पत्र सूचना कार्यालय

আয়ুৰ্বেদ: সামগ্ৰিক জীৱন-যাপনৰ ভেটি

আয়ুৰ্বেদ হৈছে ৫,০০০ বছৰতকৈও অধিক পুৰণি জীৱনৰ বিজ্ঞান। ইয়াৰ শিপা ঋগ্বেদলৈকে বিস্তৃত। আয়ুৰ্বেদ শব্দটো ‘আয়ু’ (জীৱন) আৰু ‘বেদ’ (বিজ্ঞান)ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। ইয়াৰ মৌলিক লক্ষ্য হৈছে — “স্বাস্থ্যয় স্বাস্থ্য ৰক্ষণম্, আতুৰস্য বিকাৰ প্ৰশমন” — অৰ্থাৎ সুস্থ ব্যক্তিৰ স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ কৰা আৰু ৰোগাক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ ৰোগ নিৰাময় কৰা।

আয়ুৰ্বেদে প্ৰকৃত স্বাস্থ্যক বিপাকীয় উপাদানসমূহৰ এক সুসমন্বিত ভাৰসাম্য হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰে। ইয়াৰ বাবে জৈৱ-শক্তি (দোষ), বিপাকীয় অগ্নি (অগ্নি), শৰীৰৰ কলা (ধাতু) আৰু বর্জ্য নিষ্কাশন (মল)ৰ মাজত অনুকূল সমন্বয়ৰ লগতে শান্ত আত্মা, মন (মনস্) আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ প্ৰয়োজন। উদ্ভিদ, প্ৰাণীজাত সামগ্ৰী আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ ঔষধি আৰু চিকিৎসামূলক গুণ ব্যৱহাৰ কৰি, যিবোৰৰ বৰ্ণনা চৰক সংহিতা আৰু সুশ্ৰুত সংহিতাতো পোৱা যায়, আয়ুৰ্বেদ আধুনিক প্ৰাসংগিকতাৰে এক প্ৰাচীন বিজ্ঞান হিচাপে অব্যাহত আছে। এই বিজ্ঞানৰ কেন্দ্ৰীয় নীতি হৈছে — সুস্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তি-শৰীৰ, মন আৰু আত্মা তথা চৌপাশৰ জগতৰ মাজত সম্পূৰ্ণ সমন্বয়ৰ এক অৱস্থা।

এই ঐতিহ্যক সন্মান আৰু প্ৰচাৰৰ বাবে চৰকাৰে প্ৰতি বছৰে ২৩ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখটো আয়ুৰ্বেদ দিৱস হিচাপে পালন কৰে, যিটো প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য প্ৰতিফলিত কৰিবলৈ শৰৎকালীন বিষুৱৰ সৈতে সংগতি ৰাখে। “সুস্থ ভৱিষ্যতৰ বাবে আয়ুৰ্বেদ” শীৰ্ষক বিষয়বস্তুৰ অধীনত চৰকাৰে পৰম্পৰাগত স্বাস্থ্যসেৱা পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ বাবে এক ৰাষ্ট্ৰীয় কৌশল ৰূপায়ণ কৰি আছে।

চৰকাৰে আয়ুৰ্বেদ খণ্ডৰ বিকাশত সহায় কৰিবলৈ এক পৰিৱেশ তন্ত্ৰও গঢ়ি তুলিছে। এয়া শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ উন্নীতকৰণ, প্ৰমাণ-ভিত্তিক গৱেষণা আৰু উন্নয়ন আগবঢ়োৱা, ঔষধৰ মানদণ্ড স্থাপন, বৈশ্বিক প্ৰসাৰ আৰু আধুনিক চিকিৎসাৰ সৈতে আয়ুৰ্বেদৰ একত্ৰীকৰণৰ জৰিয়তে কৰা হৈছে। এই সমগ্ৰ-চৰকাৰী পদ্ধতি আয়ুৰ্বেদ আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত পৰম্পৰাগত চিকিৎসা ব্যৱস্থা, যেনে যোগ আৰু প্ৰাকৃতিক চিকিৎসা, ইউনানি, সিদ্ধ আৰু হোমিঅ’পেথীৰ ক্ৰমবৰ্ধমান বৈশ্বিক জনপ্ৰিয়তাৰ সৈতে একেলগে আগবাঢ়িছে।

স্বাস্থ্য আন্তঃগাঁথনি গঢ়ি তোলা

চৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ুষ অভিযান আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য অভিযানৰ জৰিয়তে আয়ুৰ্বেদকে ধৰি আয়ুষ ব্যৱস্থাসমূহক সম্প্ৰসাৰণ, আধুনিকীকৰণ আৰু মূলসুঁতিৰ ৰাজহুৱা চিকিৎসা ব্যৱস্থাৰ সৈতে একত্ৰিত কৰি আছে। ক্ৰমে আয়ুষ মন্ত্ৰালয় আৰু স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়াল কল্যাণ মন্ত্ৰালয়ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত এই দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় অভিযানে সমগ্ৰ দেশতে আয়ুষ ক্লিনিক, চিকিৎসালয়, বিভাগ আৰু সামূহিক ৰাজহুৱা স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰি আছে।

 

ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ুষ অভিযানেৰে দেশে আয়ুষ স্বাস্থ্যসেৱাৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু একত্ৰীকৰণৰ কাম আগুৱাই লৈ গৈছে। ২০১৪–১৫ৰ পৰা ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ভিতৰত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহক ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ুষ অভিযানৰ জৰিয়তে ৬,৪০৬.৯৯ কোটি টকাৰো অধিক ধন মুকলি কৰি পৰম্পৰাগত চিকিৎসা ব্যৱস্থাৰ সৈতে আয়ুষ স্বাস্থ্যসেৱাক সংযুক্ত কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য অভিযানো এইসমূহৰ কিছুমান পদক্ষেপত সহায় আগবঢ়াইছে। এই পদক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত আছে:

