पत्र सूचना कार्यालय

পৰিষ্কাৰ বায়ুৰ দিশে: এক গোলকীয় আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিশ্ৰুতি

পৰিষ্কাৰ বায়ু মানৱ স্বাস্থ্য, পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা আৰু অৰ্থনৈতিক কল্যাণৰ বাবে মৌলিক। নগৰীকৰণ আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে বায়ু প্ৰদূষণৰ মোকাবিলা কৰাটো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ গোলকীয় অগ্ৰাধিকাৰ হৈ পৰিছে। এই প্ৰয়োজনীয়তাক স্বীকাৰ কৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্প্ৰদায়ে পৰিৱেশগত কাৰ্যব্যৱস্থাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত পৰিষ্কাৰ বায়ুক স্থান দিছে।

নীলা আকাশৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষ্কাৰ বায়ু দিৱস বিশ্বজুৰি ৭ ছেপ্টেম্বৰত পালন কৰা হয়। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভাই ২০১৯ চনত এই দিৱসটো নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল, যাতে বায়ু প্ৰদূষণৰ বিৰুদ্ধে গোলকীয় পদক্ষেপ শক্তিশালী কৰিব পৰা যায়। ইয়াত সকলো স্তৰতে জনসজাগতা বৃদ্ধি কৰা আৰু বায়ুৰ গুণাগুণ উন্নত কৰাৰ বাবে কাৰ্যব্যৱস্থা গ্ৰহণ আৰু সুবিধা প্ৰদান কৰাৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। ভাৰতে এই উপলক্ষ্যক স্বচ্ছ বায়ু দিৱস হিচাপে পালন কৰে আৰু গোলকীয় অভিযানক ৰাষ্ট্ৰীয় অগ্ৰাধিকাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰে।

ভাৰত চৰকাৰে এক ব্যাপক, বহু-খণ্ডীয় দৃষ্টিভংগীৰ জৰিয়তে এই জটিল প্ৰত্যাহ্বানৰ মোকাবিলা কৰি আছে। এই দৃষ্টিভংগীত বায়ুৰ গুণাগুণ নিৰীক্ষণ, নিৰ্গমন নিয়ন্ত্ৰণ আৰু চহৰভিত্তিক কাৰ্যপৰিকল্পনা একত্ৰিত কৰা হৈছে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে লক্ষ্যভিত্তিক কাৰ্যসূচী আৰু নীতি-হস্তক্ষেপৰ জৰিয়তে ৰাজ্য আৰু চহৰসমূহক সহায় আগবঢ়াইছে। ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু জিলা প্ৰশাসনে মাটিৰ স্তৰত এই ব্যৱস্থাসমূহ ৰূপায়ণ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এই সমন্বিত প্ৰচেষ্টাসমূহে প্ৰদূষণৰ উৎসসমূহৰ মোকাবিলা কৰাৰ লগতে স্থায়ী বায়ুৰ গুণাগুণ ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠানগত সক্ষমতা শক্তিশালী কৰে।

বায়ু প্ৰদূষণ হ্ৰাসৰ বাবে ভাৰতৰ পদক্ষেপ

কেন্দ্ৰীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ডে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিৱেশীয় বায়ুৰ গুণাগুণ নিৰীক্ষণ (National Ambient Air Quality Monitoring - NAAQM) কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াৰ নাম NAMP কৰা হয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে সময়ে সময়ে বায়ু প্ৰদূষণৰ মূল্যায়ন কৰা, নগৰীয়া অঞ্চলসমূহত পৰিৱেশীয় বায়ুৰ গুণাগুণৰ স্থিতি আৰু প্ৰৱণতা নিৰ্ধাৰণ কৰা, ভৱিষ্যতৰ পৰিৱৰ্তনৰ অনুমান কৰা আৰু নিৰ্ধাৰিত পৰিৱেশীয় বায়ুৰ গুণাগুণৰ মানদণ্ড উলংঘনৰ লগতে স্বাস্থ্যজনিত বিপদ নিৰ্ধাৰণ কৰা।

মাৰ্চ ২০২৬ পৰ্যন্ত দেশৰ পৰিৱেশীয় বায়ুৰ গুণাগুণ নিৰীক্ষণ নেটৱৰ্কত ২৮খন ৰাজ্য আৰু ৭খন কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ ৬০৩খন চহৰত মুঠ ১,৬৪৬টা ষ্টেচন আছে, য’ত মেনুৱেল ষ্টেচন আৰু ৰিয়েল-টাইম ষ্টেচন দুয়োটাই অন্তৰ্ভুক্ত। মেনুৱেল ষ্টেচনসমূহে নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ব্যৱধানত নমুনা সংগ্ৰহ আৰু বিশ্লেষণ কৰে, আনহাতে অবিৰত পৰিৱেশীয় বায়ুৰ গুণাগুণ নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা (Continuous Ambient Air Quality Monitoring System - CAAQMS)-এ অবিৰত, ৰিয়েল-টাইম বায়ুৰ গুণাগুণৰ তথ্য প্ৰদান কৰে।

SAMEER মোবাইল এপ্লিকেচন আৰু ৱেব প’ৰ্টেলে ২৯২খনতকৈ অধিক চহৰৰ বাবে প্ৰায়-ৰিয়েল-টাইম বায়ুৰ গুণাগুণ সূচক (Air Quality Index - AQI)ৰ তথ্য প্ৰদান কৰে, যিয়ে স্বচ্ছতা আৰু নাগৰিক সজাগতা বৃদ্ধি কৰে। সকলো NCAP চহৰতে জনঅভিযোগ নিষ্পত্তি প’ৰ্টেল স্থাপন কৰা হৈছে, যাৰ জৰিয়তে প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰচেষ্টাত জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ সম্ভৱ হৈছে।

AQI হৈছে নাগৰিকসকলৰ বাবে বায়ুৰ গুণাগুণ বুজিবলৈ এক সৰল সঁজুলি। ই প্ৰদূষকৰ ঘনত্ব আৰু ইয়াৰ সম্ভাৱ্য স্বাস্থ্যজনিত প্ৰভাৱৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বায়ুৰ গুণাগুণক ভালৰ পৰা গুৰুতৰলৈকে ৬টা শ্ৰেণীত ভাগ কৰে। AQI আঠটা প্ৰদূষক—PM10, PM2.5, NO₂, SO₂, CO, O₃, NH₃ আৰু Pb—ব্যৱহাৰ কৰি গণনা কৰা হয়, য’ত আটাইতকৈ বেয়া প্ৰদৰ্শন কৰা প্ৰদূষকটোৱে সামগ্ৰিক AQI নিৰ্ধাৰণ কৰে।

নগৰীয়া অঞ্চলত বায়ু প্ৰদূষণৰ মোকাবিলা মিছন মোডত কৰিবলৈ চৰকাৰে ২০১৯ চনত সমগ্ৰ দেশৰ ১৩০খন চহৰত ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষ্কাৰ বায়ু কাৰ্যসূচী (National Clean Air Programme - NCAP) আৰম্ভ কৰে। ই এক বহু-খণ্ডীয় পদক্ষেপ, য’ত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ, নগৰীয়া স্থানীয় সংস্থা (Urban Local Bodies - ULBs) আৰু অন্যান্য অংশীদাৰসকলৰ সমন্বিত প্ৰচেষ্টা জড়িত। NCAP-এ চহৰ, ৰাজ্য আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ পৰিষ্কাৰ বায়ু কাৰ্যপৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে উৎস-নিৰ্দিষ্ট প্ৰশমন ব্যৱস্থাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে আৰু কেন্দ্ৰীয়, ৰাজ্য আৰু জিলা পৰ্যায়ত গঠন কৰা বিভিন্ন সমিতিৰ দ্বাৰা ইয়াৰ নিৰীক্ষণ কৰা হয়।

“PRANA” – প্ৰদূষণ-অসংগত চহৰসমূহত বায়ু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ প’ৰ্টেল (Portal for Regulation of Air-Pollution in Non-Attainment cities - PRANA) হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষ্কাৰ বায়ু কাৰ্যসূচী (NCAP)-ৰ ৰূপায়ণ পৰিচালনা আৰু নিৰীক্ষণৰ বাবে এক প’ৰ্টেল। ই চহৰৰ বায়ু কাৰ্যপৰিকল্পনাৰ ৰূপায়ণৰ ভৌতিক আৰু বিত্তীয় স্থিতি অনুসৰণ কৰাত সহায় কৰে আৰু NCAP-ৰ অধীনত বায়ুৰ গুণাগুণ ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰচেষ্টাসমূহৰ তথ্য জনসাধাৰণৰ মাজত প্ৰচাৰ কৰে। বিভিন্ন অংশীদাৰে NCAP-ৰ অধীনত গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ আৰু ইয়াৰ অগ্ৰগতিৰ সৈতে জড়িত তথ্য এই প’ৰ্টেলত উপলব্ধ, যিয়ে ভৱিষ্যতৰ নীতি নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰিব। প’ৰ্টেলত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ ক্লিক কৰক।

স্বচ্ছ বায়ু সমীক্ষা (Swachh Vayu Survekshan) হৈছে NCAP-ৰ অধীনত ১৩০খন চহৰৰ বাৰ্ষিক মূল্যায়ন। ২০২২–২৩ চনত আৰম্ভ কৰা এই পদক্ষেপটো পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়ৰ (Ministry of Environment, Forest and Climate Change, MoEFCC) এক উদ্যোগ। এই মূল্যায়নত মুখ্য প্ৰদূষণৰ উৎসসমূহৰ মোকাবিলা কৰা ব্যৱস্থা আৰু চহৰভিত্তিক পৰিষ্কাৰ বায়ু কাৰ্যপৰিকল্পনাৰ ৰূপায়ণ সামৰি লোৱা হয়। ই বায়ুৰ গুণাগুণ উন্নত কৰিবলৈ চহৰসমূহৰ মাজত সুস্থ প্ৰতিযোগিতা, উদ্ভাৱন আৰু দ্ৰুত পদক্ষেপক উৎসাহিত কৰে।

২০২৬ চনৰ স্বচ্ছ বায়ু সমীক্ষাৰ চেম্পিয়ন

ৱাৰ্ড পৰ্যায়ৰ স্বচ্ছ বায়ু সমীক্ষা হৈছে তলৰ স্তৰৰ পৰা ওপৰলৈ অহা দৃষ্টিভংগী নিশ্চিত কৰা আৰু মূল স্তৰত গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপসমূহক স্বীকৃতি দিয়াৰ দিশত এক পদক্ষেপ। সমগ্ৰ দেশৰ ৭,৪০০তকৈ অধিক ৱাৰ্ডত ৱাৰ্ড পৰ্যায়ৰ স্বচ্ছ বায়ু সমীক্ষা সম্পন্ন কৰা হৈছে।

