पत्र सूचना कार्यालय

ভাৰতৰ অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক সবলীকৰণ

ভাৰত বিকশিত ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগীৰ দিশে আগবাঢ়ি যোৱাৰ সময়ত ইয়াৰ বিশাল কৰ্মশক্তিক সবলীকৰণ সৰ্বাংগীন আৰু বহনক্ষম বিকাশৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয় হৈ আছে। অসংগঠিত খণ্ডত কৃষি শ্ৰমিক, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, পথৰ ব্যৱসায়ী, প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক, গিগ আৰু প্লেটফৰ্ম শ্ৰমিক আৰু আন বহুতো শ্ৰমিককে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে। একেলগে তেওঁলোকে ভাৰতৰ কৰ্মশক্তি আৰু অৰ্থনীতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তম্ভ গঠন কৰে। সেয়েহে তেওঁলোকৰ সামাজিক সুৰক্ষা আৰু কল্যাণৰ সুবিধা লাভ নিশ্চিত কৰাটো চৰকাৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অগ্ৰাধিকাৰ হৈ আহিছে।

এই প্ৰতিশ্ৰুতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ই-শ্ৰম পৰ্টেল ২৬ আগষ্ট ২০২১ তাৰিখে আৰম্ভ কৰা হৈছিল আৰু তেতিয়াৰ পৰা ৫ বছৰ সম্পূৰ্ণ কৰিছে। ই অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলৰ বাবে এক ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ প্ৰচেষ্টাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি চিহ্নিত কৰে।

ই-শ্ৰমৰ আঁৰৰ দৃষ্টিভংগী

ৰাষ্ট্ৰীয় তথ্যবিজ্ঞান কেন্দ্ৰই (National Informatics Centre - NIC) বিকশিত কৰা ই-শ্ৰম পৰ্টেলে দেশৰ প্ৰথম আধাৰ প্ৰমাণীকৃত অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ডাটাবেছ (National Database of Unorganised Workers - NDUW) সৃষ্টি কৰিছিল। ই প্ৰতিজন পঞ্জীয়নভুক্ত শ্ৰমিকক এক অনন্য ১২-সংখ্যাযুক্ত সাৰ্বজনীন একাউণ্ট নম্বৰ (Universal Account Number - UAN) প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহৰ ভিতৰত আছে:

• মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগসমূহৰ মাজত কল্যাণমূলক আঁচনিসমূহৰ সমন্বয় সক্ষম কৰি সামাজিক সুৰক্ষা সেৱাৰ প্ৰদান উন্নত কৰা।
• এ.পি.আই. (Application Programming Interfaces - APIs)-ৰ জৰিয়তে চৰকাৰী সংস্থাসমূহৰ সৈতে শ্ৰমিকৰ তথ্য সুৰক্ষিতভাৱে ভাগ-বতৰা কৰাত সহায় কৰা। ই কল্যাণমূলক আঁচনিৰ ফলপ্ৰসূ ৰূপায়ণ আৰু প্ৰমাণ-ভিত্তিক নীতি নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে।
• প্ৰব্ৰজিত আৰু নিৰ্মাণ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষা আৰু কল্যাণমূলক সুবিধাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু স্থানান্তৰযোগ্যতা সহজ কৰা।
• ৰাষ্ট্ৰীয় জৰুৰীকালীন অৱস্থা আৰু সংকটৰ সময়ত সময়োপযোগী পৰিকল্পনা আৰু সঁহাৰিক সহায় কৰা এক ব্যাপক ৰাষ্ট্ৰীয় ডাটাবেছ সৃষ্টি কৰা।