• স্থানীয় আয়ুষ ক্লিনিক/স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰৰ আধুনিকীকৰণ আৰু স্থাপন: বৰ্তমানৰ স্বাস্থ্য ক্লিনিক (ডিচপেনচাৰী)সমূহক উন্নত সা-সঁজুলিৰে সজ্জিত উন্নত স্বাস্থ্য আৰু সুস্থতা কেন্দ্ৰ, যাক আয়ুষ্মান আৰোগ্য মন্দিৰ (আয়ুষ) বুলি কোৱা হয়, হিচাপে আধুনিকীকৰণ আৰু উন্নীত কৰা হৈছে। এয়া ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য অভিযান, যিয়ে আয়ুষ্মান আৰোগ্য মন্দিৰসমূহক পুঁজি আৰু আয়ুষ স্বাস্থ্যকৰ্মীসকলৰ প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰে, আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ুষ অভিযান, যিয়ে আন্তঃগাঁথনি, সা-সঁজুলি/আচবাব আৰু ঔষধৰ ব্যৱস্থা কৰে — এই দুয়োটাৰ এক সহযোগিতামূলক প্ৰচেষ্টা।

- ১৯ ছেপ্টেম্বৰ, ২০২৬লৈকে ১২,২৬০টা আয়ুষ্মান আৰোগ্য মন্দিৰ (আয়ুষ) কাৰ্যক্ষম হৈ আছে। ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ুষ অভিযানৰ লক্ষ্য হৈছে ১২,৫০০টা স্থাপন কৰা।

- এই আয়ুষ্মান আৰোগ্য মন্দিৰসমূহকো ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য অভিযানৰ জৰিয়তে অন্যান্য সামূহিক স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰৰ সৈতে একে স্থানত স্থাপন কৰা হৈছে। ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য অভিযানে সমগ্ৰ দেশৰ ১৩,২৪৯টা ৰাজহুৱা স্বাস্থ্য সেৱা প্ৰতিষ্ঠানত মানক চিকিৎসা সেৱাৰ সমান্তৰালভাৱে আয়ুষ সেৱা আগবঢ়োৱাত সহায় কৰে।

> সামৰি লোৱা প্ৰতিষ্ঠানসমূহ (৩০ ডিচেম্বৰ, ২০২৫লৈকে):

- ৬,৩০২টা প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰ

- ৩,১৯১টা সামূহিক স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰ

- ৪৭৫টা জিলা চিকিৎসালয়

- ৩,২৮১টা অন্যান্য স্থানীয় স্বাস্থ্য সেৱা প্ৰতিষ্ঠান

• কৰ্মচাৰী নিয়োগৰ সহায়: চৰকাৰে বিভিন্ন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত কৰ্মৰত ২৫,৩২২জন আয়ুষ চিকিৎসক আৰু ৫,৬৬৬জন আয়ুষ পেৰামেডিকৰ দৰমহাৰ বাবে পুঁজি যোগান ধৰে।

- আয়ুৰ্বেদৰ এজন প্ৰশিক্ষিত চিকিৎসক, অৰ্থাৎ আয়ুৰ্বেদ, চিকিৎসা আৰু অস্ত্ৰোপচাৰৰ স্নাতকগৰাকীয়ে গাঁও পৰ্যায়ৰ প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যসেৱা কেন্দ্ৰ পৰিচালনা কৰিবলৈ সামূহিক স্বাস্থ্য বিষয়া হিচাপে কাম কৰিব পাৰে আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ ক্ষেত্ৰত এক সামগ্ৰিক পদ্ধতি আগবঢ়াব পাৰে।

• একেটা ছাদৰ তলত সেৱাসমূহৰ সংমিশ্ৰণ: স্থানীয় স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰ আৰু জিলা চিকিৎসালয়কে ধৰি মানক ৰাজহুৱা স্বাস্থ্য সেৱা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত পৰম্পৰাগত চিকিৎসাৰ কাউণ্টাৰ আৰু চিকিৎসক সংযোজন কৰা হৈছে।
• বৰ্তমানৰ চিকিৎসালয় আৰু ক্লিনিকৰ উন্নীতকৰণ: স্বতন্ত্ৰ পৰম্পৰাগত চিকিৎসা চিকিৎসালয় আৰু ক্লিনিকসমূহ মেৰামতি আৰু আধুনিকীকৰণ কৰা হৈছে।
• উন্নত আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ: জৰাজীৰ্ণ ক্লিনিক ভৱনসমূহ মেৰামতি কৰা, ভাড়াঘৰৰ পৰা ক্লিনিকসমূহক স্থায়ী ভৱনলৈ স্থানান্তৰ কৰা আৰু বৰ্তমান পৰম্পৰাগত চিকিৎসা সেৱা নথকা অঞ্চলত নতুন ক্লিনিক নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।
• নতুন একত্ৰিত চিকিৎসালয় নিৰ্মাণ: একে ছাদৰ তলত বিভিন্ন পৰম্পৰাগত চিকিৎসা পদ্ধতি একত্ৰিত কৰা নতুন ১০, ৩০ বা ৫০খন বিচনাযুক্ত চিকিৎসালয় স্থাপন কৰা হৈছে।
• অত্যাৱশ্যকীয় ঔষধ যোগান: চৰকাৰী ক্লিনিক, চিকিৎসালয় আৰু শিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠানসমূহলৈ প্ৰয়োজনীয় পৰম্পৰাগত ঔষধৰ নিয়মীয়া আৰু বিনামূলীয়া যোগান নিশ্চিত কৰা হৈছে।
• সামূহিক স্বাস্থ্য কাৰ্যসূচী: পৰম্পৰাগত সুস্থতা আৰু প্ৰতিৰোধমূলক যত্নক কেন্দ্ৰ কৰি জনস্বাস্থ্য অভিযান পৰিচালনা কৰা হৈছে।
• সজাগতা অভিযান: স্বাস্থ্য, সুস্থতা আৰু উপলব্ধ চিকিৎসা সম্পৰ্কে জনসাধাৰণক শিক্ষা দিবলৈ শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী, বিজ্ঞাপন আৰু সামূহিক প্ৰচাৰ অভিযান সৃষ্টি কৰা হৈছে।
• নতুন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় স্থাপন: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে পৰ্যাপ্ত ৰাজহুৱা বিকল্প নথকা ৰাজ্য আৰু অঞ্চলসমূহত নতুন পৰম্পৰাগত চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।
• চিকিৎসা বিদ্যালয়ৰ উন্নতি: বৰ্তমানৰ মহাবিদ্যালয়সমূহৰ চৌহদ, শ্ৰেণীকোঠা আৰু সা-সঁজুলি উন্নীত কৰাৰ লগতে উন্নত ডিগ্ৰী, ফাৰ্মাচী কাৰ্যসূচী আৰু পেৰামেডিক প্ৰশিক্ষণ সংযোজন কৰা হৈছে।

চৰকাৰে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ এই চিকিৎসালয়সমূহত সমন্বিত চিকিৎসা বিভাগ স্থাপনৰ জৰিয়তেও আয়ুষ সেৱা সম্প্ৰসাৰণ কৰি আছে:

• বৰ্ধমান মহাবীৰ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় আৰু ছফদৰজং চিকিৎসালয়, আৰু
• লেডী হাৰ্ডিঞ্জ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়।

এই বিভাগসমূহে প্ৰতিৰোধমূলক, স্বাস্থ্য-উন্নয়নমূলক আৰু চিকিৎসামূলক চিকিৎসা সেৱা আগবঢ়ায়, যাৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যক্ষম পঞ্চকৰ্মা ইউনিটো আছে। ইয়াৰ উপৰি আয়ুষ গৱেষণা পৰিষদসমূহৰ সম্প্ৰসাৰিত বহিঃবিভাগীয় সেৱা উপলব্ধ আছে:

• বৰ্ধমান মহাবীৰ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় আৰু ছফদৰজং চিকিৎসালয়,
• লেডী হাৰ্ডিঞ্জ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, আৰু
• ড০ ৰাম মনোহৰ লোহিয়া চিকিৎসালয়।

নতুন সৰ্বভাৰতীয় চিকিৎসা বিজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠানসমূহতো আয়ুষ সেৱা উপলব্ধ।

টেলিমেডিচিন

চৰকাৰে বিনামূলীয়া টেলিমেডিচিন সেৱা ই-সঞ্জীৱনী আগবঢ়ায়, যিয়ে ৫০ কোটিৰো অধিক ৰোগীক সেৱা আগবঢ়াইছে। পৰম্পৰাগত চিকিৎসাৰ উপৰি ই-সঞ্জীৱনীত আয়ুষ বহিঃবিভাগীয় সেৱাও উপলব্ধ, যাৰ জৰিয়তে ৰোগীসকলে প্লেটফৰ্মটোৰ জৰিয়তে আয়ুৰ্বেদ আৰু অন্যান্য আয়ুষ সেৱাত বিশেষজ্ঞ চিকিৎসকৰ সৈতে ভাৰ্চুৱেলভাৱে পৰামৰ্শ কৰিব পাৰে।

স্বাস্থ্য বীমা

চৰকাৰে স্বাস্থ্য বীমা আঁচনিসমূহৰ অধীনত আয়ুষ চিকিৎসা সামৰি লোৱাৰ বাবে বীমা নীতি-নিয়মসমূহ উন্নীত কৰিছে। ২০২৪ চনত ভাৰতীয় বীমা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণে সকলো বীমা প্ৰতিষ্ঠানক ব’ৰ্ড-অনুমোদিত আণ্ডাৰৰাইটিং নীতিৰ অধীনত আয়ুৰ্বেদকে ধৰি সকলো চিকিৎসা পদ্ধতি সামৰি লোৱা সামগ্ৰী বা এড-অন আগবঢ়োৱাটো বাধ্যতামূলক কৰে।

১০ ফেব্ৰুৱাৰী, ২০২৬ত নতুন দিল্লীৰ সৰ্বভাৰতীয় আয়ুৰ্বেদ প্ৰতিষ্ঠানে সাধাৰণ বীমা পৰিষদৰ সৈতে এক উমৈহতীয়া পেনেলভুক্তি বুজাবুজিৰ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰে। এই চুক্তিৰ জৰিয়তে সৰ্বভাৰতীয় আয়ুৰ্বেদ প্ৰতিষ্ঠান ভাৰতৰ ৩২টা সাধাৰণ বীমা প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে পেনেলভুক্ত হয়, যাৰ ফলত প্ৰথমবাৰৰ বাবে কোনো আয়ুষ প্ৰতিষ্ঠানে নগদবিহীন চিকিৎসাৰ বাবে সাৰ্বজনীন পেনেলভুক্তি চুক্তিত প্ৰৱেশ কৰে। সৰ্বভাৰতীয় আয়ুৰ্বেদ প্ৰতিষ্ঠানে এটা নিৰ্দিষ্ট আয়ুষ স্বাস্থ্য বীমা হেল্পলাইন (১৮০০-১১-০০০৮)ও আৰম্ভ কৰে, যাতে হিতাধিকাৰীসকলক তেওঁলোকৰ বীমা সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্নত সহায় কৰা আৰু আয়ুষ বীমা আৱৰণৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰা যায়।