২০২৬ চনৰ সমীক্ষাত এই তিনিটা শ্ৰেণীত ১০খন সৰ্বোত্তম প্ৰদৰ্শনকাৰী চহৰক স্বীকৃতি দিয়া হয়। লক্ষ্ণৌৱে শ্ৰেণী ১ত প্ৰথম স্থান লাভ কৰে, ৰৌৰকেলাই শ্ৰেণী ২ত শীৰ্ষস্থান লাভ কৰে, আনহাতে কলিংগনগৰে শ্ৰেণী ৩ত শীৰ্ষস্থান লাভ কৰে।

ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত তিনিটা শ্ৰেণীত ১০টা ৱাৰ্ডক পুৰস্কৃত কৰা হয়; শ্ৰেণী ১ত জনসংখ্যা ৩০,০০০তকৈ অধিক, শ্ৰেণী ২ত ১০,০০০–৩০,০০০ৰ ভিতৰত আৰু শ্ৰেণী ৩ত ১০,০০০তকৈ কম জনসংখ্যাৰ ৱাৰ্ড অন্তৰ্ভুক্ত।

ৱাৰ্ড ৭০ লক্ষ্ণৌৱে শ্ৰেণী ১ত প্ৰথম স্থান লাভ কৰে, ৱাৰ্ড ৩০ আৰু ৩৬ ভুৱনেশ্বৰে শ্ৰেণী ২ত শীৰ্ষস্থান লাভ কৰে, আনহাতে ৱাৰ্ড ১৩ ৰৌৰকেলাই শ্ৰেণী ৩ত শীৰ্ষস্থান লাভ কৰে। ইয়াৰ উপৰি ২৩খন ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ পৰা প্ৰতিখন ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ ৩টাকৈ ৱাৰ্ডসহ মুঠ ৬৯টা ৱাৰ্ডকো পুৰস্কৃত কৰা হৈছে।

বায়ুৰ গুণাগুণ উন্নত কৰাৰ বাবে খণ্ডভিত্তিক মুখ্য প্ৰশমন ব্যৱস্থা

• ২০২০ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা সমগ্ৰ দেশত বি.এছ.-৬ (BS-VI) মানদণ্ড-অনুৰূপ যান-বাহন প্ৰৱৰ্তন।
• গধুৰ উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়ৰ প্ৰধান বৈদ্যুতিক যানবাহন আঁচনি আৰু গৃহ নিৰ্মাণ আৰু নগৰ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ৰ প্ৰধান বৈদ্যুতিক বাছ সেৱা আঁচনি, ভাৰত চৰকাৰৰ জৰিয়তে বৈদ্যুতিক যানবাহনৰ প্ৰচাৰ।
• শক্তি মন্ত্ৰালয়ে জাৰি কৰা নিৰ্দেশনা অনুসৰি বৈদ্যুতিক যানবাহনৰ বাবে চাৰ্জিং আন্তঃগাঁথনি স্থাপন।
• চহৰভিত্তিক কাৰ্যপৰিকল্পনাত যানজঁট হ্ৰাস আৰু সংযোগস্থল উন্নয়নৰ ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰি যান-বাহনৰ চলাচলৰ পৰা হোৱা প্ৰদূষণৰ মোকাবিলা কৰা।
• পথ পৰিবহন আৰু ঘাইপথ মন্ত্ৰালয়ে পঞ্জীয়নভুক্ত যানবাহন স্ক্ৰেপিং সুবিধা (Registered Vehicle Scrapping Facility - RVSFs) আৰু স্বয়ংক্ৰিয় পৰীক্ষণ ব্যৱস্থা (Automated Testing System - ATS) স্থাপনৰ সন্দৰ্ভত অধিসূচনা জাৰি কৰিছে, যাতে যানবাহন স্ক্ৰেপিং নীতি ৰূপায়ণৰ বাবে এক সক্ষম পৰিকাঠামো সৃষ্টি হয়।
• সমগ্ৰ দেশত প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীনত (Pollution Under Control - PUC) প্ৰমাণপত্ৰ ব্যৱস্থা উন্নত আৰু শক্তিশালী কৰাৰ কাৰ্যসূচী পথ পৰিবহন আৰু ঘাইপথ মন্ত্ৰালয়ৰ দ্বাৰা ৰূপায়ণ।
• গৃহ নিৰ্মাণ আৰু নগৰ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ে “প্ৰদূষণ হ্ৰাস আৰু পৰিবহন বায়ু প্ৰদূষণ আৰু নেটৱৰ্ক নিৰ্গমন হ্ৰাসৰ বাবে যানবাহন সম্পদৰ দ্ৰুত নবীকৰণ আৰু উৎসাহ প্ৰদান কাৰ্যসূচী (Program for Accelerated Renewal and Incentivization of Vehicle Assets for Reducing Transport Air-Pollution and Network Emission - PARIVARTAN)” আৰম্ভ কৰিছে। ই এক সময়সীমাবদ্ধ যানবাহন বহৰ আধুনিকীকৰণ আঁচনি, যাৰ লক্ষ্য হৈছে বি.এছ.-৪ (BS-IV) আৰু তাতকৈ পুৰণি ট্ৰাক আৰু বাছসমূহক বি.এছ.-৬ (BS-VI), চি.এন.জি. (CNG) বা বৈদ্যুতিক যানবাহন (EVs)-ৰে সলনি কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰি এন.চি.আৰ.-ত যানবাহনৰ প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰা।
• দিল্লী-এন.চি.আৰ.-ত বায়ুৰ গুণাগুণ ব্যৱস্থাপনা আয়োগে (Commission for Air Quality Management- CAQM) দিল্লী ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজধানী অঞ্চলৰ চৰকাৰ আৰু হাৰিয়ানা, ৰাজস্থান আৰু উত্তৰ প্ৰদেশ ৰাজ্য চৰকাৰলৈ এন.চি.আৰ.-ত ৰাজহুৱা পৰিবহন সেৱা, বিশেষকৈ বাছসমূহক পৰিষ্কাৰ পদ্ধতিলৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ বাবে নিৰ্দেশনা জাৰি কৰিছে। CAQM-এ ৰাজহুৱা পৰিবহনৰ আন্তঃগাঁথনি বৃদ্ধি কৰিবলৈ ৰাজ্য চৰকাৰসমূহক নিৰ্দেশ দিছে আৰু ০১.১১.২০২৬ৰ পৰা পৰ্যটক বাছকে ধৰি কেৱল বি.এছ.-৬/চি.এন.জি./বৈদ্যুতিক যানবাহন (BS-VI/CNG/EV) ৰাজহুৱা পৰিবহনৰ বাছক দিল্লীত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়াৰ নিৰ্দেশ দিছে।
• দিল্লী-এন.চি.আৰ.-ত CAQM-এ মটৰ যানবাহন এগ্ৰিগেটৰ, ডেলিভাৰী সেৱা প্ৰদানকাৰী আৰু ই-কমাৰ্চ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে আগবঢ়োৱা সেৱাত পৰিষ্কাৰ গতিশীলতা দ্ৰুতগতিত প্ৰৱৰ্তনৰ সন্দৰ্ভত দিল্লী ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজধানী অঞ্চলৰ চৰকাৰ আৰু হাৰিয়ানা, ৰাজস্থান আৰু উত্তৰ প্ৰদেশ ৰাজ্য চৰকাৰলৈ নিৰ্দেশনা জাৰি কৰিছে।
• দিল্লীত এল.-৫ (L5) শ্ৰেণীৰ কেৱল বৈদ্যুতিক তিনিচকীয়া যানবাহন (যাত্ৰী আৰু সামগ্ৰী) বাধ্যতামূলকভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা, তাৰ পিছত এন.চি.আৰ.-ৰ উচ্চ পৰিমাণৰ জিলাসমূহ—গুৰুগ্ৰাম, ফৰিদাবাদ, ছোনিপত, গাজিয়াবাদ আৰু গৌতম বুদ্ধ নগৰ—আৰু এন.চি.আৰ.-ৰ অন্যান্য সকলো জিলাত ক্ৰমাগতভাৱে ইয়াক প্ৰৱৰ্তন কৰা।

• পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়ে ঔদ্যোগিক খণ্ডসমূহৰ বাবে পৰিৱেশগত মানদণ্ড অধিসূচিত কৰিছে। নিৰ্দিষ্ট মানদণ্ড নথকা উদ্যোগসমূহে পৰিৱেশ সুৰক্ষা বিধি, ১৯৮৬ (Environment Protection Rules, 1986)-ৰ অধীনত প্ৰযোজ্য সাধাৰণ মানদণ্ড অনুসৰণ কৰিব লাগিব।
• কেন্দ্ৰীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ডে ৪১৯টা ঔদ্যোগিক খণ্ড আৰু উপ-খণ্ডক ইয়াৰ প্ৰদূষণ সম্ভাৱনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১২৫টা ৰেড, ১৩৭টা অৰেঞ্জ, ৯৪টা গ্ৰীণ, ৫৪টা হোৱাইট আৰু ৯টা ব্লু শ্ৰেণী অন্তৰ্ভুক্ত।
• দিল্লী-এন.চি.আৰ.-ত ঔদ্যোগিক নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিবলৈ CAQM-এ উদ্যোগসমূহৰ বাবে অনুমোদিত ইন্ধনৰ এক মানক তালিকা অধিসূচিত কৰিছে। চিনাক্ত কৰা সকলো উদ্যোগে অনলাইন অবিৰত নিৰ্গমন নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰি CPCB ছাৰ্ভাৰৰ সৈতে সংযোগ নিশ্চিত কৰিব লাগিব।
• CPCB-এ ১৭টা অতি প্ৰদূষণকাৰী উদ্যোগৰ শ্ৰেণীক অনলাইন অবিৰত নিৰ্গমন নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা (Online Continuous Emission Monitoring Systems, OCEMS) স্থাপন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছে।
• CAQM-এ প্ৰদূষণকাৰী আৰু বৃহৎ উদ্যোগসমূহৰ বাবে কণিকাজাত পদাৰ্থৰ নিৰ্গমনৰ সংশোধিত মানদণ্ড ৫০ mg/Nm³ শক্তিশালী আৰু জাৰি কৰিছে, যি ১ অক্টোবৰ ২০২৬ৰ পৰা প্ৰযোজ্য হ’ব। সেই অনুসৰি চিনাক্ত কৰা ঔদ্যোগিক গোটসমূহত বায়ু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ সঁজুলি স্থাপন কৰা হৈছে।
• ৰাজ্যিক প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ডসমূহক ঔদ্যোগিক প্ৰতিষ্ঠান থকা অনুৰূপ নহোৱা অঞ্চলসমূহত কঠোৰ নিৰীক্ষণমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে।
• CEPI-ভিত্তিক শ্ৰেণীবিভাজনে ঔদ্যোগিক ক্লাষ্টাৰসমূহক সংকটজনকভাৱে প্ৰদূষিত অঞ্চল (Critically Polluted Areas - CPAs) বা গুৰুতৰভাৱে প্ৰদূষিত অঞ্চল (Severely Polluted Areas - SPAs) হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। এই অঞ্চলসমূহত প্ৰদূষণৰ বোজা হ্ৰাস আৰু পৰিৱেশগত গুণাগুণ উন্নত কৰিবলৈ কাৰ্যপৰিকল্পনা বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে।
• ২০২২ চনত MoEFCC-এ ডিজেল, পেট্ৰ’ল বা দ্বৈত ইন্ধন পদ্ধতিত চলা ৮০০ কিলোৱাট (kW) পৰ্যন্ত বিদ্যুৎ উৎপাদকৰ বাবে কঠোৰতৰ নিৰ্গমন মানদণ্ড (CPCB IV+) অধিসূচিত কৰিছিল।

• CPCB-এ নিৰ্মাণ আৰু ভাঙনি (Construction and Demolition - C&D) আৱৰ্জনাৰ পৰিৱেশগতভাৱে সঠিক ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে নিৰ্দেশনা আৰু নিৰ্মাণ সামগ্ৰী আৰু C&D আৱৰ্জনাৰ পৰা হোৱা ধূলি নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে নিৰ্দেশনা প্ৰকাশ কৰিছে।
• ৰাজ্যিক প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ড (State Pollution Control Boards - SPCBs) আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ সমিতি (Pollution Control Committees - PCCs)-সমূহে ২০,০০০ বৰ্গমিটাৰতকৈ অধিক আয়তনৰ নিৰ্মাণস্থলীত এণ্টি-স্মগ গান আৰু পৰ্যাপ্ত ধূলি নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা নিয়োগ কৰিব লাগে। CPCB-এ C&D প্ৰকল্পত এণ্টি-স্মগ গান ব্যৱহাৰৰ বাবেও নিৰ্দেশনা জাৰি কৰিছে।
• এন.চি.আৰ.-ত পথৰ মালিক/ৰক্ষণাবেক্ষণ/নিৰ্মাণকাৰী সংস্থাসমূহে ধূলি নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাৰ নিৰীক্ষণ আৰু ফলপ্ৰসূ ৰূপায়ণৰ বাবে “ধূলি নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যৱস্থাপনা কোষ” (Dust Control and Management Cell) স্থাপনৰ বাবে নিৰ্দেশনা জাৰি কৰা হৈছে। এন.চি.আৰ.-ত ৭০টা ধূলি নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যৱস্থাপনা কোষ (Dust Control and Management Cells, DCMCs) স্থাপন কৰা হৈছে আৰু CAQM-এ নিয়মীয়াকৈ ইয়াৰ পৰ্যালোচনা কৰে।
• দিল্লী এন.চি.আৰ.-ত ৫০০ বৰ্গমিটাৰতকৈ অধিক প্লট এলেকাৰ নিৰ্মাণস্থলীৰ বাবে ধূলি প্ৰশমন ব্যৱস্থাৰ অনুপালন নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ ৱেব প’ৰ্টেলৰ জৰিয়তে অনলাইন নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।
• দিল্লী-এন.চি.আৰ.-ত পথৰ ধূলি নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে পথৰ পুনৰ উন্নয়ন, পৰ্যাপ্ত যান্ত্ৰিক পথ পৰিষ্কাৰ কৰা যন্ত্ৰ (Mechanized Road Sweeping Machines, MRSMs) নিয়োগ আৰু নিৰ্মাণ আৰু ভাঙনি আৱৰ্জনা সংগ্ৰহৰ আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰা হৈছে।

• কঠিন আৱৰ্জনা (২০১৬, ২০২৬ত সংশোধিত), প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা (২০১৬, ২০২২ত সংশোধিত), বিপজ্জনক আৱৰ্জনা (২০১৬), ই-আৱৰ্জনা (২০২২), বেটাৰী আৱৰ্জনা (২০২২) আৰু জৈৱ-চিকিৎসা আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা বিধি (২০১৬) ৰূপায়ণ।
• বজাৰভিত্তিক উৎপাদকৰ সম্প্ৰসাৰিত দায়বদ্ধতা (Extended Producer Responsibility - EPR)-এ প্লাষ্টিক পেকেজিং, ই-আৱৰ্জনা, বেটাৰী, টায়াৰ আৰু ব্যৱহৃত তেলৰ বাবে উৎপাদকসকলক ব্যৱহাৰৰ পিছৰ আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। ই পুনঃব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰে, লেণ্ডফিলৰ ওপৰত চাপ হ্ৰাস কৰে আৰু অনানুষ্ঠানিক আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনৰ পৰা হোৱা নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰে।
• ১২টা কম উপযোগিতা আৰু অধিক আৱৰ্জনা সৃষ্টিৰ সম্ভাৱনা থকা একক-ব্যৱহাৰযোগ্য প্লাষ্টিক (Single-Use Plastics - SUP) সামগ্ৰী—যেনে প্লাষ্টিক কাটলেৰী, ষ্ট্ৰ’ আৰু থাৰ্ম’কল সজ্জা—১ জুলাই ২০২২ৰ পৰা নিষিদ্ধ কৰা হৈছে, যাতে প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা হ্ৰাস আৰু প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা দাহৰ পৰা হোৱা নিৰ্গমন নিয়ন্ত্ৰণত সহায় হয়।

• CPCB-এ এককালীন বিত্তীয় সাহায্যৰ জৰিয়তে ধানৰ খেৰ পেলেটাইজেচন আৰু ট’ৰিফেকচন প্লাণ্টক সহায় কৰে।
• CAQM-এ দিল্লীৰ ৩০০ কিলোমিটাৰৰ ভিতৰত থকা তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ আৰু এন.চি.আৰ.-ৰ কেপটিভ প্লাণ্ট আৰু ইটাভাটাত ৫–১০% জৈৱভৰ্তি সহ-দাহৰ নিৰ্দেশ দিছে। এই ব্যৱস্থাসমূহে শস্য অৱশিষ্টৰ বিকল্প ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰে আৰু মুকলি দাহ হ্ৰাস কৰে।
• CPCB-এ এন.চি.আৰ.-ৰ ৰাজ্যসমূহত ধানৰ খেৰ-ভিত্তিক পেলেটাইজেচন আৰু ট’ৰিফেকচন প্লাণ্ট স্থাপনৰ বাবে বিত্তীয় সহায় আগবঢ়ায়। ৩৪টা প্লাণ্টৰ বাবে ৩৭.১৬ কোটি টকা অনুমোদন কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত পঞ্জাৱত ২৭টা আৰু হাৰিয়ানাত ৭টা প্লাণ্ট আছে।
• কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়ে ২০১৮–১৯ৰ পৰা ২০২৫–২৬লৈ শস্য অৱশিষ্ট ব্যৱস্থাপনা পদক্ষেপৰ বাবে ৪,২৩৩.৮৪ কোটি টকা প্ৰদান কৰিছে। কৃষকসকলক ৩.৫৩ লাখতকৈ অধিক শস্য অৱশিষ্ট ব্যৱস্থাপনা যন্ত্ৰ বিতৰণ কৰা হৈছে আৰু হাৰিয়ানা, মধ্য প্ৰদেশ, ৰাজস্থান, উত্তৰ প্ৰদেশ আৰু দিল্লী ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজধানী অঞ্চলত ৪৩,৫৩৫তকৈ অধিক কাষ্টম হায়াৰিং চেণ্টাৰ (Custom Hiring Centres - CHCs) স্থাপন কৰা হৈছে।
• একাধিক অংশীদাৰৰ সমন্বিত প্ৰচেষ্টাই উৎসাহজনক ফলাফল লাভ কৰিছে। অব্যাহত প্ৰচেষ্টাৰ ফলত ২০২৫ চনত ২০২১ৰ তুলনাত পঞ্জাৱত ধানৰ নৰা দাহৰ ঘটনা ৯৩% আৰু হাৰিয়ানাত ৯১% হ্ৰাস পাইছে।

• গ্ৰীণ ইণ্ডিয়া মিছনে বনাঞ্চলৰ গুণাগুণ, পৰিৱেশগত স্থিতিস্থাপকতা আৰু কাৰ্বন শোষণ উন্নত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। মাৰ্চ ২০২৬ পৰ্যন্ত ৰাজ্যসমূহলৈ ১,০১৯.২৬ কোটি টকা মুকলি কৰা হৈছে।
• ক্ষতিপূৰণমূলক বনানীকৰণ পুঁজি ব্যৱস্থাপনা আৰু পৰিকল্পনা কৰ্তৃপক্ষ (Compensatory Afforestation Fund Management and Planning Authority - CAMPA)-এ বন পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পৰিৱেশগত সংৰক্ষণত সহায় কৰে। ২০২০–২১ৰ পৰা ২০২৪–২৫ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ভিতৰত ৩.২০ লাখ হেক্টাৰতকৈ অধিক ক্ষতিপূৰণমূলক বনানীকৰণ কৰা হৈছে।
• নগৰ বন যোজনা (Nagar Van Yojana) ২০২০ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল আৰু এই আঁচনিৰ লক্ষ্য হৈছে ২০২৬–২৭লৈ ১,০০০খন নগৰ বন আৰু বাটিকা উন্নয়ন কৰা। ৩১ মাৰ্চ ২০২৬ পৰ্যন্ত ৬২৬খন নগৰ বন/বাটিকা উন্নয়নৰ বাবে ৫৫৭.৬২ কোটি টকা মুকলি কৰা হৈছে।
• আৰাৱলী গ্ৰীণ ৱাল উদ্যোগে ৰাজস্থান, গুজৰাট, হাৰিয়ানা আৰু দিল্লীত ৬.৩১ মিলিয়ন হেক্টৰ ভূমি পুনৰুদ্ধাৰৰ লক্ষ্য ৰাখিছে। ইয়াৰ অধীনত ৪৩৫টা নাৰ্চাৰী স্থাপন কৰা হৈছে, যাৰ সন্মিলিত ক্ষমতা ৩৯৩.২৪ লাখ পুলিৰ। ২০২৫ চনত প্ৰায় ৩৬,০২৫ হেক্টৰ ভূমি পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছে।
• “এক পেড় মা কে নাম” (Ek Ped Maa Ke Naam) অভিযান এক বৃহৎ জন-পৰিৱেশ আন্দোলন হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰ পৰ্যন্ত ২৬২.৪ কোটি পুলি ৰোপণ কৰা হৈছে।

