पत्र सूचना कार्यालय

প্ৰতিটো টোপালত অধিক শস্য (Per Drop More Crop – PDMC)ৰ জৰিয়তে সিঞ্চন দক্ষতা উন্নত কৰা

ভাৰতৰ উপলব্ধ পানী সম্পদৰ ৮০%তকৈ অধিক কৃষি সিঞ্চনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিন্তু, মুঠ সিঁচনযোগ্য ভূমিৰ মাত্ৰ প্ৰায় ৫০%তহে সিঞ্চনৰ সুবিধা আছে। সেয়েহে পানী ব্যৱহাৰৰ দক্ষতা উন্নত কৰাটো ৰাষ্ট্ৰীয় অগ্ৰাধিকাৰ হৈ পৰিছে। কৃষিক্ষেত্ৰত পানী ব্যৱহাৰৰ দক্ষতা উন্নত কৰাৰ বাবে ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমাধান। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে, ই ন্যূনতম অপচয়ৰ সৈতে পানী পোনপটীয়াকৈ শস্যলৈ যোগান ধৰে। চৰকাৰে খেতিপথাৰত পানীৰ দক্ষ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰাৰ বাবে প্ৰতিটো টোপালত অধিক শস্য (Per Drop More Crop – PDMC) আঁচনি ৰূপায়ণ কৰি আছে। ই এক কেন্দ্ৰীয়ভাৱে পৃষ্ঠপোষকতাপ্ৰাপ্ত আঁচনি। ই ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চন ব্যৱস্থাসমূহক সহায় কৰে: টোপাল-সিঞ্চন আৰু স্প্ৰিংকলাৰ সিঞ্চন।

এই আঁচনিৰ অধীনত চৰকাৰে প্ৰতিগৰাকী হিতাধিকাৰীক সৰ্বাধিক পাঁচ হেক্টৰ ভূমিত ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চন ব্যৱস্থা স্থাপনৰ বাবে আৰ্থিক সাহায্য প্ৰদান কৰে। ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষকসকলে ৫৫% আৰু অন্যান্য কৃষকসকলে ৪৫% আৰ্থিক সাহায্য লাভ কৰে। যোৱা তিনিটা বছৰত ৮,১২৩.২৪ কোটি টকাৰ কেন্দ্ৰীয় সাহায্য মুকলি কৰা হৈছে। কিছুমান ৰাজ্য চৰকাৰে নিজা বাজেটৰ পৰাও অতিৰিক্ত ৰাজসাহায্য প্ৰদান কৰে। কৃষকসকলে একেখন ভূমিৰ বাবে সাত বছৰৰ পিছত পুনৰ সাহায্য লাভ কৰিব পাৰে।

এই পদক্ষেপটো মূলতঃ ২০০৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহত ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চনৰ বাবে কেন্দ্ৰীয়ভাৱে পৃষ্ঠপোষকতাপ্ৰাপ্ত আঁচনি (Centrally Sponsored Scheme – CSS) হিচাপে আৰম্ভ কৰা হৈছিল। পিছত ২০১০-১১ চনত ইয়াক ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চন অভিযান (National Mission on Micro Irrigation – NMMI)লৈ উন্নীত কৰা হয়। ২০১৪-১৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ই ৰাষ্ট্ৰীয় বহনক্ষম কৃষি অভিযান (National Mission on Sustainable Agriculture – NMSA)-ৰ অধীনত “খেতিপথাৰত পানী ব্যৱস্থাপনা” (On Farm Water Management – OFWM) উপাদানৰ অংশ হৈ পৰে। ২০১৫-১৬ৰ পৰা ২০২১-২২ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ ইয়াৰ চৰকাৰী নাম প্ৰতিটো টোপালত অধিক শস্য (Per Drop More Crop – PDMC) কৰা হয় আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী কৃষি সিঞ্চন যোজনা (Pradhan Mantri Krishi Sinchayee Yojana – PMKSY)-ৰ এক মূল উপাদান হিচাপে ৰূপায়ণ কৰা হয়। ২০২২-২৩ চনৰ পৰা PDMC প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি বিকাশ যোজনা (Pradhan Mantri Rashtriya Krishi Vikas Yojana – PM-RKVY)-ৰ অধীনত ৰূপায়ণ কৰা হৈছে।

