पत्र सूचना कार्यालय

ভাৰতক কিয় জিলা-চালিত ৰপ্তানি আৰ্হিৰ প্ৰয়োজন হৈছিল

ৰপ্তানি ভাৰতৰ বিকাশ কাহিনীৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চালিকাশক্তি হৈ পৰিছে। বিদেশী বজাৰৰ পৰা উপাৰ্জিত প্ৰতিটো টকাই দেশৰ ভিতৰত নিয়োগ, আয় আৰু উদ্যোগলৈ অৱদান আগবঢ়ায়। ২০২৪-২৫ বৰ্ষত ভাৰতৰ মুঠ সামগ্ৰী আৰু সেৱা ৰপ্তানি সৰ্বকালৰ সৰ্বোচ্চ ৮২৫.২৫ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰত উপনীত হয় আৰু ২০২৫-২৬ বৰ্ষত আনুমানিক ৮৬৩.১১ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰলৈ অধিক বৃদ্ধি পায়। দশক দশক ধৰি ৰপ্তানি কাৰ্যকলাপ কেইটামান প্ৰতিষ্ঠিত ঔদ্যোগিক গোট আৰু বন্দৰ চহৰৰ মাজতে কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছিল। সৰু চহৰ, গ্ৰাম্য জিলা আৰু দূৰৱৰ্তী অঞ্চলসমূহে, বহুতে অনন্য আৰু উচ্চমানৰ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰিলেও, ৰপ্তানিৰ চালান তালিকাত খুব কমেই স্থান পাইছিল। বস্তাৰৰ লৌহ শিল্প, জলগাঁৱৰ কল আৰু মেঘালয়ৰ মেণ্ডেৰিন কমলাই এই অপ্ৰকাশিত শক্তিৰ প্ৰতিফলন ঘটাইছিল।

এই সুযোগক স্বীকৃতি দি চৰকাৰে ৰপ্তানিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে জিলা উদ্যোগ (Districts as Export Hubs Initiative)-ৰ ৰূপত এক জিলা-চালিত ৰপ্তানি কৌশল গ্ৰহণ কৰে, যাৰ জৰিয়তে প্ৰতিখন জিলাই নিজৰ অনন্য শক্তিক ব্যৱহাৰ কৰি ভাৰতৰ ৰপ্তানি বৃদ্ধিত অৱদান আগবঢ়াব পাৰে।

ODOPৰ পৰা DEHলৈ: কাঠামোৰ বিকাশ

ৰপ্তানিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে জিলা (DEH) উদ্যোগ প্ৰতিখন জিলাৰ শক্তি আৰু সম্পদক ব্যৱহাৰ কৰি ইয়াৰ ৰপ্তানি সম্ভাৱনা মুকলি কৰাৰ বাবে আৰম্ভ কৰা হৈছে। প্ৰতিখন জিলাক কেৱল উৎপাদনৰ একক হিচাপে নহয়, বৰং ৰপ্তানি পৰিকল্পনাৰ একক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ই স্থানীয় উদ্যোগসমূহক বিশ্বজনীন বজাৰত প্ৰৱেশ লাভ কৰাত, প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা উন্নত কৰাত আৰু জিলা-চালিত অৰ্থনৈতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰাত সহায় কৰি আছে। ই ভাৰতৰ আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰত (Aatmanirbhar Bharat) আৰু ভ’কেল ফ’ৰ ল’কেল (Vocal for Local)-ৰ বৃহত্তৰ দৃষ্টিভংগীৰ সৈতেও সামঞ্জস্যপূৰ্ণ।

DEH-ৰ কাহিনী এখন জিলা এটা সামগ্ৰী (ODOP) কাৰ্যসূচীৰ পৰা আৰম্ভ হয়। ODOP-এ প্ৰতিখন জিলাৰ পৰা এটা স্বকীয় সামগ্ৰী নিৰ্বাচন, ব্ৰেণ্ডিং আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ লক্ষ্য লৈছিল, যাৰ জৰিয়তে স্থানীয় পৰিচয়ক অৰ্থনৈতিক সুযোগলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছিল।

এই পদ্ধতিটো শক্তিশালী কৰিবলৈ বাণিজ্য বিভাগ (Department of Commerce)-ৰ জৰিয়তে বৈদেশিক বাণিজ্যৰ সঞ্চালকালয় (Directorate General of Foreign Trade – DGFT)-ৰ অধীনত DEH উদ্যোগে সামগ্ৰী প্ৰচাৰৰ পৰা এক ব্যাপক ৰপ্তানি প্ৰচাৰ আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰাৰ দিশলৈ গুৰুত্ব সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। জানুৱাৰী ২০২৬লৈকে DEH উদ্যোগে দেশৰ ৭৭০খনতকৈ অধিক জিলাক সামৰি লৈছে, যিয়ে ইয়াৰ সম্প্ৰসাৰিত পৰিসৰ আৰু সামগ্ৰিক ৰপ্তানি পৰিকল্পনাৰ সৈতে অধিক শক্তিশালী একত্ৰীকৰণ প্ৰতিফলিত কৰে।

DEH-ক পুঁজি যোগান আঁচনি হিচাপে নহয়, বৰং এক অভিসৰণ কাঠামো হিচাপে বুজিলে সঠিক হ’ব। পৃথক বিত্তীয় আঁচনি প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ পৰিৱৰ্তে DEH-এ বিভিন্ন চলি থকা কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক আঁচনিৰ অধীনত উপলব্ধ পুঁজিৰ ব্যৱহাৰ কৰে। ই তৃণমূল পৰ্যায়ত ৰপ্তানি, উৎপাদন আৰু নিয়োগ সৃষ্টিক উৎসাহিত কৰে। এইদৰে ই জিলা-নিৰ্দিষ্ট ৰপ্তানি প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ সমাধান কৰে আৰু জিলা ৰপ্তানি প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰতিষ্ঠানগত গাঁথনি

DEH কেন্দ্ৰ, ৰাজ্য আৰু জিলাৰ মাজত সমন্বয়ৰ এক বহুস্তৰীয় ব্যৱস্থাৰ ওপৰত চলে। বাণিজ্য বিভাগে সামগ্ৰিক নীতিৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে, আনহাতে বৈদেশিক বাণিজ্যৰ সঞ্চালকালয় (Directorate General of Foreign Trade – DGFT)-এ ৰূপায়ণৰ মূল ভূমিকা পালন কৰে, অংশীদাৰসকলৰ মাজত সমন্বয় সাধন কৰে আৰু অগ্ৰগতি নিৰীক্ষণ কৰে।

• ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত, ৰাজ্যিক ৰপ্তানি প্ৰচাৰ সমিতিসমূহ (State Export Promotion Committees – SEPCs)-এ ৰূপায়ণৰ দিশ নিৰ্দেশ কৰে আৰু বিভাগসমূহৰ মাজত অভিসৰণ নিশ্চিত কৰে।
• জিলা পৰ্যায়ত, জিলা ৰপ্তানি প্ৰচাৰ সমিতিসমূহ (District Export Promotion Committees – DEPCs)-এ ৰপ্তানিৰ সুযোগ চিনাক্ত কৰে, স্থানীয় প্ৰত্যাহ্বানসমূহ সমাধান কৰে আৰু উদ্যোগ, ৰপ্তানিকাৰক আৰু অন্যান্য অংশীদাৰৰ সৈতে সমন্বয় কৰে।

DEPC-সমূহৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব হৈছে জিলা ৰপ্তানি কাৰ্য পৰিকল্পনা (District Export Action Plans – DEAPs) প্ৰস্তুত কৰা। এই পৰিকল্পনাসমূহে ৰপ্তানি সম্ভাৱনা থকা সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰে, আন্তঃগাঁথনি আৰু লজিষ্টিকছ মূল্যায়ন কৰে, ৰপ্তানিৰ বাধাসমূহ চিনাক্ত কৰে। ইয়াৰ উপৰি, প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা আৰু বজাৰ প্ৰৱেশ উন্নত কৰাৰ বাবে হস্তক্ষেপৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়। মাৰ্চ ২০২৬লৈকে ৫৯০খন জিলাৰ বাবে খচৰা DEAP প্ৰস্তুত কৰা হৈছে, ইয়াৰে ২৪৯খন সংশ্লিষ্ট DEPCসমূহে আনুষ্ঠানিকভাৱে গ্ৰহণ কৰিছে।

জিলা পৰ্যায়ৰ ৰপ্তানি পৰিৱেশ তন্ত্ৰ গঢ়ি তোলা

ৰপ্তানিৰ বাবে কেৱল এটা প্ৰতিযোগিতামূলক সামগ্ৰীয়েই যথেষ্ট নহয়। DEH-এ ৰপ্তানি-সম্পৰ্কীয় লজিষ্টিকছ, গুণগত মানদণ্ড আৰু বজাৰ প্ৰৱেশৰ ক্ষেত্ৰত ৰপ্তানিকাৰকৰ সক্ষমতা বৃদ্ধি আৰু সজাগতাৰ ব্যৱধান দূৰ কৰাত সহায় কৰে, যাতে তেওঁলোকৰ ৰপ্তানি প্ৰস্তুতি শক্তিশালী হয়।

DEH-এ বিভিন্ন জিলাত ৰপ্তানিৰ উপযোগী সামগ্ৰী আৰু সেৱা চিনাক্ত কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ভৌগোলিক সংকেত (Geographical Indication – GI) লাভ কৰা সামগ্ৰী, কৃষি গোট, খেলনা গোট, অভিযান্ত্ৰিক সামগ্ৰী আদি অন্তৰ্ভুক্ত। জিলা-নিৰ্দিষ্ট মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰাই লক্ষ্যভিত্তিক ৰপ্তানি কৌশল প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে। ৰপ্তানি সম্ভাৱনা থকা কিছুমান সামগ্ৰী হৈছে:

জিলাসমূহৰ ভিতৰত DEH ৰ সামগ্ৰীৰ তালিকা ইয়াত পোৱা যাব ৷

চিনাক্ত কৰাৰ পিছত এই সামগ্ৰীসমূহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গুণগত মানদণ্ড পূৰণ কৰিব লাগিব। DEH-এ গুণগত মানদণ্ড, পৰীক্ষণ সুবিধা, পেকেজিং, ব্ৰেণ্ডিং আৰু প্ৰমাণীকৰণৰ সন্দৰ্ভত সজাগতা সৃষ্টি আৰু সক্ষমতা গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে, যাৰ ফলত স্থানীয় সামগ্ৰীসমূহে বিশ্বজনীন অনুপালনীয়তাৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিব পাৰে।

ডিজিটেল প্ৰৱেশে অতি-স্থানীয় পৰ্যায়লৈ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰিছে আৰু দূৰৱৰ্তী অঞ্চলত অৱস্থিত ব্যৱসায়সমূহকে ধৰি সকলো ব্যৱসায়ৰ বাবে বজাৰ প্ৰৱেশ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। DEH উদ্যোগৰ অধীনত আমাজন (Amazon), শ্বিপৰকেট (Shiprocket) আৰু ডিএইচএল (DHL)-ৰ দৰে ই-কমাৰ্চ মঞ্চৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বই ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মজলীয়া উদ্যোগসমূহক মালভাড়া হাৰৰ অস্থিৰতাৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰিবলৈ ব্যয়-সাশ্ৰয়ী কুৰিয়াৰ শিপিং বিকল্প প্ৰদান কৰে। **ডাক ঘৰ নিৰ্যাত কেন্দ্ৰ (Dak Ghar Niryat Kendras)-সমূহে নথিপত্ৰ, পেকেজিং আৰু সৰু চালানৰ বাবে কম খৰচৰ ডাক ৰপ্তানি সুবিধা প্ৰদান কৰি এই পৰিসৰ অধিক সম্প্ৰসাৰিত কৰে।

ৰপ্তানি প্ৰস্তুতি গঢ়ি তুলিবলৈ DGFT-ৰ আঞ্চলিক কৰ্তৃপক্ষসমূহে জিলা প্ৰশাসনৰ সৈতে মিলি লজিষ্টিকছ পৰিকল্পনা, ৰপ্তানি প্ৰক্ৰিয়া, পেকেজিংৰ নীতি আৰু নিয়ামক অনুপালন সামৰি সক্ষমতা বৃদ্ধি আৰু সজাগতা কাৰ্যসূচী অনুষ্ঠিত কৰে। বিভিন্ন পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ অংশীদাৰসকলে এই প্ৰচাৰ কাৰ্যসূচীসমূহৰ সফল ৰূপায়ণত সক্ৰিয়ভাৱে অৱদান আগবঢ়াইছে। ইয়াৰ ভিতৰত ভাৰতৰ ৰপ্তানি ঋণ নিশ্চয়তা নিগম (Export Credit Guarantee Corporation of India – ECGC), হস্তশিল্পৰ বাবে ৰপ্তানি প্ৰচাৰ পৰিষদ (Export Promotion Council for Handicrafts – EPCH), ভাৰতীয় ৰপ্তানি সংস্থাসমূহৰ ফেডাৰেচন (Federation of Indian Export Organisations – FIEO), ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মজলীয়া উদ্যোগ মন্ত্ৰালয় (Ministry of MSME), ইণ্ডিয়া পোষ্ট (India Post) আৰু এক্সিম বেংক (Exim Bank) অন্তৰ্ভুক্ত। এই অনুষ্ঠানসমূহে ৰপ্তানিকাৰকসকলক চিনাক্ত কৰা উদ্বেগসমূহ অতিক্ৰম কৰিবলৈ মূল্যৱান দক্ষতা প্ৰদান কৰিছে। এই অনুষ্ঠানসমূহে ই-কমাৰ্চ গ্ৰহণৰ সৈতে জড়িত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ, যেনে পৰিশোধ-সম্পৰ্কীয় সমস্যা, বিশ্বাস আৰু ক্ৰেতাৰ সত্যাপন সম্পৰ্কে সজাগতা বৃদ্ধিৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

DEH-এ বিশেষজ্ঞ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বৰ জৰিয়তে সমৰ্থন লাভ কৰে। DGFT-এ নিৰ্বাচিত জিলাসমূহত ৰপ্তানি পৰিৱেশ তন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে এক্সিম বেংক (EXIM Bank)-ৰ সৈতে অংশীদাৰিত্ব কৰিছে। এই সহযোগিতাৰ অংশ হিচাপে অনন্তপুৰ, ৰায়পুৰ, ছোলান, তিৰুপ্পুৰ, কানপুৰ আৰু কোলহাপুৰ—এই ছয়খন জিলাক উন্নয়নৰ বাবে তৃণমূল পদক্ষেপ (Grassroots Initiatives for Development – GRID) কাৰ্যসূচীৰ অধীনত সহায়ৰ বাবে নিৰ্বাচিত কৰা হৈছে। এই উদ্যোগে খণ্ড-নিৰ্দিষ্ট বাধাসমূহৰ সমাধান কৰে, সম্ভাৱ্য হিতাধিকাৰীসকলক চিনাক্ত কৰে আৰু ৰপ্তানি প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ জিলা-নিৰ্দিষ্ট হস্তক্ষেপ বিকশিত কৰে।

ৰূপায়ণ ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ চৰকাৰে ১ জুন ২০২৬ৰ পৰা ৰপ্তানিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে জিলা উদ্যোগ (Districts as Export Hubs Initiative)-ৰ অধীনত এক ফলাফলমুখী, কেন্দ্ৰীভূত আৰু পৰ্যায়ভিত্তিক পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিছে। ৰূপায়ণৰ প্ৰথম পৰ্যায়ত ২৭খন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ জিলাসমূহক সামৰি লোৱা হৈছে, য’ত ২৪টা DGFT আঞ্চলিক কৰ্তৃপক্ষ আৰু ১১টা অংশীদাৰ সংস্থাৰ সমৰ্থন আছে। গুৰুত্ব দিয়া হৈছে জোখিব পৰা ফলাফলৰ ওপৰত, যেনে নতুন ৰপ্তানিকাৰকৰ পঞ্জীয়ন আৰু চলি থকা কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক আঁচনিৰ অভিসৰণ, GI সামগ্ৰী আৰু MSME গোটৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে ৰপ্তানিৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা।

একেলগে, DEH কাঠামোৱে জিলাসমূহক দীৰ্ঘদিনীয়া গাঁথনিগত বাধাসমূহ অতিক্ৰম কৰাত আৰু স্থানীয় উৎপাদন শক্তিক ৰপ্তানিৰ সুযোগলৈ ৰূপান্তৰ কৰাত সহায় কৰি আছে।

আগন্তুক পথ

ৰপ্তানিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে জিলাই ভাৰতৰ ৰপ্তানি কৌশলত কেইটামান ঔদ্যোগিক কেন্দ্ৰত বৃদ্ধিক কেন্দ্ৰীভূত কৰাৰ পৰা প্ৰতিখন জিলাৰ সম্ভাৱনা মুকলি কৰাৰ দিশলৈ এক পৰিৱৰ্তন সূচিত কৰিছে। স্থানীয় শক্তিসমূহক উন্নত ৰপ্তানি সক্ষমতা, বজাৰ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰতিষ্ঠানগত সমৰ্থনৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি এই উদ্যোগে এক অধিক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু স্থিতিস্থাপক ৰপ্তানি পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সৃষ্টি কৰিছে।

ভাৰতে ১ ট্ৰিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ ৰপ্তানি লক্ষ্যৰ দিশে আগবাঢ়ি যোৱাৰ সময়ত কেন্দ্ৰ, ৰাজ্য আৰু জিলাৰ মাজত অধিক শক্তিশালী সমন্বয় মৌলিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় অৰ্থনীতিসমূহ বাণিজ্য, বিনিয়োগ আৰু নিয়োগৰ চালিকাশক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ব আৰু সমগ্ৰ দেশতে ৰপ্তানি-চালিত বিকাশ সম্প্ৰসাৰিত হ’ব।

তথ্যসূত্ৰ:

বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2197651&reg=3&lang=1

https://content.dgft.gov.in/Website/dgftprod/a667478a-d204-4d95-a71c-a58452e1c6d9/Note%20-%20Districts%20as%20Export%20Hubs%20Initiative.pdf

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU5109_bmg27T.pdf?source=pqals

https://www.facebook.com/DeptofCommerceIndia/videos/india-is-strengthening-district-level-export-competitiveness-through-the-distric/1826517751372921/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2280927&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244401&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1897408&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201284&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2256724&reg=3&lang=1

ডি ডি নিউজ

https://ddnews.gov.in/en/services-boom-drives-indias-exports-to-record-usd-863-billion-in-2025-26/

অন্যান্য সংগঠন

https://ifpuat.gujarat.gov.in/DIGIGOV/digigov.htm;jsessionid=-VKltUfx4n22mbT4IYiYjyFavY2jMvzQVM49b4Hn.DIGIGOV?actionFlag=getDistrictAsExportHubForView&pagedisp=static

https://silpasathi.wb.gov.in/export-hub/

https://prsindia.org/policy/report-summaries/implementation-of-the-districts-as-export-hubs-initiative

https://eodbodisha.odisha.gov.in/Home/DEH

এখন জিলা এটা সামগ্ৰী (ODOP)

https://odopup.in/en#district-products

আই.বি.ই.এফ. (IBEF)

https://www.ibef.org/news/government-expands-deh-initiative-to-boost-district-level-export-competitiveness

পিআইবি আৰ্কাইভ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2217539&reg=3&lang=1

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR