पत्र सूचना कार्यालय

বৈজ্ঞানিকভাৱে Euryale ferox নামেৰে পৰিচিত মাখানা হৈছে অগভীৰ পুখুৰী, হ্ৰদ আৰু জলাভূমিত প্ৰধানত উৎপাদন কৰা এক জলজ শস্য। উদ্ভিদবিধৰ খাব পৰা অংশটো হৈছে ইয়াৰ বীজ। ভাজি বা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰাৰ পিছত বীজটো ফুলাই লোৱা হয় আৰু ফক্স নাট হিচাপে খোৱা হয়। ভাৰত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ মাখানা উৎপাদক দেশ। উপযুক্ত কৃষি-জলবায়ুগত পৰিস্থিতি আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া খেতি পদ্ধতিয়ে এই স্থানক সমৰ্থন কৰিছে, বিশেষকৈ বিহাৰ, পশ্চিমবংগ আৰু অসমত।

বছৰবোৰ পাৰ হোৱাৰ লগে লগে মাখানা বিহাৰৰ এক পৰম্পৰাগত খাদ্যৰ পৰা সমগ্ৰ দেশতে ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰা স্বাস্থ্যকৰ খাদ্যলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে। এই পৰিৱৰ্তন স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি বৃদ্ধি পোৱা সজাগতা আৰু চৰকাৰৰ সহায়ক নীতিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছে। মূল্য সংযোজিত মাখানা সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা ষ্টাৰ্টআপসমূহৰ বিকাশ আৰু কৃষক-উৎপাদক সংগঠনসমূহৰ (FPOs) ক্ৰমবৰ্ধমান ভূমিকায়ো এই খণ্ডৰ সম্প্ৰসাৰণত অৰিহণা যোগাইছে। খণ্ডটোৰ ক্ৰমবৰ্ধমান গুৰুত্বৰ সৈতে সংগতি ৰাখি চৰকাৰে কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৫–২৬ত ৰাষ্ট্ৰীয় মাখানা ব’ৰ্ড স্থাপনৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল। ১৫ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৫ত বিহাৰত এই ব’ৰ্ডটো আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। এই পদক্ষেপে মাখানাৰ মূল্য শৃংখল শক্তিশালী আৰু আধুনিকীকৰণৰ দিশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ হিচাপে চিহ্নিত হৈছে।

খণ্ডটোক অধিক সহায় আগবঢ়াবলৈ চৰকাৰে ২০২৫–২৬ৰ পৰা ২০৩০–৩১লৈ মুঠ ₹৪৭৬.০৩ কোটি ব্যয়ৰে মাখানা উন্নয়নৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ আঁচনি (Central Sector Scheme for the Development of Makhana — CSSDM) অনুমোদন কৰিছে। এই আঁচনিখনে গৱেষণা আৰু উদ্ভাৱনক উৎসাহিত কৰা, উন্নত মানৰ বীজৰ উপলব্ধতা বৃদ্ধি কৰা আৰু কৃষকসকলৰ দক্ষতা শক্তিশালী কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। ইয়াৰ লগতে চপোৱা আৰু চপোৱাৰ পিছৰ পদ্ধতি উন্নীত কৰা, মূল্য সংযোজন, ব্ৰেণ্ডিং আৰু বিপণনক উৎসাহিত কৰা, ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰা আৰু গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্যও আছে। **মাখানা উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ আঁচনি (Central Sector Scheme for the Development of Makhana — CSSDM)-ৰ অধীনত ২০২৫–২৬ৰ বাবে ৩০ কোটি টকা আৰু ২০২৬–২৭ৰ বাবে ৯০ কোটি টকা অনুমোদন কৰা হৈছিল।

ভাৰতে মাখানা উৎপাদনত বিশ্বজনীনভাৱে স্পষ্ট নেতৃত্ব অব্যাহত ৰাখিছে। ভাৰতৰ মাখানা উৎপাদনৰ প্ৰায় তিনি-চতুৰ্থাংশ বিহাৰত হয় আৰু বিশ্বৰ মুঠ যোগানৰ প্ৰায় ৮০–৮৫ শতাংশ বিহাৰে যোগান ধৰে। মাখানা খেতি মূলতঃ উত্তৰ বিহাৰত কেন্দ্ৰীভূত।

ই বিশেষকৈ কোচী অৱবাহিকাৰ সুপৌল, সহৰছা আৰু মধেপুৰা জিলাৰ লগতে মিথিলা আৰু সীমাঞ্চল অঞ্চলৰ কাষৰীয়া এলেকাসমূহত ব্যাপকভাৱে কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ৰাজ্যখন মাখানা খণ্ডৰ কেন্দ্ৰীয় কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।

২০২৪–২৫ত উদ্যানপালন পৰিসংখ্যা গোট, কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ বিভাগৰ (Horticulture Statistics Unit, Department of Agriculture & Farmers Welfare — HSU, DA&FW) চূড়ান্ত হিচাপ অনুসৰি, ভাৰতত মাখানাৰ মুঠ উৎপাদন আছিল ৬৩,৯১০ মেট্ৰিক টন (MT), আৰু গড় উৎপাদনশীলতা আছিল প্ৰতি হেক্টৰত ২.০৩ মেট্ৰিক টন। দ্বিতীয় আগতীয়া অনুমান (Second Advance Estimates — SAE) ২০২৫–২৬ অনুসৰি, ভাৰতত মাখানাৰ মুঠ উৎপাদন ৮০,৫৯০ মেট্ৰিক টন, আৰু গড় উৎপাদনশীলতা প্ৰতি হেক্টৰত ২.৩৪ মেট্ৰিক টন। বিহাৰ দেশৰ আগশাৰীৰ মাখানা উৎপাদক, যাৰ ২০২৫–২৬ত উৎপাদন ৬০,০০০ মেট্ৰিক টন আৰু গড় উৎপাদনশীলতা প্ৰতি হেক্টৰত ২.০০ মেট্ৰিক টন।

পৰম্পৰাগতভাৱে পুখুৰীত কৰা খেতিৰ বিপৰীতে, ক্ষেত্ৰ-পদ্ধতিৰ খেতি আৰু স্বৰ্ণ বৈদেহী (Swarna Vaidehi) আৰু সবৌৰ মাখানা-১ (Sabour Makhana-1)-ৰ দৰে উন্নত জাতৰ ব্যৱহাৰে উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰিছে। খেতি কৰা এলেকা বৃদ্ধি, উন্নত উৎপাদনশীলতা আৰু খেতিৰ বিপদাশংকা হ্ৰাসৰ ফলত এই বিকাশ সম্ভৱ হৈছে।

ভাৰতে প্ৰতি বছৰে ০.৬ লাখ মেট্ৰিক টনতকৈ অধিক মাখানা উৎপাদন কৰে। ইয়াৰে প্ৰায় ৪০ শতাংশ, অৰ্থাৎ প্ৰায় ০.২৩–০.২৫ লাখ মেট্ৰিক টন ৰপ্তানি কৰা হয়, আনহাতে বাকী পৰিমাণ ঘৰুৱাভাৱে উপভোগ কৰা হয়। পৰিষ্কাৰ-লেবেল আৰু উদ্ভিদ-ভিত্তিক ছুপাৰফুডৰ প্ৰতি বিশ্বজনীন চাহিদা বৃদ্ধিৰ লগে লগে ভাৰতৰ শক্তিশালী উৎপাদন ভিত্তিয়ে মাখানাক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত এক প্ৰিমিয়াম জলপান হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।

ঘৰুৱা মাখানা বজাৰত ২০২১–২২ৰ পৰা ২০২৪–২৫লৈ বছৰি ১৭–১৮ শতাংশ বৃদ্ধি নথিভুক্ত হৈছে। স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি বৃদ্ধি পোৱা সজাগতা, প্ৰিমিয়ামাইজেচন আৰু ব্ৰেণ্ডেড খেলুৱৈসকলৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত এই বৃদ্ধি হৈছে। শক্তিশালী ঘৰুৱা চাহিদাই ৰপ্তানি বজাৰৰ উঠা-নমাৰ পৰাও এই খণ্ডক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিছে।

২০২৯–৩০লৈ বজাৰখন ১১,০০০–১২,০০০ কোটি টকা পৰ্যায়ত উপনীত হোৱাৰ আশা কৰা হৈছে। ২০২২ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০২৫লৈ উৎপাদনৰ পৰিমাণ মাত্ৰ ৪ৰ পৰা ৫ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছিল। গড় মূল্য ২০২০–২০২২ত প্ৰতি কিলোগ্ৰামত প্ৰায় ৫০০ টকাৰ পৰা ২০২৫ত প্ৰায় ১,২৫০ টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে। এই বৃদ্ধি স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰিক জলপানৰ প্ৰতি অধিক চাহিদা, প্ৰিমিয়াম ব্ৰেণ্ডিং আৰু সীমিত যোগান সঁহাৰিৰ সৈতে জড়িত।

ভাৰতত ফুলাই লোৱা মাখানাৰ মাহিলী ঘৰুৱা উপভোগ আনুমানিক ৩,০০০–৩,৫০০ মেট্ৰিক টন। উৎসৱৰ সময়ত, যেতিয়া জলপানৰ চাহিদা সৰ্বাধিক হয়, তেতিয়া উপভোগ প্ৰায় ৫,০০০ মেট্ৰিক টনলৈ বৃদ্ধি পায়।

ঘৰুৱা উপভোগৰ ভিতৰত ব্ৰেণ্ডেড দ্ৰুতগতিত চলা উপভোক্তা সামগ্ৰী (Fast-moving Consumer Goods — FMCG) আৰু সংগঠিত জলপান উৎপাদকসকলে প্ৰতি মাহে ১,৮০০–২,০০০ মেট্ৰিক টন উপভোগ কৰে। এইটো শ্ৰেণীটোৰ দ্ৰুত প্ৰিমিয়ামাইজেচন আৰু খুচুৰা বজাৰত প্ৰৱেশ বৃদ্ধিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছে। ঢিলা আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ে প্ৰতি মাহে ১,২০০–১,৪০০ মেট্ৰিক টন যোগান ধৰে আৰু টায়াৰ-২ আৰু টায়াৰ-৩ বজাৰত এতিয়াও গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ আছে, যদিও পেকেটজাত ৰূপে ক্ৰমান্বয়ে জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছে।

২০২৫ৰ পূৰ্বে মাখানাক সাধাৰণ সমন্বিত নামকৰণ ব্যৱস্থা (Harmonized System of Nomenclature — HSN) কোডৰ অধীনত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত সামগ্ৰী-নিৰ্দিষ্ট ৰপ্তানি তথ্য উপলব্ধ নাছিল। এই ব্যৱধান দূৰ কৰিবলৈ বৈদেশিক বাণিজ্য সঞ্চালকালয় (Directorate General of Foreign Trade — DGFT)-এ ২০২৫ত ফুলাই লোৱা মাখানা আৰু অন্যান্য মাখানা সামগ্ৰীৰ বাবে পৃথক HSN কোড প্ৰৱৰ্তন কৰে। ২০২৫–২৬ত ভাৰতে ৭,২৬৪.৮৯ মেট্ৰিক টন মাখানা সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰিছে (ৰপ্তানিৰ মূল্য ১৯২৯৬.০৮ লাখ)।

ভাৰতৰ ৰপ্তানি বজাৰসমূহ অত্যন্ত কেন্দ্ৰীভূত। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (৪০%), কানাডা (২০%) আৰু সংযুক্ত আৰব আমিৰশ্বাহী (১৭%) মিলি মুঠ মাখানা ৰপ্তানিৰ ৭৭ শতাংশ গঠন কৰে। অৱশ্যে, এই অধিক পৰিমাণৰ গন্তব্যসমূহে তুলনামূলকভাৱে কম একক মূল্য প্ৰদান কৰে—আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত প্ৰতি কিলোগ্ৰামত ১৯.৫ ডলাৰ, কানাডাত ১৫.৮ ডলাৰ আৰু সংযুক্ত আৰব আমিৰশ্বাহীত ১৩.৩ ডলাৰ। ইয়াৰ বিপৰীতে, জাৰ্মানী (২৬.০ ডলাৰ/কিলোগ্ৰাম), নেপাল (২১.৬ ডলাৰ/কিলোগ্ৰাম) আৰু অষ্ট্ৰেলিয়া (২১.০ ডলাৰ/কিলোগ্ৰাম)ৰ দৰে সৰু বজাৰসমূহে সীমিত পৰিমাণ (১–৫%) সত্ত্বেও প্ৰিমিয়াম মূল্য লাভ কৰে। যুক্তৰাজ্যই ১০ শতাংশ বজাৰ অংশীদাৰিত্ব আৰু গড় ২০ ডলাৰ/কিলোগ্ৰাম মূল্য উপলব্ধিৰে এক সন্তুলিত ৰূপ প্ৰদৰ্শন কৰে। ইয়াৰ পৰা সামগ্ৰিক মূল্য উপলব্ধি বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে আমেৰিকা আৰু উপসাগৰীয় বজাৰৰ বাহিৰেও প্ৰিমিয়াম মূল্য প্ৰদান কৰা অঞ্চলসমূহক লক্ষ্য কৰি বজাৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণৰ সুযোগৰ ইংগিত পোৱা যায়।

আঁচনিখনৰ অধীনত ৰাজ্যসমূহত অতিৰিক্ত ১,০১০ হেক্টৰ এলেকা মাখানা খেতিৰ অধীনলৈ অনা হৈছে, আনহাতে ৭৩ হেক্টৰ এলেকা বীজ উৎপাদন কাৰ্যসূচীৰ অধীনত সামৰি লোৱা হৈছে। মাখানাৰ উন্নত উৎপাদন প্ৰযুক্তি প্ৰদৰ্শনৰ বাবে মুঠ ৮৯টা আগশাৰীৰ প্ৰদৰ্শন (Front Line Demonstrations — FLDs) অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। ৰাজ্যিক কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়সমূহ (State Agricultural Universities — SAUs), কেন্দ্ৰীয় কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়সমূহ (Central Agricultural Universities — CAUs), ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদৰ (Indian Council of Agricultural Research — ICAR) প্ৰতিষ্ঠান আদিত আয়োজিত আলোচনা-চক্ৰ, অভিজ্ঞতা বিনিময় ভ্ৰমণ আৰু প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে কৃষকসকলৰ সক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা হৈছিল। মাখানা উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ আঁচনি (Central Sector Scheme for the Development of Makhana — CSSDM)-ৰ অধীনত ২০২৫–২৬ত দেশৰ মুঠ ৮,১৫৯জন কৃষকে লাভান্বিত হৈছে।

মাখানা পুষ্টিসমৃদ্ধ, য’ত কাৰ্বহাইড্ৰেট, উচ্চমানৰ প্ৰ’টিন, খাদ্য আঁহ আৰু মেগনেছিয়াম, পটাছিয়াম, ফছফৰাছ আৰু লোৰ দৰে অত্যাৱশ্যকীয় ক্ষুদ্ৰ পুষ্টি উপাদান থাকে। ইয়াৰ কম ছডিয়াম আৰু ক’লেষ্টেৰলমুক্ত গঠনে ইয়াক বিভিন্ন ধৰণৰ খাদ্যাভ্যাসৰ বাবে উপযোগী কৰি তোলে।

মাখানা ইয়াৰ পুষ্টিগত আৰু স্বাস্থ্যজনিত সুবিধাৰ বাবে মূল্যৱান আৰু ক্ৰমাৎ এক বিশ্বজনীন ছুপাৰফুড হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিছে। ইয়াৰ গ্লাইচেমিক লোড কম, যাৰ ফলত ই ডায়েবেটিছ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা লোকসকলৰ বাবে উপযোগী। ই হৃদযন্ত্ৰৰ স্বাস্থ্য সমৰ্থন কৰে, হজম প্ৰক্ৰিয়াত সহায় কৰে আৰু বয়স বৃদ্ধিৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিৰোধী গুণৰ বাবেও পৰিচিত। অধ্যয়নসমূহে দেখুৱাইছে যে আলমণ্ড, আখৰোট আৰু কাজুৰ দৰে সাধাৰণভাৱে খোৱা বহু বাদামৰ তুলনাত মাখানাৰ পুষ্টিগত গঠন উন্নত।

ইয়াত অতি কম চৰ্বি থাকে (প্ৰতি ১০০ গ্ৰামত ০.৩৩ গ্ৰাম), ই আঁহসমৃদ্ধ, বিভিন্ন অত্যাৱশ্যকীয় এমিনো এচিড প্ৰদান কৰে আৰু ইয়াৰ প্ৰায় ৯৫ শতাংশ প্ৰ’টিন হজমযোগ্যতা আছে। ইয়াৰ অত্যাৱশ্যকীয় এমিনো এচিড সূচক আৰু ৰাসায়নিক স্ক’ৰ মাছৰ সৈতে তুলনীয়।

মাখানা উৎপাদনত কেইবাটাও পৰ্যায় জড়িত থাকে, যিয়ে একেলগে মূল্য শৃংখল গঠন কৰে। পথাৰ পৰ্যায়ত চপোৱা আৰু বীজ সংগ্ৰহ কৰা হয়। পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু শুকুওৱা প্ৰাথমিক প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ অংশ। ভজা বা ফুলাই লোৱা, শ্ৰেণীবিভাজন, পালিচ কৰা আৰু পেকেজিঙৰ দৰে কাৰ্যকলাপ দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু মূল্য সংযোজনৰ অন্তৰ্গত।

পথাৰ পৰ্যায়ৰ উৎপাদন

পথাৰ পৰ্যায়ৰ উৎপাদনৰ ভিতৰত পুখুৰী প্ৰস্তুতি, বীজ সিঁচা, শস্য পৰিচালনা আৰু জলাশয়ৰ পৰা হাতেৰে চপোৱা আদি অন্তৰ্ভুক্ত। এই পৰ্যায়টো অত্যন্ত শ্ৰম-নিবিড় আৰু দক্ষ হাতেৰে কৰা কামৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বীজ সংগ্ৰহ বিশেষভাৱে কষ্টসাধ্য, কিয়নো এই কাম পানীৰ তলত কৰা হয়। পৰম্পৰাগত খেতি পদ্ধতিয়ে এতিয়াও খণ্ডটোত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে আৰু যান্ত্ৰিকীকৰণৰ স্তৰ সীমিত হৈ আছে।

মাখানাৰ প্ৰাথমিক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ বেছিভাগেই পৰিয়াল বা গাঁও পৰ্যায়ত পৰম্পৰাগত সঁজুলি আৰু পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি কৰা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া কেঁচা বীজ শুকুওৱা আৰু পৰিষ্কাৰ কৰাৰ পৰা আৰম্ভ হয়, তাৰ পিছত উচ্চ উষ্ণতাত ভজা হয়। উত্তপ্ত বীজবোৰ তাৰ পিছত ফুলাই লোৱা হয়, যাৰ ফলত সাধাৰণতে জলপান হিচাপে খোৱা পাতল, ক্ৰাঞ্চি ৰূপটো লাভ কৰে। ফুলাই লোৱাৰ পিছত মাখানা পালিচ, বাছনি আৰু আকাৰ তথা গুণগত মান অনুসৰি শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়। ডাঙৰ আৰু উন্নত মানৰ মাখানাই বজাৰত অধিক মূল্য লাভ কৰে।

চূড়ান্ত সামগ্ৰী, অৰ্থাৎ ফুলাই লোৱা মাখানা, পালিচ কৰি পেকেটজাত কৰা হয়। শেহতীয়া বছৰবোৰত দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ পৰম্পৰাগত ৰূপৰ বাহিৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। এতিয়া ইয়াৰ ভিতৰত সোৱাদযুক্ত মাখানা, খাবলৈ সাজু জলপান, মাখানা আটা আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। এই অংশটোৱে মূল্য সংযোজন আৰু নিয়োগ সৃষ্টিৰ যথেষ্ট সম্ভাৱনা বহন কৰে।

মাখানাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গৱেষণা কেন্দ্ৰ (National Research Centre for Makhana — NRCM)-এ গৱেষণা আৰু সক্ষমতা বৃদ্ধিৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ মাখানা খণ্ড আধুনিকীকৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ই সমগ্ৰ খণ্ডটোত উন্নত খেতি আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ পদ্ধতিৰ প্ৰসাৰতো সহায় কৰে। NRCM-এ উচ্চ উৎপাদনশীল মাখানা আৰু কাঁইটবিহীন পানী শিঙৰা জাত বিকশিত কৰিছে, পানী-দক্ষ আৰু সমন্বিত কৃষি ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছে আৰু মাখানা-সহ-মাছ পালন ব্যৱস্থা আৰম্ভ কৰিছে। বছৰবোৰত NRCM-এ কৃষক, কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ (Krishi Vigyan Kendras — KVKs) আৰু বিভিন্ন সংগঠনক ১৫,৮২৪.১ কিলোগ্ৰাম উচ্চ উৎপাদনশীল মাখানাৰ বীজ বিতৰণ কৰিছে। ইয়াৰ প্ৰধান হিতাধিকাৰীসকলৰ ভিতৰত NABARD, ৰাজ্যিক মীন বিভাগসমূহ, বিহাৰ উদ্যানপালন উন্নয়ন সমিতি (Bihar Horticulture Development Society — BHDS) আৰু অন্যান্য প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত।

২০১২ৰ পৰা ২০২৩লৈ ৩,০০০ৰো অধিক কৃষকক উন্নত খেতি, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু বিপণন পদ্ধতিৰ ওপৰত প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। প্ৰশিক্ষণত দক্ষ পানী ব্যৱহাৰ, উপযুক্ত শস্য পদ্ধতি আৰু সন্তুলিত পুষ্টি ব্যৱস্থাপনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। কেন্দ্ৰটোৱে ২৪টা উদ্যোগকো কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়াইছে, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য জীৱিকা আৰু মাখানা-ভিত্তিক কৃষি-উদ্যোগৰ বিকাশত সহায় হৈছে।

সক্ষমতা বৃদ্ধিৰ এই প্ৰচেষ্টাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি NRCM-এ ৰাজ্যিক কৃষি বিশ্ববিদ্যালয় আৰু কেন্দ্ৰীয় কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়, বিহাৰৰ সৈতে প্ৰশিক্ষকসকলক প্ৰশিক্ষণ দিয়া পদ্ধতি (Train-the-Trainers Approach — TTT)-ৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছে। এই পদ্ধতিৰ লক্ষ্য হৈছে সমগ্ৰ মাখানা মূল্য শৃংখলত সম্প্ৰসাৰণ সেৱা শক্তিশালী কৰা। ইয়াৰ ভিতৰত খেতি, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, শ্ৰেণীবিভাজন, শুকুওৱা, ফুলাই লোৱা, পেকেজিং আৰু ব্ৰেণ্ডিং অন্তৰ্ভুক্ত।

ইয়াৰ উপৰি, NRCM-এ মাখানা ফুলাই লোৱা আৰু মূল্য সংযোজিত সামগ্ৰী উৎপাদনৰ বাবে কেইবাবিধো সঁজুলি আৰু যন্ত্ৰপাতি বিকশিত কৰিছে। এই প্ৰযুক্তিসমূহ বাণিজ্যিকীকৰণৰ বাবে নিৰ্মাতাসকলক অনুজ্ঞাপত্ৰৰ জৰিয়তে প্ৰদান কৰা হৈছে। ইয়াৰ উদাহৰণসমূহৰ ভিতৰত মাখানা বীজ ধোৱা যন্ত্ৰ, বীজ শ্ৰেণীবিভাজক, প্ৰাথমিক ভজা যন্ত্ৰ, ফুলাই লোৱা যন্ত্ৰ আৰু ফুলাই লোৱা মাখানা শ্ৰেণীবিভাজক অন্তৰ্ভুক্ত। বিভিন্ন মূল্য সংযোজিত সামগ্ৰী উৎপাদনৰ প্ৰযুক্তিও বাণিজ্যিক ব্যৱহাৰৰ বাবে হস্তান্তৰ কৰা হৈছে।

মাখানা ভাৰতৰ অন্যতম দ্ৰুতগতিত বিকশিত কৃষি-খাদ্য খণ্ড হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে, যাৰ চালিকাশক্তি হৈছে স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি বৃদ্ধি পোৱা সজাগতা, সম্প্ৰসাৰিত ঘৰুৱা চাহিদা আৰু শক্তিশালী ৰপ্তানি সম্ভাৱনা। অনুকূল কৃষি-জলবায়ুগত পৰিস্থিতি, পৰম্পৰাগত দক্ষতা আৰু অবিৰত প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতিৰ সমৰ্থনত ভাৰতে বিশ্বজনীন মাখানা উৎপাদনত অগ্ৰণী স্থান অব্যাহত ৰাখিছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় মাখানা ব’ৰ্ড স্থাপনে সমগ্ৰ মূল্য শৃংখলত খণ্ডটো শক্তিশালী কৰাৰ প্ৰতি এক দৃঢ় প্ৰতিশ্ৰুতি প্ৰতিফলিত কৰে। একে সময়তে, মাখানাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গৱেষণা কেন্দ্ৰৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানসমূহে গৱেষণা আগবঢ়াই, কৃষকৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰি আৰু মূল্য সংযোজনত সহায় কৰি আছে।

স্বাস্থ্যকৰ, উদ্ভিদ-ভিত্তিক আৰু প্ৰিমিয়াম খাদ্য সামগ্ৰীৰ প্ৰতি বিশ্বজনীন চাহিদা অব্যাহতভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। এই পৰিপ্ৰেক্ষিতত মাখানাই কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি, গ্ৰাম্য নিয়োগ আৰু কৃষি ৰপ্তানিত অৰিহণা যোগোৱাৰ বাবে এক শক্তিশালী অৱস্থান লাভ কৰিছে।

কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

https://horticulture.bihar.gov.in/HORTMIS/BAIPP/Downloads/ModelDPRMakhana.pdf

https://horticulture.bihar.gov.in/MainSite/Documents/Publication/Makhana.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2203165&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2099490&reg=3&lang=2

বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://apeda.gov.in/sites/default/files/study_reports/Makhana_Report_English.pdf

https://apeda.gov.in/sites/default/files/2026-01/MIC_November_Monthly_dashboard_Makhana_311225.pdf

https://icrier.org/pdf/SBrief_Makhana.pdf

খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://pmfme.mofpi.gov.in/pmfme/newsletters/enewsmakhanaspecial6.html

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150318&reg=3&lang=2

পিডিএফ চাওক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR