पत्र सूचना कार्यालय

পৰম্পৰাগত কাৰিকৰ আৰু শিল্পীসকলক সহায়

ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত কাৰিকৰ আৰু শিল্পীসকল দেশৰ স্থানীয় অৰ্থনীতি আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। এই বৃত্তিসমূহৰ বহুতেই হাতৰ দক্ষতা, পৰিয়ালভিত্তিক জ্ঞান আৰু ক্ষুদ্ৰ পৰিসৰৰ উদ্যোগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এনে কাৰিকৰ আৰু শিল্পীসকলক আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈকে সহায় আগবঢ়োৱাৰ বাবে ১৭ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৩ তাৰিখে প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা আঁচনি আৰম্ভ কৰা হৈছিল।

প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা সন্মান, সামৰ্থ্য আৰু সমৃদ্ধিৰ তিনিটা স্তম্ভৰ ওপৰত আধাৰিত, যিয়ে পৰম্পৰাগত কাৰিকৰ আৰু শিল্পীসকলৰ প্ৰতি সন্মান, সক্ষমতা আৰু সমৃদ্ধিৰ প্ৰতিফলন ঘটায়। এই আঁচনিখনে গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰা অথবা পৰম্পৰাগত দক্ষতাৰ পৰিয়ালভিত্তিক অনুশীলনক শক্তিশালী আৰু লালন-পালন কৰাৰ লক্ষ্যও ৰাখে।

কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ এই আঁচনিখনৰ ২০২৩-২৪ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০২৭-২৮ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ ১৩,০০০ কোটি টকাৰ ব্যয় আৱণ্টন আছে আৰু ইয়াৰ অধীনত ১৮টা পৰম্পৰাগত বৃত্তি সামৰি লোৱা হৈছে। এই আঁচনিখনে কাৰিকৰসকলৰ সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মানদণ্ড আৰু পৰিসৰ উন্নত কৰা আৰু দেশীয় তথা বিশ্বব্যাপী যোগান শৃংখলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ একত্ৰীকৰণত সহায় কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখে।

১৭ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৬ তাৰিখে আঁচনিখনে ৩ বছৰ সম্পূৰ্ণ কৰাৰ দিশে আগবাঢ়ি থকাৰ সময়ত, ইয়াৰ ৩০ লাখ হিতাধিকাৰীৰ পঞ্জীয়নৰ লক্ষ্য ইতিমধ্যে পূৰণ হৈছে।

আঁচনিৰ গাঁথনি আৰু মুখ্য উপাদানসমূহ

প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা আঁচনিয়ে একেটা কাঠামোৰ ভিতৰত একাধিক ধৰণৰ সহায় একত্ৰিত কৰিছে। ইয়াৰ মুখ্য উপাদানসমূহ হৈছে স্বীকৃতি, দক্ষতা উন্নীতকৰণ, সঁজুলি প্ৰোৎসাহন, ঋণ সহায়তা, ডিজিটেল লেনদেনৰ বাবে প্ৰোৎসাহন আৰু বিপণন সহায়তা।

• পঞ্জীয়ন আৰু পৰীক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত হিতাধিকাৰীসকলক প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা প্ৰমাণপত্ৰ আৰু পৰিচয় পত্ৰৰ জৰিয়তে স্বীকৃতি প্ৰদান কৰা হয়।

• দক্ষতা উন্নীতকৰণৰ জৰিয়তে হিতাধিকাৰীসকলক আধুনিক সঁজুলি, উত্তম পদ্ধতি আৰু উদ্ভাৱনীমূলক নক্সাৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়া হয়। প্ৰশিক্ষণত ডিজিটেল লেনদেন, বিপণন আৰু উদ্যোগী জ্ঞানও সামৰি লোৱা হয়।
• মৌলিক প্ৰশিক্ষণ ৫–৭ দিনৰ বাবে চলে, আনহাতে উন্নত প্ৰশিক্ষণ ১৫ দিন বা তাতকৈ অধিক সময়ৰ বাবে হয়। প্ৰশিক্ষাৰ্থীসকলে প্ৰতিদিনে ৫০০ টকাৰ জলপানি লাভ কৰে।