ভাৰতৰ পৰিষ্কাৰ বায়ুৰ লক্ষ্য আগুৱাই নিয়া প্ৰতিষ্ঠানসমূহ

ভাৰত চৰকাৰে বায়ু প্ৰদূষণৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ এক বহু-স্তৰীয় প্ৰতিষ্ঠানগত কাঠামো গঠন কৰিছে। ইয়াৰ জৰিয়তে ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰক, ৰাজ্যিক সংস্থা, নগৰীয়া স্থানীয় সংস্থা আৰু বিশেষায়িত প্ৰতিষ্ঠানসমূহক নিয়ন্ত্ৰণ, নিৰীক্ষণ, বলৱৎকৰণ, বৈজ্ঞানিক মূল্যায়ন আৰু সমন্বিত কাৰ্যব্যৱস্থাৰ বাবে একত্ৰিত কৰা হৈছে।

CPCB হৈছে জল (প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৭৪ (Water (Prevention and Control of Pollution) Act, 1974)-ৰ অধীনত স্থাপিত এক বিধিবদ্ধ সংস্থা আৰু বায়ু (প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৮১ (Air (Prevention and Control of Pollution) Act, 1981)-ৰ অধীনত ক্ষমতা আৰু কাৰ্য সম্পাদনৰ দায়িত্বপ্ৰাপ্ত। ই দেশত বায়ুৰ গুণাগুণ উন্নত কৰা আৰু বায়ু প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ, নিয়ন্ত্ৰণ আৰু হ্ৰাস কৰাৰ বাবে কাম কৰে, লগতে MoEFCC-ক কাৰিকৰী সেৱা আগবঢ়ায়।

চৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজধানী অঞ্চল আৰু সংলগ্ন অঞ্চলসমূহত বায়ুৰ গুণাগুণ ব্যৱস্থাপনা আয়োগ আইন, ২০২১ (Commission for Air Quality Management in National Capital Region and Adjoining Areas Act, 2021) প্ৰণয়ন কৰে আৰু এন.চি.আৰ. এয়াৰশ্বেডত বায়ু প্ৰদূষণৰ সমন্বিত ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে CAQMক এক নিৰ্দিষ্ট বিধিবদ্ধ সংস্থা হিচাপে গঠন কৰে। ই সমগ্ৰ এন.চি.আৰ.-ত GRAP ৰূপায়ণৰো সমন্বয় কৰে।

ভাৰতৰ ৰাজ্যিক প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ডসমূহ হৈছে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে দায়বদ্ধ গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণমূলক সংস্থা। এইবোৰ পৰিৱেশ নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত সন্মুখৰ শাৰীত থাকে। জল আইন, বায়ু আইন আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইনৰ অধীনত থকা মূল দায়িত্বৰ উপৰি বৰ্তমান SPCBসমূহে শব্দ প্ৰদূষণ নিৰীক্ষণ, বিপজ্জনক আৰু প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা, তথ্যভাণ্ডাৰ সংৰক্ষণ, মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান ঔদ্যোগিক ভিত্তিৰ মাজত অনুপালন নিশ্চিত কৰাৰ কামো কৰে।

এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে নিয়ন্ত্ৰণ, নিৰীক্ষণ, বলৱৎকৰণ আৰু বৈজ্ঞানিক মূল্যায়নৰ জৰিয়তে বায়ু প্ৰদূষণৰ মোকাবিলাৰ বাবে এক সমন্বিত কাঠামো প্ৰদান কৰে।

উদ্যোগসমূহৰ বাবে পৰিৱেশগত নিয়ন্ত্ৰণত অধিক স্বচ্ছতা, সামঞ্জস্য আৰু দক্ষতা আনিবলৈ চৰকাৰে বায়ু আইন, ১৯৮১ (Air Act 1981) আৰু জল আইন, ১৯৭৪ (Water Act 1974)-ত সংশোধন কৰিছে আৰু ২৯ জানুৱাৰী ২০২৫ত একক সন্মতি নিৰ্দেশনা “বায়ু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ (সন্মতি প্ৰদান, প্ৰত্যাখ্যান বা বাতিল) নিৰ্দেশনা, ২০২৫ (Control of Air Pollution (Grant, Refusal or Cancellation of Consent) Guidelines, 2025)” আৰু ৩০ জানুৱাৰী ২০২৫ত “জল প্ৰদূষণ (সন্মতি প্ৰদান, প্ৰত্যাখ্যান বা বাতিল) নিৰ্দেশনা, ২০২৫ (Water Pollution (Grant, Refusal or Cancellation of Consent) Guidelines, 2025)” অধিসূচিত কৰিছে।

CPCB-এ এক একত্ৰিত সন্মতি আৰু অনুমোদন ব্যৱস্থাপনা প্ৰণালী (Unified Consent and Authorization Management System - UCAMS)ও আৰম্ভ কৰিছে, যাতে সকলো ৰাজ্যিক প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ড আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ সমিতিৰ দ্বাৰা সন্মতিৰ আবেদন অনলাইনভাৱে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰিব পৰা যায়। এই প’ৰ্টেলে সন্মতি প্ৰদান, প্ৰত্যাখ্যান বা বাতিলৰ এণ্ড-টু-এণ্ড অনলাইন প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ সমাধান প্ৰদান কৰে আৰু ইয়াৰ জৰিয়তে মাচুল, স্থান নিৰ্ধাৰণৰ মানদণ্ড আৰু সময়সীমাত একৰূপতা আহিব, যিয়ে অধিক স্বচ্ছতা আৰু অনুসৰণযোগ্যতা প্ৰদান কৰিব।

আগুৱাই যোৱাৰ পথ

ভাৰতৰ পৰিষ্কাৰ বায়ুৰ প্ৰচেষ্টাই ক্ৰমাৎ স্থায়ী, উৎস-নিৰ্দিষ্ট আৰু বিজ্ঞানভিত্তিক হস্তক্ষেপৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিব। বায়ুৰ গুণাগুণৰ নিৰীক্ষণ অধিক শক্তিশালী কৰিলে প্ৰদূষণৰ উৎস আৰু উদীয়মান হটস্পটসমূহ ভালদৰে চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰিব। ৰিয়েল-টাইম তথ্য, পূৰ্বানুমান আৰু বৈজ্ঞানিক মডেলিংৰ অধিক ব্যৱহাৰে সময়োপযোগী আৰু লক্ষ্যভিত্তিক হস্তক্ষেপত সহায় কৰিব পাৰে।

ৰাজ্য, চহৰ আৰু জিলা প্ৰশাসনসমূহে ৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যসূচীসমূহক মাটিৰ স্তৰত পৰিমাপযোগ্য উন্নতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাত কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা পালন কৰি থাকিব। পৰিষ্কাৰ গতিশীলতা, উন্নত ৰাজহুৱা পৰিবহন আৰু পৰিষ্কাৰ ইন্ধনৰ অধিক ব্যৱহাৰে পৰিবহনৰ পৰা হোৱা নিৰ্গমন অধিক হ্ৰাস কৰিব পাৰে।

ধূলি ব্যৱস্থাপনা, আৱৰ্জনা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু ঔদ্যোগিক নিৰ্গমন নিয়ন্ত্ৰণ শক্তিশালী কৰিলে নগৰীয়া প্ৰদূষণৰ মুখ্য উৎসসমূহৰ মোকাবিলা কৰিব পৰা যাব। নগৰীয়া সেউজীকৰণ আৰু পৰিৱেশতন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰে নগৰীয়া স্থিতিস্থাপকতা উন্নত কৰাৰ লগতে অতিৰিক্ত পৰিৱেশগত সুবিধা প্ৰদান কৰিব পাৰে।

অব্যাহত উদ্ভাৱনে অধিক পৰিষ্কাৰ প্ৰযুক্তি আৰু অধিক দক্ষ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাৰ বিকাশত সহায় কৰিব পাৰে। জনসজাগতা আৰু নাগৰিকৰ অংশগ্ৰহণ আচৰণগত পৰিৱৰ্তন অব্যাহত ৰখাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ থাকিব। সহযোগিতামূলক শাসন আৰু পৰিমাপযোগ্য ফলাফলৰ ওপৰত ভাৰতৰ অব্যাহত গুৰুত্বই পৰিষ্কাৰ বায়ু আৰু স্বাস্থ্যৱান সমাজৰ দিশত অগ্ৰগতি দ্ৰুত কৰিব পাৰে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়

• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1857587&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288316&reg=1&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2147751&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291891&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1752814&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2164956&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1795074&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2147803&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2213842&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2261439&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192852&reg=3&lang=2
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU3724_MjEnDz.pdf?source=pqals
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1943721&reg=48&lang=2

ৰাষ্ট্ৰসংঘ

• https://www.unep.org/events/un-day/international-day-clean-air-blue-skies-2025
• https://www.unep.org/explore-topics/air/what-we-do/clean-air-day

মাই ভাৰত

• https://mybharat.gov.in/mega_events/swachh-vayu-diwas-clean-air-blue-skies

বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা

• https://www.who.int/data/gho/data/themes/air-pollution

স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়াল কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

• https://ncdc.mohfw.gov.in/uploads/pdf/air17.pdf

PRANA পৰ্টেল

• https://prana.cpcb.gov.in/#/about

কেন্দ্ৰীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ড

• https://cpcb.gov.in/uploads/National_Ambient_Air_Quality_Standards.pdf

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2268795&reg=48&lang=2

অন্যান্য

• https://www.ceew.in/publications/how-are-state-pollution-control-boards-addressing-workload-resources-and-financial-challenges-by-innovative-functional-practices

pdf ফাইলৰ বাবে ইয়াত ক্লিক কৰক

****

পিআইবি গৱেষণা

           RR