Press Note Details: Press Information Bureau

Social Welfare

প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান

ভাৰতৰ জনজাতীয় বন অৰ্থনীতিৰ সম্ভাৱনাৰ দুৱাৰ মুকলি

Posted On: 20 AUG 2026 11:10AM

ভাৰতৰ ১০.৪ কোটি অনুসূচিত জনজাতিৰ বহুতে তেওঁলোকৰ বাৰ্ষিক উপাৰ্জনৰ ২০–৪০% লঘু বনজ উৎপাদন (Minor Forest Produce - MFP)ৰ পৰা লাভ কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে, জনজাতীয় লোকসকলে এই উৎপাদন মধ্যভোগীসকলক অতি কম মূল্যত বিক্ৰী কৰিছিল আৰু নিজৰ শ্ৰমৰ ব্যয়তকৈও কম উপাৰ্জন কৰিছিল। এই সমস্যাৰ সমাধানৰ বাবে চৰকাৰে প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (Pradhan Mantri Janjatiya Vikas Mission - PMJVM) ৰূপায়ণ কৰিছে। এই অভিযানে জনজাতীয় লোকসকলক সম্প্ৰদায়ৰ মালিকানাধীন বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰ (Van Dhan Vikas Kendras - VDVKs)ত সংগঠিত কৰি কেঁচা উৎপাদন বিক্ৰীকাৰীৰ পৰা মূল্য সংযোজন কৰা উদ্যোগীলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে। এতিয়ালৈকে ৪,১৭২টা বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰ (VDVKs) অনুমোদিত হৈছে, যাৰ জৰিয়তে ১২.৪৮ লাখ জনজাতীয় সদস্য এই আঁচনিৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। চৰকাৰে পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য (Minimum Support Price - MSP)ত লঘু বনজ উৎপাদন (MFP) ক্ৰয়ো কৰে। প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (PMJVM)-এ উদ্যোগৰ বাবে পুঁজি যোগান ধৰে আৰু মেলা, ই-কমাৰ্চ প্লেটফৰ্ম আৰু প্ৰদৰ্শনীৰ জৰিয়তে জনজাতীয় লোকসকলক বজাৰত প্ৰৱেশৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।

জনজাতীয় বন অৰ্থনীতিৰ সুৰক্ষা

বনাঞ্চলত বাস কৰা লাখ লাখ জনজাতীয় পৰিয়ালৰ বাবে লঘু বনজ উৎপাদন (Minor Forest Produce - MFP)—যেনে মৌ, তেণ্ডু পাত, মহুৱা ফুল, তেঁতুল, লাক্ষা, বাঁহ আৰু বনৰীয়া বনৌষধি—কেৱল বনজ সম্পদ নহয়। ই জীৱিকাৰ এক প্ৰধান উৎস। তেওঁলোকৰ বাৰ্ষিক উপাৰ্জনৰ প্ৰায় ২০%ৰ পৰা ৪০% লঘু বনজ উৎপাদন (MFP) বিক্ৰীৰ পৰা আহে। তথাপিও, লঘু বনজ উৎপাদন (MFP) পোনপটীয়াকৈ সংগ্ৰহ আৰু বিক্ৰী কৰাৰ পিছতো জনজাতীয় লোকসকলে ইয়াৰ বজাৰ মূল্যৰ কেৱল এটা অংশহে লাভ কৰে। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল তেওঁলোকে প্ৰায়ে মধ্যস্থতাকাৰীৰ ওচৰত কম মূল্যত লঘু বনজ উৎপাদন বিক্ৰী কৰে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (Pradhan Mantri Janjatiya Vikas Mission - PMJVM)-এ এই সমীকৰণ সলনি কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখিছে। ২০২১–২২ চনত আৰম্ভ কৰা এই অভিযানে জনজাতীয় লোকসকলক নতুন প্ৰযুক্তি আৰু পদ্ধতিৰ প্ৰশিক্ষণ দি লঘু বনজ উৎপাদন (MFP)-ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰাৰ এক পদ্ধতিগত ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে। এই আঁচনিয়ে সম্প্ৰদায়সমূহক বৃহত্তৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু ডিজিটেল বজাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰে, যাতে তেওঁলোকে অধিক পৰিচিতি লাভ কৰে আৰু অধিক সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিব পাৰে। ই জনজাতীয় লোকসকলক পোনপটীয়াকৈ উৎপাদন ক্ৰয় কৰি ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য (Minimum Support Price - MSP)ৰ নিশ্চয়তাও প্ৰদান কৰে।

এই প্ৰচেষ্টাসমূহে বনজ উৎপাদন সংগ্ৰহকাৰীসকলক তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ৰ উদ্যোগৰ মালিক হোৱাত সহায় কৰাৰ লগতে তৃণমূল পৰ্যায়ত ভাৰতৰ জনজাতীয় অৰ্থনীতি শক্তিশালী কৰিছে।

লঘু বনজ উৎপাদন আৰু ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য

চৰকাৰে পৰিৱেশতন্ত্ৰ আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ বাবে ভাৰতৰ অধিকাংশ বনাঞ্চল পৰিচালনা কৰাৰ সময়তে, জনজাতীয় লোক আৰু অন্যান্য পৰম্পৰাগত বনাঞ্চলত বাস কৰা সম্প্ৰদায়সমূহক তেওঁলোকৰ জীৱিকা সংৰক্ষণৰ বাবে এই অঞ্চলসমূহত প্ৰৱেশাধিকাৰ দিয়া হয়।

২০০৬ চনত চৰকাৰে অনুসূচিত জনজাতি আৰু অন্যান্য পৰম্পৰাগত বনবাসী (বন অধিকাৰৰ স্বীকৃতি) আইন (Scheduled Tribes and Other Traditional Forest Dwellers (Recognition of Forest Rights) Act)—যাক বন অধিকাৰ আইন (Forest Rights Act) বুলিও কোৱা হয়—প্ৰণয়ন কৰে। এই আইনে লঘু বনজ উৎপাদনক “বাঁহ, ব্ৰাছ কাঠ, গছৰ গুৰি, বেত, তাছাৰ, কুকুন, মৌ, মম, লাক্ষা, তেণ্ডু বা কেন্দু পাত, ঔষধি উদ্ভিদ আৰু বনৌষধি, শিপা, কন্দ আৰু ইয়াৰ দৰে সকলো উদ্ভিদজাত অ-কাঠ বনজ উৎপাদন” হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিছে। চৰকাৰে প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (PMJVM)-ৰ অধীনত ৮৭টা লঘু বনজ উৎপাদন (MFP) সামগ্ৰীৰ বাবে ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য (MSP) অধিসূচিত কৰিছে।

বন অধিকাৰ আইন (Forest Rights Act)-এ স্বীকাৰ কৰে যে বনাঞ্চলত বাস কৰা সম্প্ৰদায়সমূহে ঐতিহাসিকভাৱে জীৱিকা আৰু জীৱনধাৰণৰ বাবে বনজ সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আহিছে। এই আইনে জনজাতীয় লোকসকলক অ-কাঠৰ লঘু বনজ উৎপাদন সংগ্ৰহ আৰু বিক্ৰী কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ উপৰি, অনুসূচিত অঞ্চলসমূহলৈ পঞ্চায়তৰ বিধান সম্প্ৰসাৰণ আইন (Provisions of the Panchayats (Extension to the Scheduled Areas) Act (1996))-এ জনজাতীয় গাঁও পঞ্চায়তসমূহক লঘু বনজ উৎপাদনৰ ওপৰত মালিকানাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।

জনজাতীয় সামগ্ৰীৰ বিপণন আৰু বিকাশৰ দায়িত্বপ্ৰাপ্ত ভাৰতীয় জনজাতীয় সমবায় বিপণন উন্নয়ন ফেডাৰেচন (Tribal Cooperative Marketing Development Federation of India - TRIFED)-এ পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত মূল্যত (MSP) অ-কাঠ বনজ উৎপাদন ক্ৰয় কৰে, উৎপাদনটোৰ বজাৰ মূল্য যিয়েই নহওক কিয়। ই জনজাতীয় উন্নয়ন সমবায় আৰু বন উন্নয়ন নিগমসমূহকে ধৰি ৰাজ্যিক ৰূপায়ণকাৰী সংস্থাসমূহৰ এটা নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে এই কাম কৰে। ২০১৩–১৪ চনৰ পৰা ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে আঁচনিখনৰ অধীনত ২,৬৭,৯৫৪ মেট্ৰিক টন লঘু বনজ উৎপাদন (MFP) ক্ৰয় কৰিছে, যাৰ মূল্য ৬৯৩.৯৮ কোটি টকা।

প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (PMJVM)-এ জনজাতীয় লোকসকলক কেনেদৰে সহায় কৰে?

ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য (MSP)-ত ক্ৰয়ৰ উপৰি, প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (PMJVM) আঁচনিখনে জনজাতীয় লোকসকলক দক্ষতা বিকাশ, প্ৰযুক্তিগত, বিপণন আৰু আন্তঃগাঁথনিগত সহায়ো প্ৰদান কৰে।

জনজাতীয় লোকসকলক বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰত সংগঠিত কৰা

এই অভিযানে জনজাতীয় সংগ্ৰহকাৰীসকলক আত্মসহায়ক গোটসমূহ্ত (Self-Help Groups - SHGs)-ত সংগঠিত কৰে। ১৫টা আত্মসহায়ক গোট (SHGs)-ৰ এটা গোট, য’ত প্ৰায় ৩০০ জন জনজাতীয় লোক থাকে, একোটা বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰ (Van Dhan Vikas Kendra - VDVK)-ত গোট খুৱাই দিয়া হয়। বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰ (VDVK)-ৰ সদস্যসকলৰ কমেও ৬০% অনুসূচিত জনজাতি সম্প্ৰদায়ৰ হ’ব লাগিব।

১৪ এপ্ৰিল, ২০১৮ত আৰম্ভ কৰা বন ধন যোজনা (Van Dhan Yojana) প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (PMJVM)-ৰ এটা অংশ। ই বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰ (VDVK) আৰ্হিৰ ভেটি গঠন কৰে আৰু জনজাতীয় সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত ইয়াৰ ৰূপায়ণ শক্তিশালী কৰে।

দক্ষতা বিকাশ, পুঁজি আৰু প্ৰযুক্তিগত সহায়

চৰকাৰে লঘু বনজ উৎপাদন (MFP) সংগ্ৰহকাৰীসকলৰ বাবে বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰসমূহত (VDVKs) বৈজ্ঞানিক সংগ্ৰহ পদ্ধতিৰ প্ৰশিক্ষণকে ধৰি দক্ষতা বিকাশ আৰু অন্যান্য প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী আয়োজন কৰে।

আত্মসহায়ক গোটসমূহক (SHGs) লগতে প্ৰদান কৰা হয়:

হিতাধিকাৰীৰ ঘৰ অথবা চৰকাৰী বা গাঁও পঞ্চায়তৰ ভৱনত স্থাপন কৰা আন্তঃগাঁথনিগত সহায়
স্থানীয়ভাৱে উপলব্ধ লঘু বনজ উৎপাদন (MFP)-ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰাথমিক প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ সঁজুলি—কটা আৰু চালনিৰ সঁজুলি, ডিকৰ্টিকেটৰ, শুকুৱাব পৰা সঁজুলি আৰু পেকেজিং সঁজুলি
বহনক্ষম সংগ্ৰহ আৰু মূল্য সংযোজনৰ ওপৰত ৩০ জন সদস্যৰ বাবে প্ৰশিক্ষণ, লগতে কেঁচা সামগ্ৰী আৰু প্ৰশিক্ষাৰ্থীৰ কিট প্ৰদান
বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান, বেংক আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় অনুসূচিত জনজাতি বিত্ত আৰু উন্নয়ন নিগম (National Scheduled Tribes Finance and Development Corporation - NSTFDC)-ৰ সৈতে সংযোগৰ জৰিয়তে কাৰ্যকৰী মূলধনৰ সুবিধা
ভাড়াৰ ভিত্তিত সংৰক্ষণ আৰু পৰিবহনৰ সহায়

বিপণন আৰু ব্যৱসায়িক সহায়

মূল্য সংযোজনৰ উপৰি, বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰসমূহ (VDVKs) চূড়ান্ত সামগ্ৰীৰ বাবে স্থানীয় আৰু দূৰৱৰ্তী—দুয়ো ধৰণৰ—বজাৰ সংযোগৰ কেন্দ্ৰ হিচাপেও কাম কৰে।

বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰসমূহ (VDVKs) স্থানীয় হাট বজাৰৰ ওচৰত স্থাপন কৰা হয়, যিবোৰ লঘু বনজ উৎপাদন (MFP) ক্ৰয়ৰ প্ৰাথমিক কেন্দ্ৰ, যাতে জনজাতীয় লোকসকলে তেওঁলোকে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰী অধিক সহজে বিক্ৰী কৰিব পাৰে।

> জনজাতীয় অঞ্চলসমূহত ৫,০০০ৰো অধিক হাট আছে।

> হাটসমূহ পৰ্যায়ক্ৰমে আধুনিকীকৰণ কৰা হৈছে—স্থায়ী গাঁথনি, সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা, খোৱাপানী, ছাঁ আৰু ওজন কৰাৰ সঁজুলিৰ সৈতে।

বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰসমূহে (VDVKs) তেওঁলোকৰ সামগ্ৰীৰ মূল্য সংযোজন বা বিপণনৰ বাবে ব্যক্তিগত সংস্থা অথবা অলাভজনক প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে অংশীদাৰিত্ব কৰিব পাৰে।
ভাৰতীয় জনজাতীয় সমবায় বিপণন উন্নয়ন ফেডাৰেচন (TRIFED)-এ বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰসমূহলৈ (VDVKs) বজাৰৰ বুদ্ধিমত্তা—দৈনিক মূল্য আৰু ই-কমাৰ্চৰ সুযোগসমূহকে ধৰি—প্ৰচাৰ কৰে, যাতে ব্যৱসায়িক চুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকে উন্নত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (PMJVM)-এ লগতে প্ৰদান কৰে:

> উৎসৱ, প্ৰদৰ্শনী আৰু শিল্পী মেলাৰ জৰিয়তে জনজাতীয় সামগ্ৰীৰ ব্ৰেণ্ডিং, প্ৰচাৰ আৰু বিজ্ঞাপন

> বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰ (VDVKs) আৰু অন্যান্য আঁচনিৰ সম্পদৰ ভূ-টেগিং

> জনজাতীয় উৎপাদনৰ বাবে ভৌগোলিক সূচক (Geographical Indicators - GI) হৈছে এনে সামগ্ৰীৰ ওপৰত ব্যৱহৃত এটা চিহ্ন, যিবোৰৰ নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক উৎপত্তি আছে আৰু সেই উৎপত্তিৰ বাবে যাৰ গুণাগুণ বা সুনাম সৃষ্টি হৈছে

> আইটি আৰু ই-কমাৰ্চ প্লেটফৰ্মৰ নিৰ্মাণ আৰু উন্নীতকৰণ

> গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ সহায়

প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (PMJVM) আঁচনিৰ অধীনত:

৪,১৭২টা বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰ (VDVKs) অনুমোদিত হৈছে আৰু ২,৯১১টা বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰ (VDVKs) কাৰ্যক্ষম হৈ আছে, যাৰ প্ৰতিবেদিত বিক্ৰীৰ পৰিমাণ প্ৰায় ১৬৮ কোটি টকা (৩১ জুলাই, ২০২৬লৈ)।
১২.৪৮ লাখ জনজাতীয় সদস্য বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰসমূহৰ (VDVKs) সৈতে সংযুক্ত হৈছে।

বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰসমূহে (VDVKs) জনজাতীয় নাৰী সবলীকৰণত সহায় কৰে

অধিকাংশ সংগ্ৰহ আৰু বিক্ৰী মহিলাসকলে সম্পন্ন কৰে, যাৰ ফলত প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (PMJVM) জনজাতীয় মহিলাৰ বিত্তীয় সবলীকৰণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আহিলা হৈ পৰিছে।

অৰুণাচল প্ৰদেশৰ লেপাৰাদা জিলাত অৱস্থিত নিগামানে , হো যোৰবে, মেডুমহাগডুম (Nyigamane, Ho Yorbe, Medumhagdum) বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰ (VDVK) ২০২১ চনৰ অক্টোবৰত ৩০০ গৰাকী মহিলা আত্মসহায়ক গোটৰ (SHG) সদস্য আৰু কৃষকৰ সৈতে স্থাপন কৰা হৈছিল। এই বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰটোৱে স্থানীয়ভাৱে উপলব্ধ অ-কাঠ বনজ আৰু কৃষিজাত উৎপাদনক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি বজাৰত বিক্ৰী কৰিব পৰা সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ হ’ল:

> ৰজা জলকীয়া আচাৰ — ৰজা জলকীয়াৰ পৰা (ভূত জলকীয়া — উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ এক বিশেষত্ব)

> বাঁহ গাজৰ আচাৰ — বাঁহ গাজৰ পৰা (উত্তৰ-পূব ভাৰতত এক সাধাৰণ লঘু বনজ উৎপাদন)

> হালধিৰ গুড়ি — স্থানীয়ভাৱে উৎপাদিত হালধিৰ পৰা

> আদাৰ গুড়ি — স্থানীয়ভাৱে উৎপাদিত আদাৰ পৰা

> আনাৰসৰ জাম — আনাৰসৰ পৰা (অৰুণাচল প্ৰদেশত প্ৰচুৰ পৰিমাণে উৎপাদিত)

> আনাৰসৰ স্কোৱাছ — আনাৰসৰ পৰা

> কমলাৰ স্কোৱাছ — কমলাৰ পৰা

এই বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰটোৱে ২০২২–২৩ চনৰ পৰা এই সামগ্ৰীসমূহৰ ১১ লাখ টকাৰ মূল্যৰ বিক্ৰী কৰিছে। ই মহিলাসকলক সবলীকৰণ কৰিছে, যিসকলে এতিয়া বছৰটোৰ গোটেই সময়ছোৱাত উপাৰ্জনৰ বাবে কেৱল ঋতুভিত্তিক কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব নালাগে। মহিলাসকলে যৌথভাৱে ব্যৱসায়টোৰ মালিকীস্বত্ব লাভ কৰিছে—তেওঁলোক কেৱল কৰ্মচাৰী নহয়, ব্ৰেণ্ড আৰু উদ্যোগটোতো তেওঁলোকৰ অংশীদাৰিত্ব আছে।

এক বহনক্ষম বন অৰ্থনীতিৰ দিশে

প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (Pradhan Mantri Janjatiya Vikas Mission - PMJVM)-এ বনাঞ্চলত বাস কৰা জনজাতীয় লোকসকলক জীৱিকাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে, লগতে অ-কাঠ বনজ উৎপাদন উৎপাদন আৰু বিপণনৰ এক পদ্ধতিগত ব্যৱস্থা আগবঢ়ায়। এই সামগ্ৰীসমূহ স্থানীয়ভাৱে সংগ্ৰহ কৰা আৰু পৰম্পৰাগত পদ্ধতিৰ সৈতে সংযুক্ত—যিয়ে সম্প্ৰদায়ৰ মালিকানাক বজাৰৰ প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতাৰ সৈতে ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা এক বন-ভিত্তিক অৰ্থনীতিৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

ক্ৰমাৎ গণ-উৎপাদিত আৰু প্লাষ্টিকত পেকেজ কৰা সামগ্ৰীৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈ পৰা এখন পৃথিৱীত, এইবোৰ হৈছে ভাৰতৰ এক স্বকীয় আগবঢ়োৱা—প্ৰাকৃতিক, সম্প্ৰদায়ৰ মালিকানাধীন আৰু বনজ। প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান (PMJVM)-এ সবকা সাথ, সবকা বিকাশ (Sabka Saath, Sabka Vikaas)-ৰ আদৰ্শক প্ৰতিফলিত কৰে—যিয়ে নিশ্চিত কৰে যে ভাৰতৰ বিকাশৰ কাহিনী ইয়াৰ অতি দূৰৱৰ্তী বনাঞ্চল আৰু সেই বনাঞ্চলক নিজৰ ঘৰ বুলি গণ্য কৰা সম্প্ৰদায়সমূহলৈকে উপনীত হয়। ই অৱশেষত বিকশিত ভাৰত@২০৪৭ (Viksit Bharat@2047)-ৰ ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগী বাস্তৱায়নত অৰিহণা যোগাব।

তথ্যসূত্ৰ:

জনজাতি পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ঃ

https://tribal.gov.in/downloads/Livelihood/Guidelines/PMJVMGuidelines.pdf

https://tribal.nic.in/FRA/data/FRARulesBook.pdf

https://tribal.nic.in/fra.aspx

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247596&reg=3&lang=1

https://trifed.tribal.gov.in/en/division/mfp-for-msp

https://trifed.tribal.gov.in/en/pmvdy

https://trifed.tribal.gov.in/index.php/en/pmvdy/guideline

https://trifed.tribal.gov.in/sites/default/files/2024-11/Success%20Stories.pdf

https://forestsclearance.nic.in/writereaddata/Frequently%20Asked%20Questions.pdf

বিত্ত মন্ত্ৰালয়ঃ