আঁচনিৰ যোগ্য হিতাধিকাৰীসকলক ১৫,০০০ টকা পৰ্যন্ত আধুনিক সঁজুলিও প্ৰদান কৰা হয়।

প্ৰতিষ্ঠানিক ঋণৰ সুবিধা লাভ কৰাটো প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মাৰ এক কেন্দ্ৰীয় অংশ। আঁচনিখনে দুটা কিস্তিত ৩ লাখ টকা পৰ্যন্ত জামানতবিহীন উদ্যোগ বিকাশ ঋণ প্ৰদান কৰে। প্ৰথম কিস্তি ১ লাখ টকা পৰ্যন্ত, যাৰ সময়সীমা ১৮ মাহ। মৌলিক প্ৰশিক্ষণ সম্পূৰ্ণ কৰা হিতাধিকাৰীসকল প্ৰথম কিস্তিৰ ঋণৰ বাবে যোগ্য। দ্বিতীয় কিস্তি ২ লাখ টকা পৰ্যন্ত, যাৰ সময়সীমা ৩০ মাহ।

ঋণসমূহ ৫% নিৰ্দিষ্ট ৰেহাইযুক্ত সুতৰ হাৰত প্ৰদান কৰা হয়, য’ত চৰকাৰে ৮% পৰ্যন্ত সুত ৰাজসাহায্য বহন কৰে। দ্বিতীয় কিস্তিৰ বাবে যোগ্যতা প্ৰথম কিস্তিৰ ঋণ পৰিশোধ আৰু ডিজিটেল লেনদেন গ্ৰহণ অথবা উন্নত প্ৰশিক্ষণ সম্পূৰ্ণ কৰাৰ সৈতে সংযুক্ত।

প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা আঁচনিয়ে বিত্তীয় সহায়ৰ সৈতে ডিজিটেল আৰু বিপণন সহায়তাও একত্ৰিত কৰিছে। হিতাধিকাৰীসকলে তেওঁলোকৰ বেংক একাউণ্টত প্ৰতিটো ডিজিটেল পৰিশোধ বা প্ৰাপ্তিৰ বাবে ১ টকা লাভ কৰিব পাৰে, প্ৰতি মাহে সৰ্বাধিক ১০০টা যোগ্য লেনদেনলৈকে। বিপণন সহায়ৰ ভিতৰত বাণিজ্য মেলা, প্ৰদৰ্শনী, ব্ৰেণ্ডিং আৰু জিইএমৰ দৰে ই-বাণিজ্য মঞ্চ, বিজ্ঞাপন আৰু প্ৰচাৰ অন্তৰ্ভুক্ত। ই কাৰিকৰসকলক আনুষ্ঠানিক ব্যৱসায়িক পদ্ধতি গ্ৰহণ আৰু বহল বজাৰত উপনীত হ’বলৈ উৎসাহিত কৰে।

যোগ্যতা, পঞ্জীয়ন আৰু আনুষ্ঠানিকীকৰণ

প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা আঁচনি ১৮ বছৰ বা তাতকৈ অধিক বয়সৰ সেইসকল কাৰিকৰ আৰু শিল্পীৰ বাবে মুকলি, যিসকলে হাত আৰু সঁজুলিৰে কাম কৰে আৰু পৰিয়ালভিত্তিক ১৮টা অধিসূচিত পৰম্পৰাগত বৃত্তিৰ কোনো এটাত নিয়োজিত। তেওঁলোকে অসংগঠিত খণ্ডত স্ব-নিয়োজনৰ ভিত্তিত কাম কৰি থাকিব লাগিব।

• আবেদনকাৰীসকলে বিগত পাঁচ বছৰত স্ব-নিয়োজন বা ব্যৱসায়িক বিকাশৰ বাবে একেধৰণৰ ঋণভিত্তিক চৰকাৰী আঁচনিৰ অধীনত ঋণ গ্ৰহণ কৰা হ’ব নালাগে।
• পঞ্জীয়ন আৰু সুবিধা এটা পৰিয়ালৰ এজন সদস্যলৈহে সীমাবদ্ধ, য’ত স্বামী, পত্নী আৰু অবিবাহিত সন্তান অন্তৰ্ভুক্ত।
• চৰকাৰী সেৱাত থকা ব্যক্তি আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকল যোগ্য নহয়।

মুদ্ৰা আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী ষ্ট্ৰীট ভেণ্ডৰছ আত্মনিৰ্ভৰ নিধিৰ হিতাধিকাৰীসকলে তেওঁলোকৰ ঋণ সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিশোধ কৰিলে প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মাৰ অধীনত যোগ্য।

কেৱল উমৈহতীয়া সেৱা কেন্দ্ৰ (Common Service Centres - CSCs)-ৰ জৰিয়তে আবেদন দাখিল কৰিব পাৰি।

