पत्र सूचना कार्यालय

नवी दिल्‍ली, 28 ऑगस्‍ट 2026

भारताच्या शाश्वत उर्जा सुरक्षेला अणु उर्जेचा आधार

विकसित भारताच्या दिशेने सुरू असलेल्या वाटचालीमधे भविष्यातील उर्जा सुरक्षितता, शाश्वतता व स्वयंपूर्णता यासाठी भारत वचनबद्ध आहे. स्वच्छ, विश्वासार्ह व स्थिर भार असलेल्या वीजेची वाढती मागणी लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने आपल्या दीर्घकालिन उर्जा धोरणात अणु उर्जेला केंद्रस्थानी ठेवले आहे. अणु उर्जेमुळे कमी कार्बन उत्सर्जन करणारी वीज दिवसभर मिळते तसेच ती ग्रिड स्थिरतेला बाधा आणत नसल्यामुळे नवीकरणीय उर्जेला पूरक ठरत आहे. अणुउर्जेमुळे जीवाश्म इंधनाच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी होऊन भारताच्या हवामानबदल विषयक उद्दीष्टांना पाठिंबा मिळत आहे. आत्मनिर्भर भारताच्या संकल्पनेअंतर्गत केंद्र सरकार संपूर्ण अणु उर्जा प्रक्रियेमध्ये गतीमान स्वदेशी क्षमता विकसित करत आहे. यामध्ये अणुभट्टीची रचना, इंधन निर्मिती, कचरा व्यवस्थापन आणि प्रगत तंत्रज्ञानाचा समावेश आहे.

भारतात सध्या कार्यरत असलेल्या उर्जा निर्मिती करणाऱ्या 24 अणुभट्ट्यांमध्ये एकूण 8.78 गिगावॅट उर्जानिर्मितीची क्षमता आहे. एकंदर 7.5 गिगावॅट क्षमतेच्या नऊ अणुभट्ट्यांचे बांधकाम सुरू आहे. केंद्र सरकारने फ्लीट मोडमधील स्वदेशी बनावटीच्या 10 प्रेशराइज्ड हेवी वॉटर रिऍक्टर्सना (पीएचडब्ल्यूआर) आणि 500 मेगावॅट क्षमतेच्या दोन फास्ट ब्रीडर रिऍक्टर्सच्या (एफबीआर) प्रकल्प पूर् कामांना मंजूरी दिली आहे. अणुउर्जा अभियान (2025-26) आणि शांती कायदा 2025 यासह सध्याच्या धोरणात्मक उपक्रमांमुळे क्षमतावृद्धी, देशांतर्गत उत्पादनाला बळ देणे, नवसंशोधनाला चालना आणि खाजगी क्षेत्राचा वाढता सहभाग यांना गती आली आहे. हे सगळे उपक्रम एकत्रितरित्या एक लवचिक अणु परिसंस्था निर्माण करत आहेत. भारताची 2047 पर्यंत 100 गिगावॅट अणुउर्जा निर्मिती व शाश्वत विकास ही उद्दीष्टे साध्य करण्यामध्ये या परिसंस्थेची मदत मिळत आहे.

अणु उर्जा – एक दृष्टीक्षेप

काळजीपूर्वक नियंत्रित केलेल्या अणु विखंडनाच्या प्रक्रियेत निर्माण झालेल्या उष्णतेच्या मदतीने अणु उर्जा प्रकल्प वीज निर्मिती करतात. ही उष्णता पाण्याचे वाफेत रुपांतर करते आणि ही वाफ वीजनिर्मिती संचाला जोडलेल्या टर्बाइनला म्हणजेच चक्राला गती देते. हे संपूर्ण काम विविध अभियांत्रिकी सुरक्षा नियमांचे आणि भक्कम नियामक चौकटीचे पालन करत केले जाते.

अणु इंधन

अणु भट्टीमध्ये वीज निर्मितीसाठी वापरला जाणारा पदार्थ म्हणजे अणु इंधन. अणु विखंडनाच्या प्रक्रियेत अणु वेगळे होताना प्रचंड उष्णता बाहेर टाकली जाते. ही उष्णता पाण्याचे वाफेत रुपांतर करते. या वाफेवर वीज निर्मिती संचाची टर्बाइन्स चालतात.

अणु भट्ट्यांचे इंधन विखंडीत करता येणारे असू शकते, हे इंधन प्रक्रिया साखळी सुरू ठेवते किंवा अणु भट्टीमध्ये प्रथम इंधन विखंडीत इंधनात रुपांतरित केले जाते. सर्वसाधारणपणे नैसर्गिक युरेनियम, युरेनियम 235(यू235), कमी समृद्ध युरेनियम (एलइयू), प्लुटोनिअम 239 (पीयु 239) आणि मिश्र ऑक्साइड (एमओएक्स) इंधन हे अणु इंधनाचे प्रकार आहेत.

अमेरिका, फ्रान्स, चीन, जपान, दक्षिण कोरिया, कॅनडा आणि रशियासह बहुतांश देश कमी समृद्ध युरेनियमचा हलक्या पाण्याच्या अणु भट्ट्यांमध्ये वापर करतात. भारतात दाबयुक्त जड पाण्याच्या अणुभट्ट्यांमध्ये (पीएचडब्ल्यूआर) प्रामुख्याने नैसर्गिक युरेनियमचा वापर केला जातो. यासाठी युरेनियमवर प्रक्रिया करण्याची गरज नाही. भारतात प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर अणुभट्टीत (पीएफबीआर) एमओएक्स इंधनाचाही वापर केला जातो.

भारतातील युरेनियमचे साठे कमी दर्जाचे असल्यामुळे त्याला आयातीची गरज भासते. तथापि, भारतात थोरियमचा (टीएच 232) मुबलक साठा आहे. हा विखंडनाऐवजी पुनरुत्पादक गुणधर्म असलेला किरणोत्सारी पदार्थ आहे आणि तो प्रामुख्याने केरळ, तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश, ओडीशा, पश्चिम बंगाल आणि झारखंडच्या किनारपट्टीवरील वाळूत आढळतो. अणुभट्टीमध्ये टीएच 232 न्यूट्रॉन शोषून घेतो आणि त्याचे विखंडनशील युरेनियम 233 मध्ये रुपांतर करतो. आपल्या त्रिस्तरीय आण्विक उर्जा कार्यक्रमामध्ये देशातील मुबलक थोरियम साठ्याचा उपयोग करुन घेण्याचे भारताचे दीर्घकालिन आण्विक धोरण आहे.

अणुभट्टीतील प्रक्रिया

अणुभट्टीतील प्रक्रियेदरम्यान अणूच्या केंद्रकातून (nucleus of an atom) ऊर्जा मुक्त होते. याचे मुख्य दोन प्रकार असून, त्याअंतर्गत अणू विखंडन (nuclear fission) आणि अणू संमीलन (nuclear fusion) या प्रक्रियांचा अंतर्भाव असतो. अणुऊर्जा प्रकल्प वीजनिर्मितीसाठी प्रामुख्याने अणू विखंडन या प्रक्रियेचा वापर केला जातो.

अणुभट्टीत जेव्हा एखादा न्यूट्रॉन युरेनियम किंवा प्लुटोनियमच्या अणू केंद्रकावर आदळतो, तेव्हा त्या अणूचे दोन लहान अणूंमध्ये विभाजन होते. याच प्रक्रियेला अणू विखंडन असे म्हटले जाते. या प्रक्रियेतून मोठ्या प्रमाणावर उष्णता आणि अतिरिक्त न्यूट्रॉन बाहेर पडतात. हेच न्यूट्रॉन पुढील विखंडन प्रक्रियांना गती देत असतात. यामुळे अत्यंत नियंत्रित अशी साखळी प्रक्रिया सुरू होते. या साखळी प्रक्रियेतून निर्माण होणाऱ्या उष्णतेचा वापर, पाणी उच्च दाबाच्या वाफेमध्ये बदलण्यासाठी केला जातो. ही वाफ पुढे जनित्राला जोडलेल्या वाफेच्या चक्राला (turbine) फिरवते. वाफेचे चक्र फिरू लागल्याने जनित्राद्वारे विजेची निर्मिती होते.

अणुभट्ट्या

अणुभट्टी हा अणुऊर्जा प्रकल्पाचा मुख्य गाभा असतो. उष्णता निर्माण करण्यासाठी अणुभट्ट्यांमध्येच अणू विखंडनाची प्रक्रिया सुरक्षितपणे नियंत्रित केली जाते. यामध्ये युरेनियम किंवा प्लुटोनियम सारखे अणू इंधन, विखंडन प्रक्रिया नियंत्रित करणाऱ्या नियंत्रण कांड्या (control rods), निर्माण झालेली उष्णता वाहून नेणारे शीतक तसेच सुरक्षित आणि विश्वासार्ह कार्यान्वयनाची सुनिश्चिती करणाऱ्या अनेक सुरक्षा यंत्रणांचा समावेश असतो.

भारत प्रामुख्याने दाबयुक्त जड पाण्याच्या अणुभट्ट्यांचा वापर करतो. या अणुभट्ट्या नैसर्गिक युरेनियमवर चालतात. याशिवाय देशामध्ये उकळत्या पाण्याची अणुभट्टी (BWR - Boiling Water Reactor) आणि दाबयुक्त पाण्याची अणुभट्टी (PWR - Pressurised Water Reactor) देखील कार्यरत आहेत. प्लुटोनियमचा वापर करण्यासाठी आणि थोरियम आधारित अणुभट्ट्यांच्या दिशेने संक्रमण करण्याकरता भारत जलद प्रजनक अणुभट्ट्याही विकसित करत आहे. अणुतंत्रज्ञानाची पुढची पिढी म्हणून भारत लहान मॉड्युलर अर्थात छोट्या छोट्या घटकांवर आधारित अणुभट्ट्या (SMR - Small Modular Reactor) देखील विकासित करत आहे.

आण्विक कचरा

अणुऊर्जा प्रकल्पाच्या कार्यान्वयनादरम्यान निर्माण होणाऱ्या किरणोत्सर्गी पदार्थाला आण्विक कचरा असे म्हणतात. याअंर्गत वापरलेले अणू इंधन आणि प्रकल्पात वापरल्यामुळे किरणोत्सर्गी झालेले संरक्षणात्मक कपडे, गाळणीचे यंत्र (filter), साधनसामग्री आणि इतर उपकरणांचा समावेश असतो. या कचऱ्यातून किरणोत्सर्ग होत असल्याने, मानवी आरोग्य आणि पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी अत्यंत कठोर सुरक्षा मानकांनुसार या कचऱ्याचे व्यवस्थापन केले जाते.

आपल्या भारतात पूर्णतः बंदिस्त स्वरुपाच्या आण्विक इंधन चक्राचा अवलंब केला गेला आहे. याअंतर्गत वापरलेल्या अणू इंधनावर पुन्हा प्रक्रिया करून भविष्यातील अणुभट्ट्यांमध्ये वापरण्यासाठी मौल्यवान घटक परत मिळवले जातात. उरलेला उच्चस्तरीय किरणोत्सर्गी कचरा सुरक्षितपणे साठवून ठेवला जातो. यामुळे प्रत्यक्षात कचरा कमी होतो आणि भारताच्या तीन टप्प्यांमधील अणुऊर्जा कार्यक्रमालाही बळ मिळते.

भारताच्या स्वच्छ ऊर्जेच्या भविष्याला बळ

भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमातून देशाच्या नवोन्मेष, शाश्वतता आणि आत्मनिर्भरतेप्रती असलेल्या निर्धाराची प्रचिती येती. अणुऊर्जेच्या माध्यमातून प्रगत तंत्रज्ञान, कठोर सुरक्षा मानके आणि स्वदेशी क्षमता या सगळ्याचा मेळ साधला जात असल्याने, सुरक्षित आणि लवचिक उर्जा भविष्याची जडणघडण करण्यात मोठी मदत होत आहे. आपला देश जसजसा विकसित भारताच्या दिशेने पुढे वाटचाल करत आहे, तसतशी अणुऊर्जा ही या वाटचालीला समांतरपणेच इतर स्वच्छ ऊर्जा स्त्रोतांना पूरक ठरत आर्थिक प्रगती, पर्यावरणीय शाश्वतता आणि दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षेला पाठबळ देत राहणार आहे.

संदर्भ

Department of Atomic Energy

• https://dae.gov.in/acts-rules/

NITI Aayog

• https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-06/The-Role-of-Small-Modular-Reactors-in-the-Energy-Transition-05162023.pdf

Bhabha Atomic Research Centre (BARC)

• https://www.barc.gov.in/pubaware/nw.html

Nuclear Fuel Complex

• https://www.nfc.gov.in/overview.html

Nuclear Power Corporation of India Limited (NPCIL)

• https://www.npcil.nic.in/content/328_1_AboutNPCIL.aspx
• https://www.npcil.nic.in/WriteReadData/userfiles/file/Safety_A4.pdf
• https://www.npcil.nic.in/WriteReadData/CMS/202204131145234415836Light_Water_Reactor_13042022_01.pdf

Indira Gandhi Centre for Atomic Research

• igc_annual_report_2022.pdf

Press Information Bureau

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223790&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2198337&reg=1&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2238907&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=112034&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220284&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150617&lang=1&reg=3
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288295&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288294&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288296&reg=48&lang=1

International Atomic Energy Agency (IAEA)

• https://www.iaea.org/newscenter/news/what-is-nuclear-energy-the-science-of-nuclear-power

Nuclear Energy Institute

• https://www.nei.org/fundamentals/nuclear-fuel

US Department of Energy

• https://www.energy.gov/ne/articles/fission-and-fusion-what-difference

Click here to see PDF

* * *

नेहा कुलकर्णी/तुषार पवार/सुरेखा जोशी/दर्शना राणे