আয়ুৰ্বেদ শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশ

সম্প্ৰসাৰিত আয়ুষ স্বাস্থ্য আন্তঃগাঁথনি পৰিচালনা কৰিবলৈ আয়ুষ স্বাস্থ্যকৰ্মীৰো প্ৰয়োজন। ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ুষ অভিযানে স্নাতক আৰু স্নাতকোত্তৰ প্ৰতিষ্ঠান স্থাপনৰ লগতে ফাৰ্মাচী আৰু পেৰামেডিকেল কাৰ্যসূচীকে ধৰি আয়ুৰ্বেদ শিক্ষা সম্প্ৰসাৰণৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ুষ অভিযানৰ অধীনত সমগ্ৰ দেশত ১৭খন আয়ুষ মহাবিদ্যালয় স্থাপনৰ অনুমোদন দিয়া হৈছে, ইয়াৰে ১২খন আয়ুৰ্বেদ শিক্ষাৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত। ৰাজহুৱা আৰু বেচৰকাৰী — দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে আয়ুৰ্বেদ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছে আৰু ই খণ্ডটো গঢ়ি তোলাত সহায় কৰিছে। সমগ্ৰ দেশত (১৩ মাৰ্চ, ২০২৬লৈকে) আছে:

• ৫৯৩খন আয়ুৰ্বেদ মহাবিদ্যালয়,
• ৪৫,২৪৫টা স্নাতক আয়ুৰ্বেদ আসন, আৰু
• ৫,৬৭৩টা স্নাতকোত্তৰ আয়ুৰ্বেদ আসন।

কেৱল ক্লিনিকেল প্ৰশিক্ষণ আৰু শৈক্ষিক সম্প্ৰসাৰণৰ উপৰি সমসাময়িক চিকিৎসা ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত আয়ুৰ্বেদৰ বিশ্বাসযোগ্যতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ কঠোৰ, প্ৰমাণ-ভিত্তিক গৱেষণা আৰু বৈজ্ঞানিক বৈধতা প্ৰদানৰ প্ৰয়োজন।

আয়ুৰ্বেদত গৱেষণা আৰু উন্নয়ন

আয়ুৰ্বেদত গৱেষণা আৰু উন্নয়ন আগবঢ়াবলৈ চৰকাৰে পৰম্পৰাগত চিকিৎসা পদ্ধতিসমূহ আধুনিকীকৰণ আৰু ঔষধ উন্নয়ন শক্তিশালী কৰাৰ উদ্দেশ্যে কেইবাখনো আঁচনি পৰিচালনা কৰে।

আয়ুৰজ্ঞান আঁচনি

এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ কেন্দ্ৰত আছে আয়ুৰজ্ঞান আঁচনি, যিখন আয়ুষ মন্ত্ৰালয়ে ২০২১-২২ চনত আৰম্ভ কৰিছিল আৰু যিয়ে গৱেষণা আৰু উন্নয়নমূলক পদক্ষেপসমূহক বিত্তীয় সহায় আগবঢ়ায়। মুঠ ৩৪টা প্ৰকল্পৰ বাবে ১৭.৭৯ কোটি টকাৰ গৱেষণা পুঁজিৰ ভিতৰত আয়ুৰ্বেদৰ অংশ হৈছে মুঠ পুঁজিৰ আধা, অৰ্থাৎ ১৭টা নিৰ্দিষ্ট প্ৰকল্পৰ বাবে ৯.৩৮ কোটি টকা।

২০২৬ৰ আৰম্ভণিলৈকে ১১টা নিৰ্দিষ্ট গৱেষণা প্ৰকল্পৰ অনুমোদন দিয়া হৈছিল, যাৰ ভিতৰত ছয়টা প্ৰকল্প পাঁচটা গুৰুত্বপূৰ্ণ একক আয়ুৰ্বেদিক উদ্ভিদজাত ঔষধৰ সুৰক্ষা আৰু কাৰ্যকাৰিতা সম্পৰ্কীয় নথি প্ৰস্তুতৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত আছিল। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে ক্ৰমবৰ্ধমান শৈক্ষিক ফলাফল প্ৰতিফলিত কৰে আৰু ২০১৪-১৫ৰ পৰা ২০২৫-২৬লৈ আয়ুৰ্বেদ-নিৰ্দিষ্ট ৩৩টা গৱেষণা প্ৰকাশন তথা ২০০১-০২ৰ পৰা মুঠ ৭৭টা প্ৰকাশনত অৰিহণা যোগাইছে।

আয়ুৰ স্বাস্থ্য আঁচনি

আয়ুৰজ্ঞান আঁচনিৰ পৰিপূৰক হিচাপে আয়ুৰ স্বাস্থ্য আঁচনি (২০২১-২০২৬)-এ চৰকাৰী বা অলাভজনক আয়ুষ সংস্থাসমূহক আয়ুষ ক্লিনিকেল আৰু ঔষধ গৱেষণা, শিক্ষা, জনস্বাস্থ্য পদক্ষেপ আৰু উৎকৰ্ষ কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ উন্নীতকৰণৰ বাবে গৱেষণা আৰু উন্নয়নমূলক বিত্তীয় সাহায্য আগবঢ়াইছিল।

২০২৫ৰ শেষলৈকে সহায় আগবঢ়োৱা ২৫টা প্ৰকল্পৰ ভিতৰত ২২টাত আয়ুৰ্বেদিক হস্তক্ষেপৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল বা আয়ুৰ্বেদিক হস্তক্ষেপ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। এই আঁচনিয়ে ২৮টা বিশেষীকৃত উৎকৰ্ষ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল, যাৰ ভিতৰত ২২টা আয়ুৰ্বেদ-কেন্দ্ৰিক গৱেষণা আৰু স্বাস্থ্যসেৱা আগবঢ়োৱাৰ বাবে উৎসৰ্গিত।

আয়ুৰ্বেদিক বিজ্ঞানৰ গৱেষণাৰ কেন্দ্ৰীয় পৰিষদ

প্ৰতিষ্ঠানিক পৰ্যায়ত আয়ুৰ্বেদিক বিজ্ঞানৰ গৱেষণাৰ কেন্দ্ৰীয় পৰিষদ মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনস্থ পাঁচটা স্বায়ত্তশাসিত গৱেষণা সংস্থাৰ অন্যতম — সমগ্ৰ দেশতে আয়ুৰ্বেদিক অধ্যয়নৰ বৈজ্ঞানিক ৰূপায়ণ, সমন্বয় আৰু প্ৰচাৰৰ নেতৃত্ব দিয়ে। ৩০টা ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আঞ্চলিক প্ৰতিষ্ঠানৰ এক নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে কাম কৰি আয়ুৰ্বেদিক বিজ্ঞানৰ গৱেষণাৰ কেন্দ্ৰীয় পৰিষদে ফেল’শ্বিপ, প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী আৰু স্পাৰ্ক (SPARK) কাৰ্যসূচীৰ দৰে ছাত্ৰ-কেন্দ্ৰিক নিৰ্দিষ্ট পদক্ষেপৰ জৰিয়তে গৱেষণা ক্ষমতা গঢ়ি তোলে।

স্পাৰ্ক (SPARK) কাৰ্যসূচী

আয়ুৰ্বেদ গৱেষণাৰ বাবে ছাত্ৰত্ব কাৰ্যসূচী (Studentship Programme for Ayurveda Research Ken — SPARK)-এ আয়ুৰ্বেদৰ স্নাতক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ মাজত গৱেষণাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ আৰু যোগ্যতা বৃদ্ধি কৰে। এই কাৰ্যসূচীয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক আয়ুৰ্বেদত গৱেষণা কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰাৰ বাবে স্বতন্ত্ৰ স্বল্পম্যাদী প্ৰকল্পসমূহক সহায় কৰে। ২০২২-২৩ৰ পৰা ২০২৪-২৫লৈ SPARK কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে ২৮৯খন আয়ুৰ্বেদ মহাবিদ্যালয় লাভান্বিত হৈছে।

আয়ুৰ্বেদ গৱেষণাৰ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা-ভিত্তিক অনুবাদ

বৈজ্ঞানিক জ্ঞান সকলোৰে বাবে সহজলভ্য কৰি তুলিবলৈ আয়ুৰ্বেদিক বিজ্ঞানৰ গৱেষণাৰ কেন্দ্ৰীয় পৰিষদে শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ৰ এ.আই.চি.টি.ই. (AICTE)-ৰ দ্বাৰা বিকশিত কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা অনুবাদ প্লেটফৰ্ম অনুবাদিনী এ.আই.-ৰ সৈতে ২০২৬ৰ মাৰ্চত অংশীদাৰিত্ব স্থাপন কৰে। এই সহযোগিতাৰ জৰিয়তে আয়ুৰ্বেদিক বিজ্ঞানৰ গৱেষণাৰ কেন্দ্ৰীয় পৰিষদে ইয়াৰ বিস্তৃত গৱেষণাৰ ফলাফল, শিক্ষামূলক সমল আৰু ত্ৰৈমাসিক চিকিৎসা জাৰ্নেলসমূহ ভাৰতীয় ১৩টা আঞ্চলিক ভাষালৈ অনুবাদ কৰি আছে।

ভাষাৰ বাধা আঁতৰাই এই পদক্ষেপে আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসা গৱেষণাৰ জ্ঞানৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ গণতান্ত্ৰিক কৰি তুলিছে আৰু সমগ্ৰ ভাৰতৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, চিকিৎসক আৰু সাধাৰণ জনতাই যাতে এই বৈজ্ঞানিক বিকাশসমূহ সহজে পঢ়িব আৰু শিকিব পাৰে সেয়া নিশ্চিত কৰিছে।

ঔষধি উদ্ভিদৰ বিকাশ

চৰকাৰে কৃষক আৰু গৱেষণা সংস্থাসমূহক চিকিৎসামূলক বনৌষধি সংৰক্ষণ, খেতি আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণত সক্ৰিয়ভাৱে সহায় কৰে। যোগান শৃংখলৰ ব্যৱধান দূৰ কৰা, কৃষকসকলক উৎসাহিত কৰা, স্থানীয় সম্প্ৰদায়সমূহক শক্তিশালী কৰা আৰু ঔষধ নিৰ্মাণৰ মানদণ্ড বজাই ৰখাৰ জৰিয়তে এয়া কৰা হয়।

নিয়ন্ত্ৰণমূলক মানদণ্ড শক্তিশালীকৰণ: ঔষধৰ সুৰক্ষা আৰু গ্ৰাহকৰ খাদ্য

আয়ুৰ্বেদৰ বজাৰ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে চৰকাৰেও সামগ্ৰীসমূহ গ্ৰাহকৰ বাবে সুৰক্ষিত হোৱাটো নিশ্চিত কৰিবলৈ এক আইনী কাঠামো গঢ়ি তুলিছে।

ঔষধৰ মান নিয়ন্ত্ৰণ

আয়ুৰ্বেদিক ঔষধসমূহ ঔষধ আৰু প্ৰসাধন সামগ্ৰী আইন, ১৯৪০ আৰু ঔষধ নিয়ম, ১৯৪৫-ৰ অধীনত কঠোৰভাৱে নিয়ন্ত্ৰিত হয়। এই আইনী কাঠামোৰ অধীনত:

• নিৰ্মাতাসকলে উন্নত নিৰ্মাণ পদ্ধতি মানি চলিব লাগিব, ঔষধৰ সুৰক্ষা আৰু কাৰ্যকাৰিতা প্ৰমাণ কৰিব লাগিব আৰু ফাৰ্মাকোপিয়া মানদণ্ড পূৰণ কৰিব লাগিব।
• চৰকাৰী ঔষধ পৰিদৰ্শকসকলে মান নিয়ন্ত্ৰণ বজাই ৰাখিবলৈ নিয়মীয়া নমুনা সংগ্ৰহ আৰু পৰীক্ষা কৰে। কেন্দ্ৰীয় ঔষধ মান নিয়ন্ত্ৰণ সংস্থাৰ ভিতৰত স্থাপন কৰা বিশেষ আয়ুষ শাখাই এই কামত সহায় কৰে।
• নিয়ম পালন সৰল কৰাৰ বাবে চৰকাৰে কাগজবিহীন প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু ঔষধ নিৰ্মাণ অনুজ্ঞাপত্ৰৰ আবেদনসমূহৰ বাস্তৱ-সময় অনুসৰণৰ বাবে ই-আয়ুষী প’ৰ্টেল আৰম্ভ কৰিছে।

আয়ুৰ্বেদ আহাৰ

ঔষধৰ পৰা পুষ্টিলৈ এই সুৰক্ষা নীতিসমূহ সম্প্ৰসাৰিত কৰি ভাৰতীয় খাদ্য সুৰক্ষা আৰু মান প্ৰাধিকৰণ-এ আয়ুষ মন্ত্ৰালয়ৰ সহযোগত আয়ুৰ্বেদ আহাৰৰ বাবে এক মানক নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছে। এই পদক্ষেপে প্ৰামাণিক শাস্ত্ৰীয় গ্ৰন্থৰ ওপৰত আধাৰিত প্ৰামাণিক আয়ুৰ্বেদিক খাদ্য সামগ্ৰীৰ এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰে। পৰম্পৰাগত খাদ্য নিৰ্মাতাসকলৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ আৰু পঞ্জীয়নৰ বাবেও এই তালিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ। ই পৰম্পৰাগত খাদ্য নিৰ্মাতাসকলৰ বাবে এক স্বচ্ছ, নিয়ন্ত্ৰিত খণ্ড সৃষ্টি কৰাৰ লগতে ভাৰত আৰু বিশ্বজুৰি গ্ৰাহকৰ আস্থা বৃদ্ধি কৰে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অংশীদাৰিত্ব আৰু কূটনৈতিক সম্পৰ্ক সম্প্ৰসাৰণ

আয়ুষৰ বৈশ্বিক গ্ৰহণযোগ্যতা আৰু বজাৰ সংহতিৰ বাবে চৰকাৰে সমগ্ৰ বিশ্বতে কৌশলগত দ্বিপাক্ষিক অংশীদাৰিত্ব, গৱেষণা সহযোগিতা আৰু শৈক্ষিক আদান-প্ৰদান স্থাপন কৰিছে। এয়া বিভিন্ন দেশ-দেশৰ চুক্তি, গৱেষণা সহযোগিতা, শৈক্ষিক আদান-প্ৰদান কাৰ্যসূচী আৰু ঔষধৰ বৈশ্বিক প্ৰমাণীকৰণৰ জৰিয়তে কৰা হৈছে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা

কৌশলগত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অংশীদাৰিত্ব, সহযোগিতামূলক গৱেষণা কাঠামো, শৈক্ষিক আসন স্থাপন আৰু বিশেষ বৃত্তি কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে দেশে সামগ্ৰিক স্বাস্থ্যসেৱা আৰু সমন্বিত চিকিৎসা ব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উপস্থিতি গঢ়ি তুলিছে। ভাৰতে বিভিন্ন বুজাবুজিৰ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰিছে, যেনে:

• পৰম্পৰাগত চিকিৎসা আৰু হোমিঅ’পেথীৰ ক্ষেত্ৰত সহযোগিতাৰ বাবে ২৭খন দেশৰ সৈতে দেশ-দেশৰ বুজাবুজিৰ চুক্তি।
• আয়ুষ শৈক্ষিক আসন স্থাপনৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সৈতে ১৬খন বুজাবুজিৰ চুক্তি।
• সহযোগিতামূলক গৱেষণা আৰু শৈক্ষিক কামৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠানৰ মাজত ৫৭খন বুজাবুজিৰ চুক্তি।
• ২০২৫-২৬ত এংগোলা, কাজাখস্তান আৰু তাঞ্জানিয়াৰ সৈতে ৩খন দেশ-দেশৰ বুজাবুজিৰ চুক্তি আৰু ঘানা, দক্ষিণ আফ্ৰিকা, ৰিইউনিয়ন দ্বীপ, জাৰ্মানী, মালয়েছিয়া আৰু মংগোলিয়াৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সৈতে ৬খন প্ৰতিষ্ঠানিক বুজাবুজিৰ চুক্তি তথা ওমানৰ সৈতে এটা শৈক্ষিক আসনৰ বুজাবুজিৰ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰা হৈছে।