তিনি-স্তৰীয় পৰীক্ষণ আৰু অনুমোদন

পৰীক্ষণ: গাঁও পঞ্চায়ত বা নগৰ স্থানীয় সংস্থাৰ পৰ্যায়ত।

পৰীক্ষা আৰু পৰামৰ্শ: জিলা ৰূপায়ণ সমিতিৰ দ্বাৰা।

অনুমোদন: পৰীক্ষণ সমিতিৰ দ্বাৰা।

প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মাৰ হিতাধিকাৰীসকলক উদ্যোগী হিচাপে উদ্যম সহায়ক মঞ্চতো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে প্ৰযোজ্য চৰকাৰী সুবিধাসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মাৰ অধীনত অগ্ৰগতি

১৫ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৬ পৰ্যন্ত ২৪.৩৭ লাখতকৈ অধিক কাৰিকৰে মৌলিক দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰিছে আৰু ১৮.১৬ লাখতকৈ অধিক কাৰিকৰে সঁজুলি লাভ কৰিছে।

আঁচনিখনৰ অধীনত ৬.১৯ লাখতকৈ অধিক ঋণ অনুমোদন কৰা হৈছে, যাৰ মূল্য প্ৰায় ৫,৩১৬ কোটি টকা। এই ঋণ সহায়তাৰ উদ্দেশ্য হৈছে হিতাধিকাৰীসকলক কেঁচামাল ক্ৰয়, সঁজুলি উন্নীতকৰণ, কাৰ্যকলাপ সম্প্ৰসাৰণ আৰু তেওঁলোকৰ উদ্যোগসমূহ শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰা।

৮.১১ লাখতকৈ অধিক হিতাধিকাৰীয়ে ডিজিটেল প্ৰোৎসাহন লাভ কৰিছে আৰু প্ৰোৎসাহন হিচাপে ৪২ কোটি টকাতকৈ অধিক বিতৰণ কৰা হৈছে।

১২,০০০তকৈ অধিক কাৰিকৰক ব্ৰেণ্ডিং, সামগ্ৰীৰ নক্সা, পেকেজিং আৰু বিপণনৰ বাবে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে।

• সমগ্ৰ দেশত ১,৫০০তকৈ অধিক সজাগতা কাৰ্যসূচী আৰু শিবিৰ, ৫০তকৈ অধিক কৰ্মশালা, ৮২খন বাণিজ্য মেলা, ৩৭খন ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ প্ৰদৰ্শনী আৰু ৫০তকৈ অধিক ফ্লেছ মব আয়োজন কৰা হৈছে।
• প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰদৰ্শনী তথা বাণিজ্য মেলা ১৭ জানুৱাৰী ২০২৬ৰ পৰা ৩১ জানুৱাৰী ২০২৬লৈ দিল্লী হাটত আয়োজন কৰা হৈছিল। এই অনুষ্ঠানত সমগ্ৰ ভাৰতৰ ১১৭তকৈ অধিক কাৰিকৰে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকে ২ কোটি টকাতকৈ অধিক অভিলেখসংখ্যক বিক্ৰী কৰিছিল। এই অনুষ্ঠানটো বিভিন্ন দেশৰ বিদেশী কূটনীতিবিদ, ভাৰত চৰকাৰৰ বহু জ্যেষ্ঠ বিষয়াই পৰিদৰ্শন কৰিছিল আৰু ৬০,০০০তকৈ অধিক লোকৰ সমাগম হৈছিল।
• ৩০,০০০তকৈ অধিক বিশ্বকৰ্মা হিতাধিকাৰীক চৰকাৰী ই-মাৰ্কেটপ্লেচ, অ’এনডিচি, মীশ্ব’, আমাজন, ফেবইণ্ডিয়া, সুলেখা আদিকে ধৰি বিভিন্ন ই-বাণিজ্য মঞ্চত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
• ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মজলীয়া উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়ে যোগ্য কাৰিকৰসকলক ইয়াৰ বজাৰত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাত সহায় কৰিবলৈ আমাজনৰ সৈতে এখন বুজাবুজিৰ চুক্তিও স্বাক্ষৰ কৰিছে।
• প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মাই দিব্যাংজন বিশ্বকৰ্মা কাৰিকৰসকলক বজাৰৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিবলৈ এক ষ্টেচন এক সামগ্ৰী উদ্যোগো ব্যৱহাৰ কৰিছে। নিৰ্বাচিত অধিক লোকসমাগম হোৱা ৰে’ল ষ্টেচনসমূহত নিৰ্দিষ্ট খুচুৰা বিপণীয়ে তেওঁলোকৰ সামগ্ৰী প্ৰদৰ্শন আৰু বিক্ৰী কৰিবলৈ স্থান প্ৰদান কৰে। বিভিন্ন বৃত্তিৰ ৪২জনতকৈ অধিক দিব্যাংজন হিতাধিকাৰীক ১৪খন ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত বিপণী স্থাপনৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা হৈছে।
• অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ৰ অৱসৰ আঁচনিৰ সহযোগত ভূপাল আৰু চণ্ডীগড়কে ধৰি বিমানবন্দৰসমূহতো প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মাৰ বিপণী মুকলি কৰা হৈছে।
• প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মাৰ সামগ্ৰীৰ পেকেজিং আৰু ব্ৰেণ্ডিং উন্নীত কৰিবলৈ ভাৰতীয় পেকেজিং প্ৰতিষ্ঠানৰ সহযোগত ৬খন চহৰত একাধিক কৰ্মশালা আয়োজন কৰা হৈছে, য’ত ১,৫০০জন বিশ্বকৰ্মাক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে (প্ৰতিখন চহৰত ২৫০জন কাৰিকৰ)।
• জনজাতীয় কাৰিকৰসকলক উৎসাহিত আৰু তেওঁলোকৰ বজাৰ পৰিসৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰিবলৈ মন্ত্ৰালয়ে ট্ৰাইফেডৰ সহযোগত একাধিক জনজাতীয় কাৰিকৰ মেলা আয়োজন কৰি জনজাতীয় প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা কাৰিকৰসকলক ট্ৰাইবছ ইণ্ডিয়া আদিৰ দৰে সন্মানীয় মঞ্চৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।
• বিহাৰ, গুজৰাট, গোৱা, হিমাচল প্ৰদেশ, ওড়িশা, পুডুচেৰী আদিৰ তাৰকা শ্ৰেণীৰ হোটেল আৰু ৰিজৰ্টসমূহতো একাধিক প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা বিপণী স্থাপন কৰা হৈছে (যেনে- বিভিন্ন ৰাজ্যত হোটেল তাজ, ৰেডিছন, এডবুজ আদি)।

