Economy
പിഎം ജൻ ധൻ യോജനയുടെ 12 വർഷങ്ങൾ
എല്ലാവർക്കും ബാങ്കിംഗ് സേവനം, എല്ലാവർക്കും ശാക്തീകരണം
Posted On:
27 AUG 2026 2:06PM
|
2014-ൽ ആരംഭിച്ചതു മുതൽ ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കൽ യാത്രയിലെ ഒരു നാഴികക്കല്ലായി പിഎം ജൻ ധൻ യോജന (PM-JDY) മാറിയിരിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ 12 വർഷത്തിനിടെ പ്രത്യേകിച്ച് സേവനങ്ങൾ അർഹിക്കുന്ന താഴെത്തട്ടിലുള്ള വിഭാഗങ്ങൾക്ക് ഔദ്യോഗിക ബാങ്കിംഗ്, വായ്പ, ഇൻഷുറൻസ്, പെൻഷൻ, ഡിജിറ്റൽ പേയ്മെന്റുകൾ എന്നിവ ലഭ്യമാക്കാൻ ഇതിന് സാധിച്ചു. പിഎം-ജെഡിവൈ അക്കൗണ്ടുകളുടെ എണ്ണം 2015-ലെ 14.72 കോടിയിൽ നിന്ന് 2026 ഓഗസ്റ്റ് 19 വരെയുള്ള കണക്കനുസരിച്ച് 59.09 കോടിയായി ഉയർന്നു. ഇതിൽ 32.92 കോടി വനിതാ ഗുണഭോക്താക്കളാണ്. നിക്ഷേപത്തുകയിലും സ്ഥിരമായ വളർച്ചയുണ്ടായിട്ടുണ്ട്. ഇത് ഔദ്യോഗിക സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയിൽ കൂടുതൽ ആളുകൾ പങ്കാളികളാകുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കലിനായുള്ള ഈ ദേശീയ ദൗത്യം സാമ്പത്തിക പ്രവേശനക്ഷമതയെ കൂടുതൽ സുരക്ഷിതത്വവും അവസരങ്ങളും സാമ്പത്തിക ശാക്തീകരണവുമായി മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.
|
പിഎം ജൻ ധൻ യോജന: സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കലിലേക്കുള്ള ഇന്ത്യയുടെ യാത്രയ്ക്ക് കരുത്തേകുന്നു

വിശാലമായ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയ്ക്കും ദാരിദ്ര്യ നിർമ്മാർജ്ജനത്തിനും സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കൽ അത്യാവശ്യമാണ്. ഔദ്യോഗിക സാമ്പത്തിക സേവനങ്ങൾ ലഭ്യമാകുന്നത് ആളുകളെ സാമ്പത്തിക അപകടസാധ്യതകൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാനും, സ്വന്തം ഭാവിയിൽ നിക്ഷേപിക്കാനും ജീവനോപാധികൾ കെട്ടിപ്പടുക്കാനും സഹായിക്കുന്നു. ഇത് കൂടുതൽ മികച്ച സാമ്പത്തിക പങ്കാളിത്തത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും വരുമാന അസമത്വങ്ങൾ കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്ത്രീകളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, ധനകാര്യ സേവനങ്ങളുടെ ലഭ്യത അവരുടെ സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ശാക്തീകരണത്തെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ ലക്ഷ്യബോധത്തോടെയുള്ള വിവിധ പദ്ധതികളിലൂടെ സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കലിന് ഗവൺമെന്റ് പ്രധാന മുൻഗണന നൽകിയിട്ടുണ്ട്.
ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കലിനായുള്ള ദേശീയ ദൗത്യമായ പിഎം ജൻ ധൻ യോജന (PM-JDY) 2014-ലാണ് ആരംഭിച്ചത്. ഈ പദ്ധതി ഇതിന്റെ 12-ാം വാർഷികം ആഘോഷിക്കുമ്പോൾ, കൂടുതൽ ആളുകളെ ഔദ്യോഗിക സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതും എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വളർച്ച ഉറപ്പാക്കുന്നതും തുടരുന്നു.
|
നിങ്ങൾക്കറിയാമോ?
ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കൽ സൂചിക 2018-ലെ 53.9-ൽ നിന്ന് 2026-ൽ 67 ആയി ഉയർന്നു. ഇത് വായ്പ, ഇൻഷുറൻസ്, സമ്പാദ്യം, ഡിജിറ്റൽ പേയ്മെന്റുകൾ എന്നിവയിലേക്കുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ലഭ്യതയെ കാണിക്കുന്നു.