এই বৈশ্বিক উপস্থিতিক আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিছে:

• ৪৩খন বিদেশী দেশত স্থাপন কৰা ৪৬টা আয়ুষ তথ্য কোষে।
• আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আয়ুষ ফেল’শ্বিপ/বৃত্তি কাৰ্যসূচীৰ অধীনত বিদেশী নাগৰিকসকলক আগবঢ়োৱা ১০৪টা বৃত্তিয়ে।

অগ্ৰণী বৈশ্বিক সন্মিলন, কাঠামো আৰু কৌশলগত চুক্তি

পৰম্পৰাগত চিকিৎসাৰ ক্ষেত্ৰত নীতি আৰু মানদণ্ডৰ বাবে ভাৰত এতিয়া এক বৈশ্বিক কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছে। ২০২৫ৰ ডিচেম্বৰত নতুন দিল্লীৰ ভাৰত মণ্ডপমত দ্বিতীয় বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ পৰম্পৰাগত চিকিৎসা বিষয়ক বৈশ্বিক সন্মিলন অনুষ্ঠিত হৈছিল। “ভাৰসাম্য পুনৰুদ্ধাৰ: স্বাস্থ্য আৰু সুস্থতাৰ বিজ্ঞান আৰু অনুশীলন” শীৰ্ষক বিষয়বস্তুৰ অধীনত অনুষ্ঠিত এই অনুষ্ঠানত ১০০খনতকৈও অধিক দেশৰ প্ৰতিনিধি আৰু ২২জন স্বাস্থ্য মন্ত্ৰী সমবেত হৈছিল। অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে দিল্লী ঘোষণা গ্ৰহণ কৰে, য’ত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক প্ৰমাণিত বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ জৰিয়তে পৰম্পৰাগত চিকিৎসাক প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যসেৱাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা হয়।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ আৰু সাংস্কৃতিক কূটনীতিৰ প্ৰচাৰ

কঠোৰ মানদণ্ড আৰু প্ৰশিক্ষণৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণে ভাৰতৰ বৈশ্বিক কৌশলক শক্তিশালী কৰে। গুজৰাটৰ জামনগৰত থকা বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ বৈশ্বিক পৰম্পৰাগত চিকিৎসা কেন্দ্ৰ (WHO Global Traditional Medicine Centre) পৰম্পৰাগত চিকিৎসাৰ ক্ষেত্ৰত এক প্ৰধান গৱেষণা আৰু নীতি কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰে। আয়ুষ মন্ত্ৰালয়ে বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ সৈতে অংশীদাৰিত্ব কৰি আয়ুৰ্বেদ আৰু ইউনানিৰ বাবে মানক প্ৰশিক্ষণ নিৰ্দেশিকা প্ৰস্তুত কৰিছে। মন্ত্ৰালয়ে ১৭খন দেশৰ সৈতে ভেষজ ঔষধ নিয়ন্ত্ৰণৰ এখন কৰ্মশালাৰ সহ-আয়োজন কৰাৰ লগতে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত অনুষ্ঠিত উদ্ভিদজাত ঔষধৰ বিজ্ঞান সম্পৰ্কীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলনত গৱেষণা উপস্থাপন কৰিছে। সাংস্কৃতিক প্ৰসাৰো অব্যাহত আছে।

২০২৫ৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত ১১ সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় যোগ দিৱসত ১৯১খন দেশত প্ৰায় ২,০০০টা অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি জাপানৰ ওছাকাত অনুষ্ঠিত বিশ্ব এক্সপ’ ২০২৫ত দৈনিক যোগাসন অধিৱেশনে ভাৰতীয় পেভিলিয়নক অনুষ্ঠানটোৰ সৰ্বাধিক পৰিদৰ্শন কৰা আকৰ্ষণসমূহৰ অন্যতম কৰি তুলিছিল।

বহুপাক্ষিক সহযোগিতা আৰু চিকিৎসামূলক মূল্য ভ্ৰমণ

ভাৰতে পৰম্পৰাগত স্বাস্থ্যসেৱাক প্ৰধান আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মিত্ৰজোঁটসমূহৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি গৈছে। ৰিঅ’ ডি জেনেৰিঅ’ ঘোষণা-পত্ৰকে ধৰি শেহতীয়া ব্ৰিকছ (BRICS) বিবৃতিসমূহৰ পাছত চণ্ডীগড়ত অনুষ্ঠিত ১৬ সংখ্যক ব্ৰিকছ স্বাস্থ্য মন্ত্ৰী বৈঠকত পৰম্পৰাগত, পৰিপূৰক আৰু সমন্বিত চিকিৎসাৰ ওপৰত এটা নিৰ্দিষ্ট বিশেষজ্ঞ কৰ্মগোট স্থাপন কৰা হয়।

একেসময়তে চৰকাৰে বিদেশী ৰোগীসকলে ভাৰতত প্ৰাকৃতিক চিকিৎসা গ্ৰহণ কৰিবলৈ যোৱাটো সহজ কৰি তুলিছে। বিশেষায়িত আয়ুষ ভিছা বিকল্পসমূহে ভ্ৰমণ সৰল কৰিছে, য’ত ৰোগীৰ বাবে এম.- থ্ৰী (M-3) ভিছা আৰু তেওঁলোকৰ সৈতে যোৱা পৰিচৰ্যাকাৰীৰ বাবে এম.-ফ’ৰ (M-4) ভিছা আগবঢ়োৱা হৈছে। এই পদক্ষেপে ভাৰতক এক বৈশ্বিক চিকিৎসা পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ লক্ষ্যক সমৰ্থন কৰে।

আয়ুষ খণ্ডৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬-২৭ৰ আবণ্টন

কেন্দ্ৰীয় বাজেট (২০২৬-২৭)-ত আয়ুষ মন্ত্ৰালয়ৰ বাবে ৪,৪০৮ কোটি টকাৰ আবণ্টনে সমগ্ৰ দেশতে আয়ুষ স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰা, প্ৰমাণ-ভিত্তিক গৱেষণা আৰু উদ্ভাৱনক উৎসাহিত কৰা তথা অন্যান্য আয়ুষ-সম্পৰ্কীয় আন্তঃগাঁথনি আৰু বৈশ্বিক প্ৰসাৰ শক্তিশালী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ প্ৰতিশ্ৰুতি প্ৰতিফলিত কৰিছে। বাজেটত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ ঘোষণা কৰা হৈছে:

• শিক্ষা, ক্লিনিকেল সেৱা আৰু গৱেষণা শক্তিশালী কৰাৰ বাবে তিনিটা নতুন সৰ্বভাৰতীয় আয়ুৰ্বেদ প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন।
• গুণগত মান, মানকীকৰণ আৰু দক্ষ মানৱ সম্পদৰ উপলব্ধতা নিশ্চিত কৰাৰ বাবে আয়ুষ ফাৰ্মাচী আৰু ঔষধ পৰীক্ষাগাৰৰ উন্নীতকৰণ।
• পৰম্পৰাগত চিকিৎসাত প্ৰমাণ-ভিত্তিক গৱেষণা আৰু বৈশ্বিক প্ৰসাৰক উৎসাহিত কৰাৰ বাবে জামনগৰৰ বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ বৈশ্বিক পৰম্পৰাগত চিকিৎসা কেন্দ্ৰৰ উন্নীতকৰণ।

পৰম্পৰাক আধুনিক স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা

উত্তৰাধিকাৰসূত্ৰে লাভ কৰা জ্ঞানৰ পৰম্পৰাৰ পৰা সমসাময়িক স্বাস্থ্যসেৱাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰতিষ্ঠানিক অংশ হিচাপে আয়ুৰ্বেদৰ যাত্ৰাই আধুনিক সমাজত ইয়াৰ পৰিৱৰ্তিত প্ৰাসংগিকতা প্ৰতিফলিত কৰে। স্বাস্থ্যসেৱাৰ আন্তঃগাঁথনি, শিক্ষা, গৱেষণা, নিয়ন্ত্ৰণমূলক ব্যৱস্থা, ডিজিটেল প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতাৰ সম্প্ৰসাৰণে ইয়াৰ বিকাশ আৰু দায়িত্বশীল একত্ৰীকৰণৰ বাবে এক বিস্তৃত পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সৃষ্টি কৰিছে। বৈজ্ঞানিক বৈধতা, গুণগত মানদণ্ড আৰু প্ৰমাণ-ভিত্তিক গৱেষণাৰ ওপৰত ক্ৰমবৰ্ধমান গুৰুত্বই সমসাময়িক ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা শক্তিশালী কৰাত বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

একেসময়তে, ৰাজহুৱা স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাত আয়ুৰ্বেদৰ একত্ৰীকৰণ আৰু ইয়াৰ সম্প্ৰসাৰিত বৈশ্বিক অংশীদাৰিত্বই দেখুৱাইছে যে পৰম্পৰাগত জ্ঞানে কেনেদৰে আধুনিক প্ৰতিষ্ঠান আৰু বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পাৰে। সেয়েহে আয়ুৰ্বেদৰ অব্যাহত বিকাশে ভাৰতৰ সভ্যতামূলক জ্ঞান, সমসাময়িক স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱস্থা আৰু সামগ্ৰিক সুস্থতাৰ সন্ধানৰ মাজৰ এক গতিশীল সংযোগক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

আয়ুষ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297703&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2287031&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2040904&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209338&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292389&reg=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225996&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1994921&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297704&reg=48&lang=1

https://anudan.Ayush.gov.in/rni_dashboard

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209249&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246931&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179805&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2151745&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2310151&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2287033&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2296193&reg=48&lang=2

https://ccras.nic.in/

স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়াল কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

https://aam.mohfw.gov.in/

https://nhsrcindia.org/sites/default/files/2021-03/Operational%20Guidelines%20For%20Comprehensive%20Primary%20Health%20Care%20through%20Health%20and%20Wellness%20Centers.pdf

https://esanjeevani.mohfw.gov.in/#/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2171329&reg=48&lang=2

দিল্লীৰ এনচিটি চৰকাৰৰ আয়ুষ সঞ্চালকালয়

https://Ayush.delhi.gov.in/Ayush/ayurveda

ইউনেস্কো

https://www.unesco.org/en/memory-world/rigveda

অন্যান্য উৎস

https://www.ibef.org/research/case-study/the-growth-of-ayurveda-in-india

https://www.ibef.org/industry/Ayush

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5871155/

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR

(Explainer ID: 160072) आगंतुक पटल : 10
Provide suggestions / comments