হিতাধিকাৰীৰ অভিজ্ঞতা আৰু মূল্যায়নৰ তথ্য

আঁচনিখন বিভিন্ন পৰম্পৰাগত বৃত্তি আৰু অঞ্চলত ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। তলত দুটা ভিন্ন বৃত্তি আৰু ৰাজ্যৰ হিতাধিকাৰীৰ অভিজ্ঞতা উপস্থাপন কৰা হৈছে।

পৰম্পৰাগত দক্ষতা আৰু জীৱিকাৰ বহনক্ষমতা

প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মাই পৰম্পৰাগত বৃত্তিসমূহক তেওঁলোকৰ স্থানীয় আৰু পৰিয়ালভিত্তিক চৰিত্ৰ অক্ষুণ্ণ ৰাখি এক ৰাষ্ট্ৰীয় সহায়ৰ কাঠামোৰ ভিতৰত স্থান দিছে। এই আঁচনিখনে বহুতো বৃত্তিৰ সৈতে জড়িত পৰম্পৰাগত দক্ষতাৰ ধাৰাবাহিকতা আৰু গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰা শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্যও ৰাখে। কাৰিকৰ আৰু শিল্পীসকলক তেওঁলোকৰ কামৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত সহায় আগবঢ়াই ই জীৱিকাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰাৰ লগতে পৰিৱৰ্তনশীল অৰ্থনৈতিক পৰিৱেশত পৰম্পৰাগত জ্ঞান আৰু দক্ষতাসমূহ প্ৰাসংগিক হৈ থকাত সহায় কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখে।

তথ্যসূত্ৰ:

ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মজলীয়া উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1959098&lang=2&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291931&lang=1&reg=48

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236871&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198702&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202916&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286958&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2253553&lang=2&reg=48

https://www.msme.gov.in/static/uploads/2026/05/3040dc36fd7023c4d4d1f647ee816165.pdf

https://pmvishwakarma.gov.in/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2271522&lang=1&reg=6

https://dic.py.gov.in/sites/default/files/pm-vishwakarma.pdf

বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://www.dpiit.gov.in/static/uploads/2026/03/863a5fef349d79a1bba316c4b51eaacb.pdf

পিআইবি আৰ্কাইভ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2298755&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2260904&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2278107&lang=1&reg=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=2&NoteId=157068&lang=1&reg=3

ৰাজ্যসভা সচিবালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2238242&lang=1&reg=1

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

****

পিআইবি গৱেষণা

RR