PDMCৰ কৌশলগত গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰসমূহ

PDMC আঁচনিয়ে শস্যৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি আৰু কৃষকসকলৰ আয় বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে নিখুঁত পানী ব্যৱস্থাপনাক উৎসাহিত কৰে। আঁচনিখনে পুষ্টি প্ৰয়োগৰ দক্ষতা উন্নত কৰাৰ বাবে সাৰ-সিঞ্চনকো উৎসাহিত কৰে আৰু পানীৰ অভাৱ তথা ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ ওপৰত অধিক চাপ থকা অঞ্চলসমূহক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে। সাৰ-সিঞ্চন হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য'ত সিঞ্চনৰ পানীৰ সৈতে সাৰ পোনপটীয়াকৈ উদ্ভিদৰ অধিকাংশ শিপা বিকশিত হোৱা অঞ্চলত প্ৰয়োগ কৰা হয়।

ইয়াৰ উপৰিও, PDMC-এ নলীনাদ, নদী-উত্তোলন সিঞ্চন আৰু সৌৰশক্তিচালিত সিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ সৈতে ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চনৰ সংহতিক সমৰ্থন কৰে। ই পানী সম্পদৰ সৰ্বাধিক ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰিবলৈ অন্যান্য চৰকাৰী কাৰ্যসূচীৰ সৈতে অভিসৰণক উৎসাহিত কৰে। আঁচনিখনে কৃষি আৰু উদ্যানশস্যৰ বাবে ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চনৰ ক্ষেত্ৰত বৈজ্ঞানিক অগ্ৰগতিও উৎসাহিত কৰে।

PDMCৰ জৰিয়তে সমগ্ৰ ভাৰতত ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চনৰ সম্প্ৰসাৰণৰ অগ্ৰগতি

আৰম্ভণিৰ পৰা ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহলৈকে PDMCৰ অধীনত ১১৫ লাখ হেক্টৰ ভূমি ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চনৰ আওতালৈ আহিছে। ই ভাৰতৰ মুঠ সিঁচনযোগ্য ভূমিৰ প্ৰায় ৮.১১%। ২০২৫-২৬ চনত:

• মহাৰাষ্ট্ৰ, কৰ্ণাটক, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, তামিলনাডু, গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানে PDMCৰ অধীনত ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চনৰ দ্বাৰা সামৰি লোৱা সৰ্বাধিক ভূমি নথিভুক্ত কৰিছে।
• ১২.৩০ লাখ কৃষক এই আঁচনিৰ দ্বাৰা উপকৃত হৈছে।
• হিতাধিকাৰীসকলৰ প্ৰায় ২০% মহিলা আছিল।

পানীৰ দক্ষ ব্যৱহাৰক অধিক উৎসাহিত আৰু কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে চৰকাৰে PDMC আঁচনিৰ অধীনত নতুন নমনীয়তা প্ৰৱৰ্তন কৰিছে। এই পদক্ষেপে ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহক “অন্যান্য হস্তক্ষেপ” (Other Interventions) উপাদানৰ অধীনত ক্ষুদ্ৰ-স্তৰৰ পানী সংৰক্ষণ আৰু সংৰক্ষণমূলক কাৰ্যকলাপ গ্ৰহণ কৰিবলৈ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ডিগ্গি (বৃহৎ পানী সংৰক্ষণ টেংক বা কৃষি পুখুৰী) আৰু পানী সংগ্ৰহ ব্যৱস্থা নিৰ্মাণ আদি অন্তৰ্ভুক্ত। যিহেতু এই ব্যৱস্থাসমূহ স্থানীয় প্ৰয়োজনীয়তাৰ ভিত্তিত ব্যক্তিগত আৰু সামূহিক দুয়োটা ব্যৱহাৰৰ বাবে বিকশিত কৰিব পাৰি, সেয়েহে ই ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চনৰ বাবে নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু বহনক্ষম পানীৰ উপলব্ধতা নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰে।

গুৰুত্বপূৰ্ণভাৱে, সংশোধিত নিৰ্দেশনাই এই সংৰক্ষণমূলক প্ৰকল্পসমূহৰ বাবে পূৰ্বৰ পুঁজি সীমাবদ্ধতা আঁতৰাই দিছে। ইয়াৰ পূৰ্বে সাধাৰণ ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহৰ বাবে এনে কাৰ্যকলাপৰ পুঁজি মুঠ আৱণ্টনৰ ২০%ত কঠোৰভাৱে সীমাবদ্ধ আছিল। উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় ৰাজ্য, হিমালয় ৰাজ্য আৰু জম্মু-কাশ্মীৰ তথা লাডাখ কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ বাবে এই সীমা আছিল ৪০%। এতিয়া ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহে তেওঁলোকৰ নিৰ্দিষ্ট স্থানীয় প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে ভিত্তি কৰি এই সীমা অতিক্ৰম কৰাৰ নমনীয়তা লাভ কৰিছে।

PDMCৰ অধীনত ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ প্ৰকাৰসমূহ

PDMCৰ অধীনত দুটা প্ৰধান ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চন ব্যৱস্থা আছে:

টোপাল-সিঞ্চন ব্যৱস্থা

টোপাল-সিঞ্চন প্ৰযুক্তিত পাৰ্শ্বীয় নলী (lateral tube)-ত সংলগ্ন বা নলীৰ ভিতৰত স্থাপন কৰা নিৰ্গমক (emitters)ৰ জৰিয়তে শিপাৰ অঞ্চলত সিঞ্চন কৰা হয়। সৰল ভাষাত, ই এনে এক পদ্ধতি য'ত পাতল পাইপ বা নলীত সংলগ্ন সৰু সৰু নিৰ্গমক (emitters)ৰ জৰিয়তে লাহে লাহে আৰু পোনপটীয়াকৈ উদ্ভিদৰ শিপালৈ পানী যোগান ধৰা হয়। ইয়াৰ ফলত উদ্ভিদৰ চাৰিওফালৰ প্ৰয়োজনীয় অঞ্চলটোৱেহে পানী লাভ কৰে, যাৰ ফলত অপচয় হ্ৰাস পায় আৰু দক্ষতা বৃদ্ধি হয়।

টোপাল-সিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ দুটা প্ৰকাৰ আছে:

• অন-লাইন টোপাল-সিঞ্চন: পাইপৰ কাষেৰে য'ত য'ত উদ্ভিদ থাকে, তাত স্থাপন কৰা সৰু টোপালকাৰী (drippers)ৰ জৰিয়তে প্ৰতিটো উদ্ভিদক পানী দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত অসম দূৰত্বত ৰোপণ কৰা শস্যৰ বাবে এই ব্যৱস্থা উপযোগী হয়।
• ইন-লাইন টোপাল-সিঞ্চন: পাইপৰ ভিতৰত নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত সংযুক্ত টোপালকাৰী (drippers)ৰ জৰিয়তে পানী ওলাই আহে। এই ব্যৱস্থাত সকলো উদ্ভিদে সমানে পানী লাভ কৰে।

স্প্ৰিংকলাৰ সিঞ্চন ব্যৱস্থা

স্প্ৰিংকলাৰ সিঞ্চনত পাইপৰ এটা নেটৱৰ্কৰ সৈতে সংযুক্ত নলিকাৰ (nozzles) জৰিয়তে চাপৰ অধীনত পানী বায়ুলৈ নিৰ্গত কৰা হয়। এই ব্যৱস্থাই বৰষুণৰ অনুকৰণ কৰে আৰু শস্যসমূহত সমানে পানী যোগান ধৰে। উদ্ভিদৰ ঘনত্ব অতি বেছি থকা শস্যত সিঞ্চনৰ বাবে স্প্ৰিংকলাৰ সিঞ্চন ব্যৱস্থা উপযোগী। ইয়াক শস্য, মাহজাতীয় শস্য, বীজ, মছলা আৰু পথাৰৰ শস্যৰ বাবে ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

স্প্ৰিংকলাৰ সিঞ্চন ব্যৱস্থাক আৰু তলত দিয়া ধৰণসমূহত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়:

• পৰিবহনযোগ্য স্প্ৰিংকলাৰ (Portable Sprinklers): এই ব্যৱস্থাত প্ৰধান আৰু উপ-প্ৰধান পাইপসমূহ প্ৰয়োজন অনুসৰি পথাৰৰ বিভিন্ন অংশলৈ স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ ফলত শস্যৰ পানীৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰি সিঞ্চন কৰিব পৰা যায়। এইবোৰ সমভূমিৰ লগতে ঢৌখেলীয়া ভূখণ্ডতো ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
• ক্ষুদ্ৰ স্প্ৰিংকলাৰ (Micro Sprinklers): ক্ষুদ্ৰ স্প্ৰিংকলাৰ হৈছে কম ব্যাসাৰ্ধৰ স্প্ৰিংকলাৰ। এইবোৰ মূলতঃ পাতযুক্ত শাক-পাচলি, নাৰ্চাৰী আৰু পুলিৰ শক্তকৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সিঞ্চন প্ৰদান কৰাৰ উপৰিও ক্ষুদ্ৰ স্প্ৰিংকলাৰে উদ্ভিদৰ ওচৰৰ ক্ষুদ্ৰ জলবায়ুৰ অৱস্থা পৰিৱৰ্তন কৰাতো সহায় কৰে।
• মিনি স্প্ৰিংকলাৰ (Mini Sprinklers): এইবোৰ সাধাৰণতে মাটিমাহ, আলু, পিয়াঁজ, আদা, চুটি আকাৰৰ পশুখাদ্য শস্য আদি ঘনভাৱে বৃদ্ধি হোৱা শস্যৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মিনি স্প্ৰিংকলাৰ হিমৰ পৰা সুৰক্ষাৰ বাবেও উপযোগী। ইয়াৰ ব্যাসাৰ্ধ ক্ষুদ্ৰ স্প্ৰিংকলাৰতকৈ অধিক।
• অৰ্ধ-স্থায়ী স্প্ৰিংকলাৰ (Semi-Permanent Sprinklers): এই ব্যৱস্থাত প্ৰধান আৰু পাৰ্শ্বীয় পাইপসমূহ মাটিৰ তলত স্থায়ীভাৱে স্থাপন কৰা হয়। ৰাইজাৰ পাইপৰ সৈতে সংযুক্ত স্প্ৰিংকলাৰ নলিকাসমূহ বিভিন্ন স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ ফলত শস্যৰ পানীৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰি পথাৰৰ বিভিন্ন অংশত সিঞ্চন কৰিব পৰা যায়।
• বৃহৎ আয়তনৰ স্প্ৰিংকলাৰ (Large Volume Sprinklers – Rain-Guns): এটা বা দুটা স্প্ৰিংকলাৰৰ দ্বাৰা বৃহৎ অঞ্চল সামৰি লোৱাৰ প্ৰয়োজন হোৱা ঠাইত এইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই স্প্ৰিংকলাৰসমূহৰ পানী নিৰ্গমনৰ হাৰ প্ৰতি ঘণ্টাত ১০,০০০ লিটাৰৰ পৰা ৩২,০০০ লিটাৰলৈ আৰু নিক্ষেপৰ ব্যাসাৰ্ধ ২৪ মিটাৰৰ পৰা ৩৬ মিটাৰলৈ হয়। এই ব্যৱস্থাসমূহ চলাবলৈ উচ্চ চাপ আৰু অধিক নিৰ্গমন ক্ষমতাসম্পন্ন পাইপ আৰু পাম্পৰ প্ৰয়োজন হয়। কম সময়ৰ ভিতৰত বৃহৎ অঞ্চলত বিস্তৃত শস্যত সিঞ্চন কৰাৰ বাবে এইবোৰক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়।

PDMCৰ ৰূপায়ণ কাঠামো

যিহেতু PDMC প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি বিকাশ যোজনা (Pradhan Mantri Rashtriya Krishi Vikas Yojana – PM-RKVY)-ৰ অধীনত ৰূপায়ণ কৰা হয়, সেয়েহে ই আঁচনিখনৰ সামগ্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানিক কাঠামো গ্ৰহণ কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত ৰাষ্ট্ৰীয় ষ্টুৱাৰ্ডশ্বিপ পৰিষদ (National Stewardship Council – NSC)-এ দিশ-নিৰ্দেশ আৰু পৰিকল্পনাৰ বাবে কৌশলগত নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে।

ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত কাঠামোটোৱে তিনিটা স্তৰৰ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে কাম কৰে। শীৰ্ষত ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ অনুমোদন সমিতি (State Level Sanctioning Committee – SLSC)-এ পৰিকল্পনাসমূহ অনুমোদন কৰে। আন্তঃবিভাগীয় কৰ্মগোট (Inter-Departmental Working Group – IDWG)-এ বিভিন্ন বিভাগৰ মাজত পৰিকল্পনা আৰু ৰূপায়ণৰ সমন্বয় কৰে।

জিলা পৰ্যায়ত জিলা পৰ্যায়ৰ ৰূপায়ণ সমিতি (District Level Implementation Committee – DLIC)-এ ৰূপায়ণৰ তদাৰক কৰে আৰু আন্তঃবিভাগীয় সমন্বয় নিশ্চিত কৰে।

কৃষিৰ বাবে পানী-দক্ষ ভৱিষ্যত গঢ়ি তোলা

প্ৰতিটো টোপালত অধিক শস্য (Per Drop More Crop – PDMC)-এ ক্ষুদ্ৰ-সিঞ্চন প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে পানীৰ দক্ষ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰি ভাৰতৰ সিঞ্চন পদ্ধতিৰ ৰূপান্তৰ সাধন কৰিছে। এই আঁচনিখনে আধুনিক সিঞ্চনৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ সম্প্ৰসাৰিত কৰাৰ লগতে পানী ব্যৱহাৰৰ দক্ষতা, শস্যৰ উৎপাদনশীলতা আৰু কৃষকৰ আয় উন্নত কৰিছে।

শক্তিশালী প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থা, ডিজিটেল ৰূপায়ণ আৰু অন্যান্য চৰকাৰী কাৰ্যসূচীৰ সৈতে অভিসৰণৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত PDMC-এ সমগ্ৰ দেশতে বহনক্ষম সিঞ্চন পদ্ধতি শক্তিশালী কৰিছে। ভাৰতৰ পানী সম্পদৰ ওপৰত ক্ৰমবৰ্ধমান চাপৰ সন্মুখীন হোৱাৰ সময়ত PDMC-এ সম্পদ-দক্ষ, বহনক্ষম কৃষিৰ অগ্ৰগতিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

https://pdmc.da.gov.in/

https://www.pmksy.gov.in/microirrigation/Archive/August2015.pdf

https://horticulturedept.ap.gov.in/Horticulture/NewSuccessStories.aspx

https://rkvy.da.gov.in/static/download/pdf/PM_RKVY_Guidelines_2024.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179856&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2061649&reg=48&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AS23_qnphui.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU448_bMl0qu.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/182/AU2428_kPCRmr.pdf?source=pqals

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=159085&ModuleId=3&reg=17&lang=6

https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/187/AU3949_3xRqy3.pdf?source=lsapps

https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/184/AU2767_zvN42a.pdf?source=lsapps

https://www.iima.ac.in/sites/default/files/2024-09/3.%20Micro%20Irrigation_Final%20Report_2023_final_compressed_compressed_compressed_compressed.pdf

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/13/AU2359.pdf?source=pqals

খাদ্য আৰু কৃষি সংস্থা

https://www.fao.org/4/a1336e/a1336e16.pdf

পঞ্জাৱ চৰকাৰ

https://tupkasinchayee.punjab.gov.in/home/mischeme

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR