆయుర్వేద అధ్యయనాల రూపకల్పన, సమన్వయం, ప్రోత్సాహానికి నాయకత్వం వహిస్తోంది. ఆయుష్‌ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని ఐదు స్వయంప్రతిపత్తి పరిశోధన సంస్థల్లో ఇది ఒకటి. జాతీయ, ప్రాంతీయ స్థాయిలో 30 సంస్థల ద్వారా పనిచేస్తూ ఫెలోషిప్‌లు, శిక్షణ కార్యక్రమాలు, స్పార్క్‌ వంటి విద్యార్థి కార్యక్రమాలతో పరిశోధన సామర్థ్యాన్ని పెంచుతోంది.

స్పార్క్‌ కార్యక్రమం
ఆయుర్వేద పరిశోధనపై విద్యార్థుల్లో ఆసక్తి, నైపుణ్యం పెంచేందుకు స్పార్క్‌ కార్యక్రమం పనిచేస్తోంది. తక్కువ వ్యవధిలో విద్యార్థులు స్వతంత్ర పరిశోధన ప్రాజెక్టులు చేపట్టేందుకు ఇది సహకరిస్తుంది. 2022–23 నుంచి 2024–25 మధ్య 289 ఆయుర్వేద కళాశాలలు స్పార్క్‌ ద్వారా ప్రయోజనం పొందాయి.

కృత్రిమ మేధతో ఆయుర్వేద పరిశోధనల అనువాదం
శాస్త్రీయ సమాచారాన్ని అందరికీ చేరువ చేయడానికి సీసీఆర్‌ఏఎస్‌ 2026 మార్చిలో అనువాదిని ఏఐ వేదికతో భాగస్వామ్యం కుదుర్చుకుంది. విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యా మండలి ఈ కృత్రిమ మేధ ఆధారిత అనువాద వేదికను అభివృద్ధి చేసింది. దీని సాయంతో పరిశోధన ఫలితాలు, విద్యా వనరులు, త్రైమాసిక వైద్య పత్రికలను భారత్‌లోని 13 ప్రాంతీయ భాషల్లోకి సీసీఆర్‌ఏఎస్‌ అనువదిస్తోంది.

భాష అడ్డంకులను తొలగించే ఈ కార్యక్రమం వల్ల దేశవ్యాప్తంగా విద్యార్థులు, వైద్య నిపుణులు, సాధారణ ప్రజలు ఆయుర్వేద శాస్త్రీయ పరిశోధనలను సులభంగా చదివి తెలుసుకోవచ్చు.

ఔషధ మొక్కల అభివృద్ధి
ఔషధ గుణాలున్న మొక్కల పరిరక్షణ, సాగు, ప్రాసెసింగ్‌లో రైతులు, పరిశోధన సంస్థలకు ప్రభుత్వం సహకరిస్తోంది. సరఫరా వ్యవస్థలో సమస్యలను పరిష్కరించడం, రైతులకు ప్రోత్సాహకాలు అందించడం, స్థానిక సముదాయాలకు అవకాశాలు కల్పించడం, ఔషధ ప్రమాణాలను పాటించడం ఇందులో భాగం.

నియంత్రణ ప్రమాణాల బలోపేతం: ఔషధ భద్రత, ఆహార ఉత్పత్తులు
ఆయుర్వేద ఉత్పత్తుల మార్కెట్‌ పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో వినియోగదారులకు సురక్షిత ఉత్పత్తులు అందేలా ప్రభుత్వం చట్టపరమైన వ్యవస్థను బలోపేతం చేస్తోంది.

ఔషధాల నాణ్యత నియంత్రణ
ఔషధాలు–సౌందర్య ఉత్పత్తుల చట్టం, 1940, ఔషధ నిబంధనలు, 1945 ప్రకారం ఆయుర్వేద మందులను కఠినంగా నియంత్రిస్తారు. ఈ నిబంధనల ప్రకారం:

* తయారీదారులు ఉత్తమ తయారీ పద్ధతులు పాటించాలి. మందుల భద్రత, ప్రభావాన్ని నిరూపించాలి. ఔషధ ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉత్పత్తులు ఉండాలి.
* ప్రభుత్వ ఔషధ తనిఖీ అధికారులు నమూనాలు సేకరించి, పరీక్షలు నిర్వహిస్తారు. ఈ పనికి కేంద్ర ఔషధ ప్రమాణాల నియంత్రణ సంస్థ (సీడీఎస్‌సీఓ)లో ప్రత్యేక ఆయుష్‌ విభాగం సహకరిస్తుంది.

నిబంధనల అమలును సులభతరం చేయడానికి ఔషధ తయారీ లైసెన్స్‌ దరఖాస్తులను కాగితాల అవసరం లేకుండా పరిశీలించి, వాటి స్థితిని ఎప్పటికప్పుడు తెలుసుకునేలా ప్రభుత్వం ఈ–ఔషధి పోర్టల్‌ ప్రారంభించింది.

ఆయుర్వేద ఆహారం
ఔషధాలకు వర్తించే భద్రతా ప్రమాణాలను ఆహార ఉత్పత్తులకూ విస్తరిస్తూ భారత ఆహార భద్రత–ప్రమాణాల ప్రాధికార సంస్థ (ఎఫ్‌ఎస్‌ఎస్‌ఏఐ), ఆయుష్‌ మంత్రిత్వ శాఖ కలిసి ఆయుర్వేద ఆహారం కోసం ప్రామాణిక నిబంధనలను ప్రవేశపెట్టాయి. ప్రామాణిక ప్రాచీన గ్రంథాల ఆధారంగా నిజమైన ఆయుర్వేద ఆహార పదార్థాల జాబితాను రూపొందిస్తున్నారు. సంప్రదాయ ఆహార తయారీదారులకు లైసెన్సులు, రిజిస్ట్రేషన్లు ఇవ్వడంలోనూ ఈ జాబితా కీలకం. ఈ చర్యతో తయారీ రంగంలో పారదర్శకత, నియంత్రణ పెరుగుతాయి. భారత్‌తో పాటు విదేశాల్లోనూ వినియోగదారుల నమ్మకం బలపడుతుంది.

అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్యాలు, దౌత్య సంబంధాల విస్తరణ
ఆయుష్‌కు ప్రపంచవ్యాప్త గుర్తింపు, మార్కెట్‌ అవకాశాలు పెంచేందుకు ప్రభుత్వం పలు దేశాలతో ద్వైపాక్షిక భాగస్వామ్యాలు, పరిశోధన ఒప్పందాలు, విద్యా మార్పిడి కార్యక్రమాలు చేపట్టింది. దేశాల మధ్య ఒప్పందాలు, ఉమ్మడి పరిశోధనలు, విద్యా కార్యక్రమాలు, ఔషధాలకు అంతర్జాతీయ ధ్రువీకరణ ఇందుకు దోహదపడుతున్నాయి.

అంతర్జాతీయ సహకారం
వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాలు, ఉమ్మడి పరిశోధనలు, విదేశీ విద్యాసంస్థల్లో బోధనా స్థానాలు, ప్రత్యేక ఉపకార వేతనాల ద్వారా సంపూర్ణ ఆరోగ్య సంరక్షణ, సమీకృత వైద్య రంగాల్లో భారత్‌ అంతర్జాతీయ స్థాయిలో తన స్థానాన్ని బలోపేతం చేసుకుంటోంది. భారత్‌ కుదుర్చుకున్న అవగాహన ఒప్పందాలు ఇవి:
* సంప్రదాయ వైద్యం, హోమియోపతిలో సహకారం కోసం దేశాల మధ్య 27 ఒప్పందాలు.
* విదేశీ సంస్థల్లో ఆయుష్‌ బోధనా స్థానాల ఏర్పాటు కోసం 16 ఒప్పందాలు.
* ఉమ్మడి పరిశోధన, విద్యా కార్యక్రమాల కోసం సంస్థల మధ్య 57 ఒప్పందాలు.
* 2025–26లో అంగోలా, కజకిస్థాన్‌, టాంజానియాలతో దేశాల మధ్య 3 ఒప్పందాలు; ఘనా, దక్షిణాఫ్రికా, రీయూనియన్‌ ద్వీపం, జర్మనీ, మలేషియా, మంగోలియాలోని సంస్థలతో 6 ఒప్పందాలు; ఒమన్‌తో ఆయుష్‌ బోధనా స్థానానికి మరో ఒప్పందం.

అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఈ కార్యకలాపాలకు మరింత మద్దతుగా:
* 43 విదేశాల్లో 46 ఆయుష్‌ సమాచార కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేశారు.
* అంతర్జాతీయ ఆయుష్‌ ఫెలోషిప్‌–ఉపకార వేతన కార్యక్రమం కింద విదేశీయులకు 104 ఉపకార వేతనాలు అందించారు.

అంతర్జాతీయ సదస్సులు, విధానాలు, వ్యూహాత్మక ఒప్పందాల్లో నాయకత్వం
సంప్రదాయ వైద్య విధానాలకు సంబంధించిన విధానాలు, ప్రమాణాల రూపకల్పనలో భారత్‌ ప్రపంచ కేంద్రంగా ఎదుగుతోంది. 2025 డిసెంబర్‌లో న్యూఢిల్లీలోని భారత్‌ మండపంలో ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ రెండో సంప్రదాయ వైద్య ప్రపంచ సదస్సును నిర్వహించింది. ‘సమతుల్యత పునరుద్ధరణ: ఆరోగ్యం, శ్రేయస్సుకు సంబంధించిన శాస్త్రం, ఆచరణ’ అనే ఇతివృత్తంతో జరిగిన ఈ సదస్సుకు 100కు పైగా దేశాల ప్రతినిధులు, 22 మంది ఆరోగ్య మంత్రులు హాజరయ్యారు. శాస్త్రీయంగా నిరూపితమైన పద్ధతుల ద్వారా సంప్రదాయ వైద్యాన్ని ప్రాథమిక ఆరోగ్య సేవల్లో చేర్చాలని సభ్య దేశాలను ప్రోత్సహించే ఢిల్లీ ప్రకటనను వారు ఆమోదించారు.

అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలు, సాంస్కృతిక సంబంధాలు
నాణ్యత, శిక్షణకు కఠిన ప్రమాణాలు నిర్ణయించడం భారత్‌ అంతర్జాతీయ వ్యూహంలో కీలకం. గుజరాత్‌లోని జామ్‌నగర్‌లో ఉన్న ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ సంప్రదాయ వైద్య ప్రపంచ కేంద్రం ప్రధాన పరిశోధన, విధాన రూపకల్పన కేంద్రంగా పనిచేస్తోంది. ఆయుర్వేదం, యునానీ వైద్యానికి ప్రామాణిక శిక్షణ మార్గదర్శకాలను రూపొందించేందుకు ఆయుష్‌ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థతో కలిసి పనిచేసింది. మూలికా ఔషధాల నియంత్రణపై 17 దేశాలతో శిక్షణ కార్యక్రమం నిర్వహించింది. అమెరికాలో జరిగిన మొక్కల శాస్త్ర అంతర్జాతీయ సదస్సులో పరిశోధనలను సమర్పించింది. సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల ద్వారా ప్రచారం కూడా విస్తరిస్తోంది.

2025 జూన్‌లో జరిగిన 11వ అంతర్జాతీయ యోగా దినోత్సవం సందర్భంగా 191 దేశాల్లో దాదాపు 2,000 కార్యక్రమాలు జరిగాయి. జపాన్‌లోని ఒసాకాలో జరిగిన వరల్డ్‌ ఎక్స్‌పో–2025లో భారత ప్రదర్శనశాలలో ప్రతిరోజూ నిర్వహించిన యోగా కార్యక్రమాలు సందర్శకులను విశేషంగా ఆకర్షించాయి.

బహుళ దేశాల సహకారం, వైద్య చికిత్సల కోసం ప్రయాణం
ప్రధాన అంతర్జాతీయ కూటముల కార్యక్రమాల్లో సంప్రదాయ వైద్యానికి భారత్‌ స్థానం కల్పిస్తోంది. రియో డి జనీరో ప్రకటన సహా బ్రిక్స్‌ ఇటీవల చేసిన ప్రకటనల తర్వాత, చండీగఢ్‌లో జరిగిన 16వ బ్రిక్స్‌ ఆరోగ్య మంత్రుల సమావేశంలో సంప్రదాయ, అనుబంధ, సమీకృత వైద్యంపై ప్రత్యేక నిపుణుల కార్యబృందాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.

ప్రకృతి ఆధారిత వైద్య చికిత్సల కోసం విదేశీ రోగులు భారత్‌కు రావడాన్ని కూడా ప్రభుత్వం సులభతరం చేస్తోంది. ప్రత్యేక ఆయుష్‌ వీసాల కింద రోగులకు ఎం–3 వీసా, వారితో వచ్చే సహాయకులకు ఎం–4 వీసా అందుబాటులో ఉన్నాయి. ప్రపంచ వైద్య పర్యాటక కేంద్రంగా ఎదగాలన్న భారత్‌ లక్ష్యానికి ఈ చర్య తోడ్పడుతోంది.
 

2026–27 కేంద్ర బడ్జెట్‌లో ఆయుష్‌ రంగానికి కేటాయింపులు
2026–27 కేంద్ర బడ్జెట్‌లో ఆయుష్‌ మంత్రిత్వ శాఖకు ₹4,408 కోట్లు కేటాయించారు. దేశవ్యాప్తంగా ఆయుష్‌ వైద్య వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయడం, శాస్త్రీయ ఆధారాలతో కూడిన పరిశోధనలను ప్రోత్సహించడం, మౌలిక సదుపాయాలు పెంచడం, అంతర్జాతీయ కార్యకలాపాలను విస్తరించడంపై ప్రభుత్వ దృష్టికి ఈ కేటాయింపు నిదర్శనం. బడ్జెట్‌లో ప్రకటించిన ముఖ్య కార్యక్రమాలు ఇవి:
* విద్య, వైద్యసేవలు, పరిశోధనలను బలోపేతం చేసేందుకు మూడు కొత్త అఖిల భారత ఆయుర్వేద సంస్థల (ఏఐఐఏ) ఏర్పాటు.
* నాణ్యత, ప్రామాణికత, నైపుణ్యం కలిగిన సిబ్బంది లభ్యత కోసం ఆయుష్‌ ఔషధ తయారీ కేంద్రాలు, ఔషధ పరీక్ష ప్రయోగశాలల ఆధునికీకరణ.
* సంప్రదాయ వైద్యంపై శాస్త్రీయ ఆధారాలతో పరిశోధనలు, అంతర్జాతీయ కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించేందుకు జామ్‌నగర్‌లోని ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ సంప్రదాయ వైద్య ప్రపంచ కేంద్రం అభివృద్ధి.

ఆధునిక ఆరోగ్య వ్యవస్థలతో సంప్రదాయ వైద్యం అనుసంధానం
తరతరాలుగా అందుతున్న విజ్ఞానం నుంచి ఆధునిక వైద్య వ్యవస్థలో గుర్తింపు పొందుతున్న విధానంగా ఆయుర్వేదం ఎదుగుతోంది. వైద్య సదుపాయాలు, విద్య, పరిశోధన, నియంత్రణ వ్యవస్థలు, డిజిటల్‌ సేవలు, అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్యాల విస్తరణ దీని అభివృద్ధికి బలమైన పునాది వేస్తోంది. శాస్త్రీయ నిర్ధారణ, నాణ్యతా ప్రమాణాలు, ఆధారాలతో కూడిన పరిశోధనలపై పెరుగుతున్న దృష్టి నేటి అవసరాలకు అనుగుణంగా ఆయుర్వేద ప్రాధాన్యాన్ని బలోపేతం చేస్తోంది.

అదే సమయంలో ప్రభుత్వ ఆరోగ్య వ్యవస్థల్లో ఆయుర్వేదానికి స్థానం లభించడం, విదేశాలతో భాగస్వామ్యాలు పెరగడం వల్ల సంప్రదాయ విజ్ఞానం ఆధునిక సంస్థలు, శాస్త్రీయ పరిశోధనలతో కలిసి పనిచేయగలదని తెలుస్తోంది. ఈ ప్రయాణం భారత నాగరికత నుంచి అందిన విజ్ఞానం, ఆధునిక వైద్యం, సంపూర్ణ ఆరోగ్యం మధ్య సజీవ అనుసంధానాన్ని చూపుతోంది.

References

Ministry of Ayush

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297703&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2287031&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2040904&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209338&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292389&reg=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225996&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1994921&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297704&reg=48&lang=1

https://anudan.Ayush.gov.in/rni_dashboard

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209249&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246931&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179805&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2151745&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2310151&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2287033&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2296193&reg=48&lang=2

https://ccras.nic.in/

Ministry of Health and Family Welfare

https://aam.mohfw.gov.in/

https://nhsrcindia.org/sites/default/files/2021-03/Operational%20Guidelines%20For%20Comprehensive%20Primary%20Health%20Care%20through%20Health%20and%20Wellness%20Centers.pdf

https://esanjeevani.mohfw.gov.in/#/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2171329&reg=48&lang=2

Directorate of Ayush, Government of NCT of Delhi

https://Ayush.delhi.gov.in/Ayush/ayurveda

UNESCO

https://www.unesco.org/en/memory-world/rigveda

Other Sources

https://www.ibef.org/research/case-study/the-growth-of-ayurveda-in-india

https://www.ibef.org/industry/Ayush

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5871155/

Click here to see pdf

***