এক-স্থানীয় সমাধানলৈ বিকাশ

২১ অক্টোবৰ ২০২৪ তাৰিখে ই-শ্ৰম এক-স্থানীয় সমাধান (e-Shram One-Stop Solution) আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে ই-শ্ৰম পৰ্টেলটো এটা শ্ৰমিক পঞ্জীয়ন ব্যৱস্থাৰ পৰা এক সংযুক্ত সেৱা প্ৰদান মঞ্চলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। এতিয়া ই কল্যাণ, নিয়োগ, দক্ষতা বিকাশ আৰু পেঞ্চন সেৱাসমূহ একত্ৰিত কৰে। এইটো কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৪–২৫-ৰ একক ডিজিটেল মঞ্চৰ জৰিয়তে বিস্তৃত পৰিসৰৰ শ্ৰম সেৱা প্ৰদান কৰাৰ দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ। পঞ্জীয়নভুক্ত শ্ৰমিকসকলে যোগ্য আঁচনিসমূহ লাভ কৰিব পাৰে আৰু ইতিমধ্যে লাভ কৰা সুবিধাসমূহ চাব পাৰে। এই মঞ্চই চৰকাৰী পৰ্টেলসমূহৰ মাজত সমন্বয়কো উৎসাহিত কৰে। ই সামাজিক সুৰক্ষাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ শক্তিশালী কৰে আৰু অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সেৱা প্ৰদান উন্নত কৰে।

• ৱান ষ্টপ সমাধানে ১৫খন সামাজিক সুৰক্ষা আৰু কল্যাণমূলক আঁচনি একেটা মঞ্চত একত্ৰিত কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰম যোগী মান-ধন যোজনা (Pradhan Mantri Shram Yogi Maan-Dhan Yojana - PM-SYM), প্ৰধানমন্ত্ৰী সুৰক্ষা বীমা যোজনা (Pradhan Mantri Suraksha Bima Yojana - PMSBY), প্ৰধানমন্ত্ৰী জীৱন জ্যোতি বীমা যোজনা (Pradhan Mantri Jeevan Jyoti Bima Yojana - PMJJBY), ৰাষ্ট্ৰীয় সামাজিক সাহায্য কাৰ্যসূচী (National Social Assistance Programme - NSAP), এক ৰাষ্ট্ৰ এক ৰেচন কাৰ্ড (One Nation One Ration Card - ONORC), প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা–গ্ৰামীণ (Pradhan Mantri Awaas Yojana–Gramin - PMAY-G) আৰু অন্যান্য।
• ই-শ্ৰম পঞ্জীয়নভুক্ত শ্ৰমিকসকলে ই-শ্ৰম পৰ্টেলৰ জৰিয়তে সুবিধাজনকভাৱে প্ৰধানমন্ত্ৰী সুৰক্ষা বীমা যোজনা (Pradhan Mantri Suraksha Bima Yojana - PMSBY) আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী জীৱন জ্যোতি বীমা যোজনা (Pradhan Mantri Jeevan Jyoti Bima Yojana - PMJJBY)-ত নামভৰ্তি কৰিব পাৰে। পি.এম.এছ.বি.ৱাই. (PMSBY)-ৰ অধীনত শ্ৰমিকসকল আকস্মিক মৃত্যুৰ ক্ষেত্ৰত বা স্থায়ীভাৱে অক্ষম হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত ₹২ লাখ আৰু আংশিক অক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত ১ লাখ টকাৰ আকস্মিক বীমা সুবিধাৰ বাবে যোগ্য। পি.এম.জে.জে.বি.ৱাই. (PMJJBY)-য়ে যিকোনো কাৰণত মৃত্যু হ’লে ২ লাখ টকাৰ জীৱন বীমা কভাৰ প্ৰদান কৰে।
• পৰ্টেলটোৱে শ্ৰমিকসকলক নিয়োগৰ সুযোগৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় কেৰিয়াৰ সেৱা (National Career Service - NCS)-ৰ সৈতে সংযোগ কৰে। ই দক্ষতা বিকাশ আৰু এপ্ৰেন্টিছৰ বাবে স্কিল ইণ্ডিয়া ডিজিটেল হাব (Skill India Digital Hub)-লৈও প্ৰৱেশাধিকাৰ প্ৰদান কৰে। শ্ৰমিকসকলে তেওঁলোকৰ বাবে যোগ্য হ’ব পৰা চৰকাৰী আঁচনিসমূহ চিনাক্ত কৰিবলৈ মাইস্কীম (myScheme)-ও ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
• পৰ্টেলৰ জৰিয়তে যোগ্য শ্ৰমিকসকলে প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰম যোগী মান-ধন যোজনা (Pradhan Mantri Shram Yogi Maan-Dhan - PM-SYM)-ত নামভৰ্তি কৰিব পাৰে, যিয়ে যোগ্যতাৰ চৰ্ত সাপেক্ষে ৬০ বছৰ বয়সত উপনীত হোৱাৰ পিছত প্ৰতি মাহে ৩,০০০ টকাৰ ন্যূনতম নিশ্চিত পেঞ্চন প্ৰদান কৰে।
• ভাষিণী (Bhashini) প্লেটফৰ্মৰ দ্বাৰা চালিত, ২০২৫ চনত ২২টা ভাষাত বহুভাষিক সুবিধা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।

• পৰ্টেলটোত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ পৰিয়ালৰ বিৱৰণ সংগ্ৰহ কৰাৰ এক ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
• ই নিৰ্মাণ শ্ৰমিকসকলৰ তথ্য ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহৰ সৈতে ভাগ-বতৰা কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। ইয়াৰ ফলত সংশ্লিষ্ট নিৰ্মাণ আৰু অন্যান্য নিৰ্মাণ শ্ৰমিক (Building and Other Construction Workers - BOCW) ব’ৰ্ডসমূহত তেওঁলোকৰ পঞ্জীয়নত সুবিধা হয়।
• ই-শ্ৰমে গিগ আৰু প্লেটফৰ্ম শ্ৰমিকসকলক অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ডাটাবেছৰ অংশ হিচাপে চিনাক্তকৰণ আৰু পঞ্জীয়নৰ বাবে এক মঞ্চ প্ৰদান কৰে। বৰ্তমানলৈকে প্ৰায় ১১.৫ লাখ প্লেটফৰ্ম শ্ৰমিক পৰ্টেলটোত পঞ্জীয়ন হৈছে। এই ডাটাবেছে এনে শ্ৰমিকসকলৰ বাবে উপযুক্ত সামাজিক সুৰক্ষা আৰু কল্যাণমূলক ব্যৱস্থাৰ প্ৰণয়ন আৰু ৰূপায়ণত সহায় কৰিব পাৰে।

ই-শ্ৰম পঞ্জীয়ন: যোগ্যতা আৰু প্ৰক্ৰিয়া

ই-শ্ৰম পৰ্টেলত পঞ্জীয়ন সৰল, সুলভ আৰু এককালীন প্ৰক্ৰিয়া।

যোগ্যতা: অসংগঠিত খণ্ডত নিয়োজিত ১৬ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ যিকোনো শ্ৰমিক ই-শ্ৰম পৰ্টেলত পঞ্জীয়ন কৰিবলৈ যোগ্য। এজন শ্ৰমিক আয়কৰদাতা বা কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি সংস্থা (Employees' Provident Fund Organisation - EPFO) বা কৰ্মচাৰী ৰাজ্য বীমা নিগম (Employees' State Insurance Corporation - ESIC)-ৰ সদস্য হ’ব নালাগে।

কভাৰেজ: পৰ্টেলটোৱে বিস্তৃত পৰিসৰৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকক সামৰি লয়। ইয়াৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক, গিগ আৰু প্লেটফৰ্ম শ্ৰমিক, পথৰ ব্যৱসায়ী, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, কৃষি শ্ৰমিক আৰু অন্যান্য অসংগঠিত শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত।

কেনেকৈ পঞ্জীয়ন কৰিব: শ্ৰমিকসকলে ই-শ্ৰম পৰ্টেলত গৈ পঞ্জীয়ন কৰিব পাৰে। "ই-শ্ৰম পঞ্জীয়ন পৰ্টেল" (https://reference-url-citation.invalid/0) তেওঁলোকে নিকটতম সাধাৰণ সেৱা কেন্দ্ৰ (Common Service Centre - CSC) বা ৰাজ্য সেৱা কেন্দ্ৰৰ জৰিয়তেও পঞ্জীয়ন কৰিব পাৰে। ৰাজ্য চৰকাৰৰ ক্ষেত্ৰ পৰ্যায়ৰ বিষয়াসকলেও জিলা আৰু উপ-জিলা পৰ্যায়ত পঞ্জীয়নত সহায় কৰে।

পঞ্জীয়নৰ ব্যয়: ই-শ্ৰম পৰ্টেলত পঞ্জীয়ন সম্পূৰ্ণ বিনামূলীয়া। শ্ৰমিকসকলে কোনো পঞ্জীয়নকাৰী সংস্থা বা সেৱা প্ৰদানকাৰীক কোনো মাচুল দিব নালাগে।

প্ৰয়োজনীয় নথিপত্ৰ: পঞ্জীয়নৰ বাবে তেওঁলোকৰ আধাৰ নম্বৰ (আধাৰ ই-কেওৱাইচিৰ বাবে) আৰু এটা মোবাইল নম্বৰ (আধাৰৰ সৈতে সংযুক্ত হোৱাটো পছন্দনীয়) প্ৰয়োজন।

ভাৰতৰ অসংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ক্ৰমবৰ্ধমান পৰিসৰ

যোৱা ৫ বছৰত ই-শ্ৰম পৰ্টেলত পঞ্জীয়নে লিংগ, বয়সৰ গোট, বৃত্তি আৰু ৰাজ্যসমূহৰ মাজত ব্যাপক অংশগ্ৰহণ প্ৰতিফলিত কৰিছে (১৮ আগষ্ট, ২০২৬ পৰ্যন্ত)।

• মুঠ পঞ্জীয়ন: পৰ্টেলটোৱে ৩১.৮৯ কোটি পঞ্জীয়ন নথিভুক্ত কৰিছে।
• লিংগভিত্তিক বিতৰণ: পঞ্জীয়নভুক্ত শ্ৰমিকৰ ৫৪.২৮% মহিলা, আনহাতে ৪৫.৭২% পুৰুষ।
• বয়সৰ পৰিসৰ: ০.০৮%ৰ বয়স ১৬–১৮ বছৰ, ৫৫.২১% পঞ্জীয়নভুক্ত শ্ৰমিকৰ বয়স ১৮–৪০ বছৰ, ২৪.১৮%ৰ বয়স ৪০–৫০ বছৰ আৰু ২০.৫৩%ৰ বয়স ৫০ বছৰৰ ঊৰ্ধ্বৰ (২০ আগষ্ট, ২০২৬ পৰ্যন্ত)।
• শীৰ্ষ বৃত্তিগত শ্ৰেণীসমূহ: কৃষি, ঘৰুৱা আৰু গৃহস্থালী শ্ৰমিক, নিৰ্মাণ আৰু পোছাক খণ্ডত সৰ্বাধিক পঞ্জীয়ন হৈছে।
• শীৰ্ষ ৰাজ্যসমূহ: উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, পশ্চিম বংগ, মধ্য প্ৰদেশ আৰু মহাৰাষ্ট্ৰত সৰ্বাধিক পঞ্জীয়ন নথিভুক্ত হৈছে।
• পঞ্জীয়নৰ পদ্ধতি: অধিকাংশ পঞ্জীয়ন সাধাৰণ সেৱা কেন্দ্ৰ (Common Service Centres - CSCs)-ৰ জৰিয়তে সম্পূৰ্ণ কৰা হৈছে, তাৰ পিছত আছে স্ব-পঞ্জীয়ন।

শ্ৰম কল্যাণৰ ভৱিষ্যৎ গঢ়ি তোলা

ই-শ্ৰম পৰ্টেলে ভাৰতৰ অসংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ বাবে এক সৰ্বাংগীন আৰু প্ৰযুক্তি-সক্ষম সামাজিক সুৰক্ষা পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ এক শক্তিশালী ভেটি স্থাপন কৰিছে। অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলৰ বাবে এক ৰাষ্ট্ৰীয় ডিজিটেল পৰিচয় আৰু ডাটাবেছ সৃষ্টি কৰি ই চৰকাৰী সহায়ৰ অধিক লক্ষ্যভিত্তিক আৰু স্বচ্ছ প্ৰদান সক্ষম কৰিছে। ইয়াৰ পৰিসৰ আৰু সেৱাসমূহ সম্প্ৰসাৰিত হৈ থকাৰ লগে লগে ই-শ্ৰম অধিক সৰ্বাংগীন আৰু ভৱিষ্যৎ-প্ৰস্তুত কৰ্মশক্তিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ডিজিটেল স্তম্ভ হৈ আছে।

তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়

https://eshram.gov.in/

https://maandhan.in/

https://www.youtube.com/watch?v=b5anRFQBono

https://www.pib.gov.in/pressreleasepage.aspx?prid=1749294&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2090895&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2099153&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2109421&reg=48&lang=2

https://eshramwebportal-megh.azureedge.net/nduwwsmedia/sites/default/files/pdf/leaflets/leaflet-en.pdf

ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়

https://www.nic.gov.in/newsletter-content/products-services/

বিত্ত মন্ত্ৰালয়

https://www.indiabudget.gov.in/doc/bspeech/bs2024_25.pdf

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা
RR