2015 ജനുവരിയിൽ PMJDY-യ്ക്ക് കീഴിലുള്ള സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കൽ ദൗത്യത്തിന്റെ വ്യാപ്തി ഗിന്നസ് വേൾഡ് റെക്കോർഡ്സ് അംഗീകരിച്ചു. ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെ ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് ഫിനാൻഷ്യൽ സർവീസസിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന ഈ പ്രചാരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഒരൊറ്റ ആഴ്ചയ്ക്കുള്ളിൽ 1,80,96,130 ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടുകൾ ആരംഭിച്ചു.
ഇന്ത്യയിലെ സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കലിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾക്ക് പിഎംജെഡിവൈ അന്താരാഷ്ട്ര അംഗീകാരവും നേടിയിട്ടുണ്ട്. ഔദ്യോഗിക ബാങ്കിംഗ് സേവനങ്ങളുടെ ലഭ്യത വർധിപ്പിക്കുന്നതിലും കൂടുതൽ ആളുകളെ ഔദ്യോഗിക സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിലും ഈ പദ്ധതി വഹിച്ച പങ്കിനെ ഐഎംഎഫും ലോക ബാങ്കും എടുത്തുപറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
|
പിഎം-ജെഡിവൈ മനസ്സിലാക്കാം: ലഭ്യതയും ആനുകൂല്യങ്ങളും
ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കൽ പദ്ധതി എന്ന നിലയിൽ, പിഎം-ജെഡിവൈ ദശലക്ഷക്കണക്കിന് സാധാരണക്കാരായ പൗരന്മാർക്ക് ബാങ്കിംഗ് സേവനങ്ങളുടെ ലഭ്യത പുതിയ രീതിയിൽ നിർവ്വചിക്കുകയാണ്. ഈ പദ്ധതി ആരംഭത്തിൽ എല്ലാ വീടുകൾക്കും ഒരു ബാങ്ക് അക്കൗണ്ട് ലഭ്യമാക്കുന്നതിലാണ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നത്. 2018-ൽ സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കലിന്റെ വ്യാപ്തി വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ബാങ്ക് അക്കൗണ്ട് ഇല്ലാത്ത ഓരോ മുതിർന്ന വ്യക്തിക്കും അക്കൗണ്ട് ഉറപ്പാക്കുക എന്ന രീതിയിലേക്ക് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യാപിപ്പിച്ചു. ഇത് താഴെത്തട്ടിലുള്ളവർക്കും കുറഞ്ഞ വരുമാനക്കാർക്കും അടിസ്ഥാന ബാങ്കിംഗ് സേവനങ്ങൾ, ആവശ്യാനുസൃതമുള്ള വായ്പകൾ, പണമയക്കൽ സേവനങ്ങൾ, ഇൻഷുറൻസ്, പെൻഷൻ എന്നിവ ലഭ്യമാക്കുന്നു.

ആർക്കൊക്കെ അക്കൗണ്ട് തുറക്കാൻ അർഹതയുണ്ട്?
- ഉയർന്ന പ്രായപരിധി ഇല്ലാതെ, ഇന്ത്യൻ പൗരത്വമുള്ള എല്ലാ പൗരന്മാർക്കും PM-JDY അക്കൗണ്ടുകൾ തുറക്കാൻ അർഹതയുണ്ട്.
- ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടില്ലാത്ത വ്യക്തിക്കായി ഒരു അടിസ്ഥാന സേവിംഗ്സ് ബാങ്ക് അക്കൗണ്ട് തുറക്കുന്നു.
- മിനിമം ബാലൻസ് നിലനിർത്തേണ്ട ആവശ്യമില്ല.
പിഎം-ജെഡിവൈ അക്കൗണ്ട് എവിടെ തുറക്കാം? ഇത് ജോയിന്റ് അക്കൗണ്ടാക്കാൻ സാധിക്കുമോ?
- പിഎം-ജെഡിവൈക്ക് കീഴിൽ, വ്യക്തികൾക്ക് ഒരു ബാങ്ക് ശാഖയോ ബിസിനസ് കറസ്പോണ്ടന്റ്/ ബാങ്ക് മിത്ര ഔട്ട്ലെറ്റോ (ബാങ്ക് ശാഖയുടെ അനുബന്ധ സംവിധാനം) സന്ദർശിച്ച് അക്കൗണ്ട് തുറക്കാവുന്നതാണ്.
- ആവശ്യമായ കെവൈസി രേഖകൾക്കൊപ്പം അക്കൗണ്ട് തുറക്കുന്നതിനുള്ള ഫോം സമർപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പരിശോധനയ്ക്ക് ശേഷം ബാങ്ക് അക്കൗണ്ട് സജീവമാക്കുന്നു.
- ഒരു ജോയിന്റ് അക്കൗണ്ടും ആരംഭിക്കാവുന്നതാണ്.
അക്കൗണ്ട് തുറക്കുന്നതിന് ആവശ്യമായ രേഖകൾ ഏതെല്ലാമാണ്?
പിഎം-ജെഡിവൈ അക്കൗണ്ട് തുറക്കുന്നതിന് ആവശ്യമായ രേഖകളിൽ ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു:
- ആധാർ കാർഡ്
- ഗവൺമെന്റ് തിരിച്ചറിയൽ രേഖ- വോട്ടർ ഐഡി, പാൻ കാർഡ് അല്ലെങ്കിൽ റേഷൻ കാർഡ്
- സ്ഥിരമായ മേൽവിലാസം തെളിയിക്കുന്ന രേഖ- പാസ്പോർട്ട്, ഡ്രൈവിംഗ് ലൈസൻസ്, വൈദ്യുതി, ടെലിഫോൺ അല്ലെങ്കിൽ വാട്ടർ ബിൽ
- പാസ്പോർട്ട് സൈസ് ഫോട്ടോ
- കൃത്യമായി പൂരിപ്പിച്ച് ഒപ്പിട്ട PMJDY അക്കൗണ്ട് ഓപ്പണിംഗ് ഫോം
- ഗവൺമെന്റ് വിജ്ഞാപനം ചെയ്ത മറ്റേതെങ്കിലും രേഖ.
അക്കൗണ്ടിലെ സമ്പാദ്യത്തിനുള്ള പലിശ വരുമാനം എത്രയാണ്?
- സേവിംഗ്സ് ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടുകൾക്ക് ബാധകമായ അതേ പലിശനിരക്കാണ് പിഎംജെഡിവൈ പദ്ധതിക്ക് കീഴിൽ തുറക്കുന്ന അക്കൗണ്ടുകൾക്കും ബാധകം.
എന്താണ് റുപേ ഡെബിറ്റ് കാർഡും ഇൻബിൽറ്റ് അപകട ഇൻഷുറൻസും?
- പിഎം-ജെഡിവൈ അക്കൗണ്ട് ഉടമയ്ക്ക് റുപേ ഡെബിറ്റ് കാർഡ് നൽകുന്നു. ഇതൊരു ആഭ്യന്തര ഡെബിറ്റ് കാർഡാണ്, കൂടാതെ എല്ലാ എടിഎമ്മുകളിലും ഭൂരിഭാഗം പിഒഎസ് മെഷീനുകളിലും ഇത് സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
- 1 ലക്ഷം രൂപയുടെ അപകട ഇൻഷുറൻസ് പരിരക്ഷ ലഭിക്കും (2018 ഓഗസ്റ്റിന് ശേഷം ആരംഭിച്ച പുതിയ പിഎംജെഡിവൈ അക്കൗണ്ടുകൾക്ക് ഇത് 2 ലക്ഷം രൂപയായി വർധിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്).
- ഗുണഭോക്താവിൽ നിന്ന് പ്രീമിയം ഒന്നും ഈടാക്കുന്നില്ല, പ്രീമിയം തുക നാഷണൽ പേയ്മെന്റ്സ് കോർപ്പറേഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യയാണ് (NPCI) അടയ്ക്കുന്നത്.
ഏതൊക്കെ ഓവർഡ്രാഫ്റ്റ് സൗകര്യങ്ങളാണ് ലഭ്യമായിട്ടുള്ളത്?
- ഒരു കുടുംബത്തിലെ ഒരു പിഎം-ജെഡിവൈ അക്കൗണ്ട് ഉടമയ്ക്ക് ₹10,000 രൂപ വരെയുള്ള ഓവർഡ്രാഫ്റ്റ് സൗകര്യം ലഭ്യമാണ്.
- യോഗ്യതാ മാനദണ്ഡങ്ങൾ പാലിക്കുന്നതിനും അക്കൗണ്ടിന്റെ 6 മാസത്തെ തൃപ്തികരമായ പ്രവർത്തനത്തിനും ശേഷം ഇത് പ്രയോജനപ്പെടുത്താം.
പിഎം-ജെഡിവൈക്ക് കീഴിൽ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക സുരക്ഷാ പദ്ധതികൾ ഏതെല്ലാം?
- പിഎം-ജെഡിവൈ അക്കൗണ്ടുകൾ ഡയറക്ട് ബെനിഫിറ്റ് ട്രാൻസ്ഫർ, പ്രധാൻ മന്ത്രി ജീവൻ ജ്യോതി ബീമാ യോജന, പ്രധാൻ മന്ത്രി സുരക്ഷാ ബീമാ യോജന, അടൽ പെൻഷൻ യോജന, മൈക്രോ യൂണിറ്റ്സ് ഡെവലപ്മെന്റ് & റീഫൈനാൻസ് ഏജൻസി ബാങ്ക് (MUDRA) സ്കീം എന്നിവയ്ക്ക് അർഹതയുള്ളവയാണ്.
ജൻ ധൻ വരുത്തിയ മാറ്റങ്ങൾ
കഴിഞ്ഞ കുറച്ചു വർഷങ്ങളായി PMJDY ശ്രദ്ധേയമായ നിരവധി നാഴികക്കല്ലുകൾ കൈവരിച്ചിട്ടുണ്ട്:
അക്കൗണ്ടുകളിലെ വർധനവ്

കഴിഞ്ഞ 12 വർഷത്തിനിടെ പിഎം-ജെഡിവൈ അക്കൗണ്ടുകളുടെ എണ്ണം 4 മടങ്ങ് വർധിച്ചു. 2015-ലെ 14.72 കോടിയിൽ നിന്ന് 2026 ഓഗസ്റ്റ് 19 വരെയുള്ള കണക്കനുസരിച്ച് അക്കൗണ്ടുകളുടെ എണ്ണം 59.09 കോടിയായി ഉയർന്നു. ഇതിൽ 45.95 കോടി അക്കൗണ്ടുകൾ ഗ്രാമീണ, അർദ്ധനഗര പ്രദേശങ്ങളിലാണ്, അതേസമയം 13.14 കോടി അക്കൗണ്ടുകൾ നഗര, മെട്രോപൊളിറ്റൻ പ്രദേശങ്ങളിലാണ്.
ഔദ്യോഗിക ബാങ്കിംഗ് വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പുറത്തുനിന്നവരെയും അർഹരായ ജനവിഭാഗങ്ങളെയും ഈ സംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുന്നതിൽ പദ്ധതി കൈവരിച്ച വലിയ മുന്നേറ്റത്തെയും വിപുലമായ പങ്കാളിത്തത്തെയുമാണ് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നത്.
വനിതാ ഗുണഭോക്താക്കളുടെ എണ്ണത്തിൽ വർധനവ്

2026 ഓഗസ്റ്റ് 19 വരെയുള്ള കണക്കനുസരിച്ച് പിഎം-ജെഡിവൈ അക്കൗണ്ടുള്ള 32.92 കോടി വനിതാ ഗുണഭോക്താക്കളുണ്ട്. ഈ സംഖ്യ വർഷങ്ങളായി തുടർച്ചയായി വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, ഇത് സാമ്പത്തിക പ്രാപ്യതയിൽ ലിംഗസമത്വം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിൽ പദ്ധതി വഹിക്കുന്ന പങ്കിനെ എടുത്തു കാണിക്കുന്നു.
വർഷങ്ങൾ കൊണ്ടുള്ള നിക്ഷേപങ്ങളുടെ വൻ വളർച്ച

പിഎം-ജെഡിവൈ അക്കൗണ്ടുകളിലെ നിക്ഷേപ തുകയിൽ ഏകദേശം 20 മടങ്ങ് വർധനവുണ്ടായി. 2015 മാർച്ച് മാസത്തിലെ ₹15,670 കോടി രൂപയിൽ നിന്ന് 2026 ഓഗസ്റ്റ് 19 വരെയുള്ള കണക്കനുസരിച്ച് ഇത് 3,16,514 കോടി രൂപയായി ഉയർന്നു.
ഈ വർധനവ് കുറഞ്ഞ വരുമാനമുള്ള കുടുംബങ്ങൾക്കിടയിലെ വർധിച്ചുവരുന്ന സമ്പാദ്യ ശീലത്തെയും ഔദ്യോഗിക ബാങ്കിംഗ് സംവിധാനത്തിലുള്ള വിശ്വാസ്യതയെയും സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയിലെ ആഴത്തിലുള്ള പങ്കാളിത്തത്തെയുമാണ് കാണിക്കുന്നത്.
റുപേ കാർഡുകൾ നൽകുന്നത് തുടരുന്നു

2026 ഓഗസ്റ്റ് 19 വരെയുള്ള കണക്കനുസരിച്ച് പിഎം-ജെഡിവൈ അക്കൗണ്ട് ഉടമകൾക്ക് 41.29 കോടി റുപേ ഡെബിറ്റ് കാർഡുകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് ഡിജിറ്റൽ ഇടപാടുകളിൽ ഉണ്ടായ വർധനവിനെ കാണിക്കുന്നു.
ഒരു അക്കൗണ്ട്, അവസരങ്ങളുടെ പുതിയ ലോകം
പിഎം-ജെഡിവൈ സാമ്പത്തിക ഉൾച്ചേർക്കലിനെ ഒരു നയപരമായ ലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ഭാരതീയരുടെ ജീവിത യാഥാർത്ഥ്യമാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. ഇത് ബാങ്കിംഗ് സേവനങ്ങളുടെ പ്രാപ്യത വർധിപ്പിക്കുകയും സാമ്പത്തിക സുരക്ഷിതത്വം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും സേവനങ്ങൾ അർഹിക്കുന്ന പൗരന്മാരെ വായ്പ, ഇൻഷുറൻസ്, പെൻഷൻ, ഡിജിറ്റൽ പേയ്മെന്റുകൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതിന്റെ സ്വാധീനം വർധിച്ചുവരുന്ന അക്കൗണ്ടുകൾക്കും നിക്ഷേപങ്ങൾക്കും അപ്പുറത്തേക്ക് വ്യാപിച്ച്, ഔദ്യോഗിക സാമ്പത്തിക വ്യക്തിത്വങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ മികച്ച സാമ്പത്തിക ആത്മവിശ്വാസം വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
അവലംബം
Prime Minister's Office
https://www.pmindia.gov.in/en/major_initiatives/pradhan-mantri-jan-dhan-yojana/
Ministry of Finance
https://pmjdy.gov.in/files/E-Documents/PMJDY_BROCHURE_ENG.pdf
https://pmjdy.gov.in/guinness-world-record
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2161432®=48&lang=2
https://pmjdy.gov.in/scheme
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2101428®=48&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2161432®=48&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=1854909®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=1952793®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2049231®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2161432®=48&lang=2
Ministry of Electronics and Information Technology
https://www.myscheme.gov.in/hi/schemes/pmjdy
Ministry of Information & Broadcasting
https://www.facebook.com/inbministry/videos/the-pradhan-mantri-jan-dhan-yojana-has-empowered-people-giving-them-identity-rig/1942870073774934/
Directorate of Information and Public Relations
https://www.facebook.com/diprassam/posts/financial-inclusion-in-india-is-no-longer-about-opening-bank-accounts-alone-the-/1463797019114645/
Reserve Bank of India
https://www.rbi.org.in/FinancialEducation/content/English_16042021.PDF
Bank of Baroda
https://bankofbaroda.bank.in/accounts/pradhan-mantri-jan-dhan-yojana
State Bank of India
https://sbi.bank.in/hi/web/faq-s/faq-pradhan-mantri-jan-dhan-yojana-pmjdy
Union Bank of India
https://www.unionbankofindia.bank.in/hindi/details/pradhan-mantri-jandhan-yojana
https://www.unionbankofindia.bank.in/en/details/business-correspondent-bc-model
Indian Overseas Bank
https://www.youtube.com/watch?v=VfGyhGJ-JmQ
Others
https://www.youtube.com/watch?v=HplYaTTWY78
PIB Archives
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155102&ModuleId=3®=3&lang=2
Click here to see pdf
***
SK
(Explainer ID: 159795)
आगंतुक पटल : 112
Provide suggestions / comments