Press Note Details: Press Information Bureau

Farmer's Welfare

ভাৰতৰ নাৰিকল খণ্ড

জীৱনবৃক্ষৰ পৰা বিশ্বব্যাপী গুৰুত্বলৈ

Posted On: 18 AUG 2026 12:01PM

ভাৰতৰ নাৰিকল খণ্ডই গ্ৰাম্য জীৱিকা, কৃষি বিকাশ আৰু সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাক সহায় কৰে। প্ৰায় ৩ কোটি লোক, যাৰ ভিতৰত প্ৰায় ১ কোটি কৃষক আছে, এই খণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। নাৰিকল উৎপাদনত ভাৰত বিশ্বত প্ৰথম স্থানত আছে, এলেকাৰ ক্ষেত্ৰত কেৰালম আগবঢ়া, উৎপাদনত তামিলনাডু আৰু উৎপাদনশীলতাত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আগবঢ়া। ভাৰতৰ ৰপ্তানি ঝুৰি পৰম্পৰাগত সামগ্ৰীৰ পৰা মূল্য সংযোজিত সামগ্ৰী যেনে ভাৰ্জিন নাৰিকল তেল, নাৰিকল গাখীৰ আৰু সক্ৰিয় কাৰ্বনলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। চৰকাৰে, মূলতঃ নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ডৰ জৰিয়তে, নাৰিকল পৰিৱেশতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে বিভিন্ন আঁচনি ৰূপায়ণ কৰি আছে। ২০২৫-২৬ চনত প্ৰায় ২,১৭৫ হেক্টৰ এলেকা নতুনকৈ খেতিৰ অধীনলৈ অনাৰ লগতে ১,৬৭২ হেক্টৰ এলেকা পুনৰুজ্জীৱনৰ অধীনত সামৰি লোৱা হয়। কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬-২৭ত নাৰিকল খণ্ডৰ বহনক্ষমতা, ৰপ্তানি আৰু কৃষকৰ আয় শক্তিশালী কৰাৰ বাবে নাৰিকল প্ৰসাৰ আঁচনিৰো প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। অব্যাহত নীতি সহায়ৰ সৈতে ভাৰতৰ নাৰিকল খণ্ড উৎপাদন, মূল্য সংযোজন, ৰপ্তানি আৰু জীৱিকাৰ ক্ষেত্ৰত ক্ৰমাগতভাৱে আগবাঢ়ি আছে।

নাৰিকল: জীৱিকা আৰু সাংস্কৃতিক সম্পদ

“কল্পবৃক্ষ” হিচাপে পূজনীয়, জীৱনৰ সকলো প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰা গছ হিচাপে পৰিচিত নাৰিকল ভাৰতৰ ঐতিহ্য, সংস্কৃতি আৰু কৃষিভিত্তিক অৰ্থনীতিৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। বিভিন্ন সভ্যতাত হাজাৰ ব্যৱহাৰ থকা গছ হিচাপে উদযাপিত নাৰিকলৰ চিৰস্থায়ী প্ৰতীকী তাৎপৰ্য ইয়াৰ অসাধাৰণ বহুমুখীতাৰ সৈতে জড়িত। ই খাদ্য, পানীয়, ঔষধ, আঁহ, কাঠ, ইন্ধন আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ কেঁচা সামগ্ৰী প্ৰদান কৰে। এই সম্পদসমূহে পৰিয়াল, পৰম্পৰাগত প্ৰথা আৰু মূল্য সংযোজিত উদ্যোগৰ এক ক্ৰমবৰ্ধমান পৰিৱেশতন্ত্ৰক সহায় কৰে।

ভাৰতত নাৰিকল খেতিৰ প্ৰায় তিনি সহস্ৰাব্দজোৰা সুপ্ৰমাণিত ইতিহাস আছে আৰু ই এতিয়াও গ্ৰাম্য নিয়োগ আৰু অৰ্থনৈতিক স্থিতিস্থাপকতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চালিকাশক্তি হৈ আছে। প্ৰায় ৩ কোটি লোক, যাৰ ভিতৰত ১ কোটি কৃষক আছে, নাৰিকল খণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যাৰ ফলত ই গ্ৰাম্য জীৱিকাৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। মূলতঃ ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষকৰ দ্বাৰা কৰা নাৰিকল খেতি অন্তৰ্ভুক্তিমূলক বৃদ্ধি আৰু কৃষিভিত্তিক অৰ্থনীতি শক্তিশালী কৰাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত। ইয়াৰ বৰ্ধিত গুৰুত্বৰ এটা উদাহৰণ ছত্তীশগড়ত দেখা যায়, য’ত কৃষকসকলে নাৰিকল খেতিক এক কাৰ্যকৰী জীৱিকা বিকল্প হিচাপে গ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।

ছত্তীশগড়ৰ বস্তাৰ মালভূমিত কৃষকসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে ধান, মিলেট, মাকৈ আৰু ক্ষুদ্ৰ বনজ উৎপাদনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ডৰ ডি এছ পি ফাৰ্ম (Demonstration cum Seed Production Farm—DSP Farm), কণ্ডাগাঁৱৰ প্ৰচেষ্টাৰ জৰিয়তে নাৰিকল খেতি ক্ৰমান্বয়ে এক সম্ভাৱনাময় জীৱিকা বিকল্প হিচাপে গঢ় লৈ উঠে। কৃষকসকলক উপযুক্ত আন্তঃশস্যৰ সহায়ত কণমানি নাৰিকল গছৰ মাজৰ খালী ঠাই ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। নাৰিকল উৎপাদন আৰম্ভ নোহোৱালৈকে এই পদ্ধতিয়ে আয় প্ৰদান কৰিছিল।

ছত্তীশগড়ত নাৰিকলভিত্তিক বহুস্তৰীয় খেতি

তেওঁলোকৰ মাজত বকোৱাণ্ড খণ্ডৰ ৩৬ বছৰীয়া এম.বি.এ. (MBA—Master of Business Administration) স্নাতক শ্ৰী ঈশানশ সিং ৰাথোড় এক অগ্ৰণী উদাহৰণ হিচাপে পৰিগণিত হয়। কৃষক পৰিয়ালৰ পৰা অহা আৰু কৰ্প’ৰেট খণ্ডত কাম কৰা ৰাথোৰে ব’ৰ্ডৰ কাৰিকৰী নিৰ্দেশনা লাভ কৰাৰ পিছত পদ্ধতিগতভাৱে নাৰিকল খেতি গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ ২,৫০০টা নাৰিকল গছ, বেছিভাগেই বাওনা জাতৰ, ৰোপণ কৰে, যাৰ ভিতৰত প্ৰায় ৫০০জোপাই উৎপাদন আৰম্ভ কৰিছিল।

শ্ৰী ৰাথোৰে এক বহুস্তৰীয় শস্য পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰে, য’ত উচ্চ-মূল্যৰ ফল আৰু শাক-পাচলি সংযুক্ত কৰা হয়। তেওঁৰ নাৰিকল বাগিচাৰ তলত তেওঁ ৪,০০০টা আনাৰস গছ, ৮০০টা ড্ৰেগন ফলৰ গছ, ১,০০০টা আম গছ, ৬০০টা চাইট্ৰাছ গছৰ লগতে কল, মধুৰিআম, অমিতা, লিচু, কফি, ষ্ট্ৰবেৰী আৰু ঋতুভিত্তিক শাক-পাচলি খেতি কৰে। এই বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ পদ্ধতিয়ে তেওঁৰ মাটিৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে নিৰন্তৰ আয় নিশ্চিত কৰে। তেওঁৰ পামখনে নাৰিকল খেতিৰ পৰা বছৰি ৫-৬ লাখ টকা আয় কৰে। আন্তঃশস্যৰ পৰা অতিৰিক্ত প্ৰায় ১০ লাখ টকা আয় হয়, যাৰ ফলত নাৰিকল খেতি অত্যন্ত লাভজনক হৈ পৰিছে। তেওঁৰ সফলতাই বস্তাৰৰ বহু কৃষকক তেওঁৰ নাৰিকলভিত্তিক পদ্ধতিক এক বহনক্ষম আৰু অনুকৰণযোগ্য আৰ্হি হিচাপে চাবলৈ উৎসাহিত কৰিছে।

বিশ্বব্যাপী নাৰিকল অৰ্থনীতিত ভাৰত

ভাৰতৰ বিশ্বব্যাপী নাৰিকল অৰ্থনীতিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান আছে। উৎপাদনত দেশখনে বিশ্বত প্ৰথম আৰু খেতিৰ এলেকাৰ ক্ষেত্ৰত তৃতীয় স্থানত আছে; বিশ্বৰ মুঠ উৎপাদন আৰু এলেকাৰ ক্ৰমে ৩১.২৪ শতাংশ আৰু ১৭.৯০ শতাংশ ভাৰতৰ অংশ। কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ বিভাগৰ (DA&FW—Department of Agriculture & Farmers Welfare) পৰিসংখ্যা অনুসৰি, ২০২৪-২৫ চনত ২.১৯ মিলিয়ন হেক্টৰ এলেকাৰ পৰা ভাৰতে প্ৰায় ২০,৩০১.২২ মিলিয়ন নাৰিকল উৎপাদন কৰিছিল। গড় উৎপাদনশীলতা আছিল প্ৰতি হেক্টৰত ৯,২৪৯টা নাৰিকল।

দেশৰ ভিতৰত কেৰালমত নাৰিকল খেতিৰ অধীনত সৰ্বাধিক এলেকা আছে, প্ৰায় ৭.৫৪ লাখ হেক্টৰ, আৰু ইয়াৰ উৎপাদন প্ৰায় ৫,১৪৯.৮৭ মিলিয়ন নাৰিকল। তামিলনাডু নাৰিকল উৎপাদনত আগবঢ়া, আনহাতে অন্ধ্ৰপ্ৰদেশত সৰ্বাধিক উৎপাদনশীলতা, তাৰ পিছত পশ্চিমবংগ আৰু তামিলনাডু।

প্ৰাথমিক উৎপাদনৰ বাহিৰেও নাৰিকল খণ্ড কৃষি ৰপ্তানিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদানকাৰী হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে আৰু ভাৰতৰ ৰপ্তানি আকাংক্ষাক সহায় কৰিছে। চৰকাৰে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ২ ট্ৰিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ আৰু ২০৪৭ চনৰ ভিতৰত ২১ ট্ৰিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ ৰপ্তানি লাভ কৰাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।

এই ৰপ্তানি আকাংক্ষাক সহায় কৰি, শেহতীয়া বছৰসমূহত ভাৰতৰ নাৰিকল ৰপ্তানিয়ে নিৰন্তৰ বৃদ্ধি পঞ্জীয়ন কৰিছে। ২০২৫-২৬ চনত নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানি ৭,০৩৮.৩৫ কোটি টকা (৭৯৪.৭০ মিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ)ত উপনীত হয়। পূৰ্বৰ বছৰৰ ৪,৩৪৯.০৩ কোটি টকাৰ তুলনাত ই ৬২ শতাংশ বৃদ্ধি। ই ভাৰতীয় নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ প্ৰতি বিশ্বব্যাপী বৰ্ধিত চাহিদাৰ প্ৰতিফলন। এই বৃদ্ধিয়ে ২০০১-০২ চনৰ পৰা হোৱা উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতিও প্ৰকাশ কৰে, যেতিয়া ৰপ্তানি মাত্ৰ ২৫.৩ কোটি টকা আছিল। সেই সময়ত ৰপ্তানি মূলতঃ পৰম্পৰাগত সামগ্ৰী যেনে নাৰিকলৰ খোলাৰ কয়লা, নাৰিকল তেল, নাৰিকল, শুকান নাৰিকল আদি সামগ্ৰীৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল।

সময়ৰ লগে লগে ভাৰতৰ নাৰিকল ৰপ্তানি ঝুৰি পৰম্পৰাগত সামগ্ৰীৰ পৰা মূল্য সংযোজিত সামগ্ৰীৰ এক বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ পৰিসৰলৈ বিকশিত হৈছে। এই খণ্ডে এতিয়া ভাৰ্জিন নাৰিকল তেল, নাৰিকল গাখীৰ আৰু নাৰিকল পানীৰ বিশ্বব্যাপী চাহিদা পূৰণ কৰে। ই অন্যান্য ব্যৱহাৰভিত্তিক সামগ্ৰীও যোগান ধৰে, যিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত ভাৰতৰ প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা শক্তিশালী কৰিছে। বজাৰ প্ৰসাৰ পূৰ্বে প্ৰধান গন্তব্যস্থান হিচাপে থকা মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বাহিৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। এতিয়া ইউৰোপ, আমেৰিকা আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াৰ বজাৰলৈও ৰপ্তানি হয়।

যোৱা পাঁচ বছৰত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, সংযুক্ত আৰব আমিৰশ্বাহী, শ্ৰীলংকা, জাৰ্মানী, ৰাছিয়া, তুৰস্ক, বেলজিয়াম, যুক্তৰাজ্য আৰু নেদাৰলেণ্ড প্ৰধান বাণিজ্যিক অংশীদাৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। মুখ্য ৰপ্তানি সামগ্ৰীৰ ভিতৰত সক্ৰিয় কাৰ্বন, নাৰিকল তেল, সতেজ/হিমায়িত/কুৰি লোৱা নাৰিকল, শুকান নাৰিকল আৰু শুকান নাৰিকলৰ গুড়ি অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ ভিতৰত সক্ৰিয় কাৰ্বনে ধাৰাবাহিকভাৱে ৰপ্তানি পৰিমাণত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছে।

প্ৰতিষ্ঠানগত ভেটি: নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ডৰ ভূমিকা

১২ জানুৱাৰী ১৯৮১ত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ড (Coconut Development Board—CDB) কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত কাম কৰে। ই ভাৰতত নাৰিকল খেতি আৰু উদ্যোগৰ সমন্বিত উন্নয়নৰ তদাৰক কৰে। কোচিত মুখ্য কাৰ্যালয় থকা ব’ৰ্ডখনে ২২খন ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত খণ্ডটোৰ উন্নয়ন আৰু ৰূপান্তৰৰ ক্ষেত্ৰত অগ্ৰণী ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। ইয়াৰ মুখ্য অগ্ৰাধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে:

গুণগত মানসম্পন্ন ৰোপণ সামগ্ৰীৰ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰা
নাৰিকলৰ এলেকা সম্প্ৰসাৰণ কৰা
বৰ্তমানৰ নাৰিকল বাগিচাত উৎপাদনশীলতা উন্নত কৰা
প্ৰধান কীট-পতংগ আৰু ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা, আৰু
সামগ্ৰীৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণ আৰু উপজাত সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ উৎসাহিত কৰা।
২০২৫-২৬ চনত CDB-ৰ অধীনত কাৰ্যকলাপ ৰূপায়ণৰ বাবে ১৪৭.২১ কোটি টকা মুকলি কৰা হৈছে।

নাৰিকল খণ্ডৰ বাবে চৰকাৰী সহায়মূলক ব্যৱস্থা

চৰকাৰে নাৰিকল খণ্ডৰ বাবে এক বহুমুখী নীতি-পন্থা গ্ৰহণ কৰিছে। এই পন্থাত নাৰিকলৰ শুকান গুটিৰ বাবে ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য, লক্ষ্যভিত্তিক উন্নয়ন আঁচনি আৰু সমগ্ৰ মূল্য শৃংখলাজুৰি দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যোগ সৃষ্টিৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত পদক্ষেপ সংযুক্ত কৰা হৈছে।

শুকান নাৰিকলৰ বাবে ২০২৫-২৬ চনৰ ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য: লাভজনক মূল্য নিশ্চিতকৰণ

কপৰা বা শুকান নাৰিকলৰ গুটি, কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণৰ অধীনত নিৰ্ধাৰিত ২২টা কৃষি শস্যৰ অন্যতম, যিবোৰ ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য ব্যৱস্থাৰ অন্তৰ্ভুক্ত। ভাৰতে মূলতঃ দুই প্ৰকাৰৰ কপৰা উৎপাদন কৰে: মিলিং কপৰা আৰু বল কপৰা। মিলিং কপৰা মূলতঃ তেল নিষ্কাশনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু ইয়াৰ বাবে খোলাৰ পৰা নাৰিকলৰ গুটি উলিয়াই শুকুৱাই লোৱা হয়। বল বা খাদ্যোপযোগী কপৰা শুকান ফল হিচাপে আৰু ধৰ্মীয় উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াক সম্পূৰ্ণ পকা নাৰিকল শুকুৱাই প্ৰস্তুত কৰা হয়, যেতিয়ালৈকে খোলাৰ ভিতৰৰ গুটি কঠিন হৈ নাযায়।

ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি সমবায় বিপণন ফেডাৰেচন লিমিটেড (National Agricultural Cooperative Marketing Federation of India Ltd.—NAFED) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সমবায় গ্ৰাহক ফেডাৰেচন (National Cooperative Consumers’ Federation—NCCF) কপৰা ক্ৰয়ৰ কেন্দ্ৰীয় ন’ডেল সংস্থা। ইয়াৰ উপৰি, ক্ৰয় অভিযানত সহায় কৰিবলৈ ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ সংস্থাসমূহকো উপযুক্তভাৱে জড়িত কৰা হয়।

২০২৬ চনৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভাই নাৰিকল খেতিয়কসকলক লাভজনক মূল্য নিশ্চিত কৰাৰ বাবে কপৰাৰ উন্নীত ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য অনুমোদন কৰিছে। মিলিং কপৰাৰ ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য প্ৰতি কুইণ্টলত ১২,০২৭ টকা আৰু বল কপৰাৰ ১২,৫০০ টকা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। ২০২৫ চনৰ ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্যৰ তুলনাত ই মিলিং কপৰাৰ বাবে প্ৰতি কুইণ্টলত ৪৪৫ টকা আৰু বল কপৰাৰ বাবে ৪০০ টকা বৃদ্ধি।

উচ্চ ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্যে নাৰিকল খেতিয়কসকলক অধিক লাভজনক আয় নিশ্চিত কৰে। ই ঘৰুৱা আৰু বিশ্বব্যাপী নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ বৰ্ধিত চাহিদা পূৰণৰ বাবে কৃষকসকলক কপৰা উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।

নাৰিকল খেতি আৰু উৎপাদনশীলতাৰ বাবে মুখ্য পদক্ষেপসমূহ

চৰকাৰে, মূলতঃ নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ডৰ জৰিয়তে, নাৰিকল পৰিৱেশতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে বিভিন্ন আঁচনি ৰূপায়ণ কৰে। এইবোৰে গুণগত মানসম্পন্ন ৰোপণ সামগ্ৰীৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ উন্নত কৰে, খেতিৰ এলেকা সম্প্ৰসাৰণ কৰে, উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে, প্ৰযুক্তি গ্ৰহণৰ প্ৰসাৰ ঘটায় আৰু বজাৰ উন্নয়নত সহায় কৰে।

গুণগত মানসম্পন্ন ৰোপণ সামগ্ৰীৰ উৎপাদন

এই আঁচনিখনে মূল্য শৃংখলাৰ ভিত্তি পৰ্যায়ত গুণগত মানসম্পন্ন ৰোপণ সামগ্ৰীৰ উপলব্ধতা নিশ্চিত কৰি নাৰিকলৰ মূল্য শৃংখলাক শক্তিশালী কৰে। আঁচনিখনৰ অধীনৰ মুখ্য হস্তক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত বীজ উৎপাদন পাম, বীজ উদ্যান আৰু নাৰ্চাৰী স্থাপন কৰাৰ লগতে গুণগত মান প্ৰমাণীকৰণ ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত।

প্ৰদৰ্শন তথা বীজ উৎপাদন পাম (Demonstration cum Seed Production Farm—DSP)

এই আঁচনিৰ অধীনত নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ডে বিভিন্ন ৰাজ্যত নতুন প্ৰদৰ্শন তথা বীজ উৎপাদন পাম (Demonstration cum Seed Production Farms—DSPFs) স্থাপন কৰে। DSPFসমূহে বৈজ্ঞানিক নাৰিকল খেতি পদ্ধতি প্ৰদৰ্শন কৰে আৰু বাণিজ্যিকভাৱে গুণগত মানসম্পন্ন নাৰিকল ৰোপণ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে।

আঁচনিখনৰ অধীনত বিত্তীয় সহায়ৰ গাঁথনি তলত দিয়া ধৰণৰ:

নতুন DSPF স্থাপন: নতুনকৈ স্থাপন কৰা পামৰ বাবে প্ৰথম দুবছৰৰ বাবে বাজেটৰ পৰা ৩০ লাখ টকা আবণ্টন কৰা হয়।

বৰ্তমানৰ DSPFৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ: তৃতীয় বছৰৰ পৰা উৎপাদন স্থিৰ নোহোৱালৈকে (১৫-২০ বছৰ) পামৰ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে প্ৰতি হেক্টৰত বছৰি সৰ্বাধিক ১.০০ লাখ টকালৈ বিত্তীয় সহায় প্ৰদান কৰা হয়।

২০২৫-২৬ চনত ব’ৰ্ডে দেশৰ বিভিন্ন স্থানত স্থাপন কৰা ১১টা DSPFত ২.৪১ লাখ গুণগত মানসম্পন্ন নাৰিকল পুলি উৎপাদন কৰে।

গুণগত মানসম্পন্ন ৰোপণ সামগ্ৰীৰ উৎপাদনত সহায় কৰা অন্যান্য আঁচনিসমূহৰ ভিতৰত আছে:

নিউক্লিয়াছ নাৰিকল বীজ উদ্যান স্থাপন (Establishment of Nucleus Coconut Seed Garden): উচ্চমানৰ নাৰিকল পুলি আৰু উন্নত জাত উৎপাদনৰ বাবে নাৰিকল বীজ উদ্যান স্থাপনত সহায় কৰে। ২০২৫-২৬ চনত এই আঁচনিৰ অধীনত ২৪ লাখ টকা আবণ্টন কৰা হৈছিল, যাৰ ভিতৰত ₹২০.২৯ লাখ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ক্ষুদ্ৰ নাৰিকল নাৰ্চাৰী স্থাপন (Establishment of Small Coconut Nursery): ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত নাৰ্চাৰী স্থাপনৰ জৰিয়তে গুণগত মানসম্পন্ন নাৰিকল পুলি উৎপাদনত উৎসাহিত কৰে। ২০২৫-২৬ চনত মুঠ বাৰ্ষিক ১.০৬ লাখ পুলি উৎপাদন ক্ষমতাৰে ১২খন নতুন নাৰ্চাৰী স্থাপনৰ বাবে সহায় আগবঢ়োৱা হয়। ৬খন বৰ্তমানৰ নাৰ্চাৰী ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবেও সহায় আগবঢ়োৱা হয়।
নাৰিকল নাৰ্চাৰীৰ স্বীকৃতি আৰু মূল্যায়ন (Accreditation and Rating of Coconut Nurseries): নাৰ্চাৰী স্বীকৃতি আৰু গুণগত মান মূল্যায়নৰ জৰিয়তে প্ৰকৃত আৰু উচ্চমানৰ ৰোপণ সামগ্ৰীৰ উপলব্ধতা নিশ্চিত কৰে।

ৰাজহুৱা খণ্ডৰ নাৰ্চাৰীত গুণগত মানসম্পন্ন ৰোপণ সামগ্ৰী উৎপাদনৰ বাবে সহায় (Assistance for Quality Planting Material Production in Public Sector Nurseries): যোগ্য ৰাজহুৱা খণ্ডৰ নাৰ্চাৰীসমূহক বিত্তীয় সহায়ৰ জৰিয়তে নাৰিকল পুলি উৎপাদনত সহায় কৰে। ২০২৫-২৬ চনত নাৰ্চাৰী শক্তিশালী কৰাৰ বাবে ২৩৯.৩৫ লাখ টকা প্ৰদান কৰা হয়। ইয়াৰ হিতাধিকাৰীসকলৰ ভিতৰত ৰাজ্যিক বিভাগ, ৰাজ্যিক কৃষি বিশ্ববিদ্যালয় (State Agricultural Universities—SAUs), ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান (Public Sector Undertakings—PSUs), কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ (Krishi Vigyan Kendras—KVKs) আৰু নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ডৰ প্ৰদৰ্শন বীজ উৎপাদন পাম (Demonstration Seed Production—DSP) অন্তৰ্ভুক্ত। এই সহায়ৰ জৰিয়তে ১১.৯৭ লাখ গুণগত মানসম্পন্ন ৰোপণ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা হয়, যি আনুমানিক ৬,৮৫০-৭,৫০০ হেক্টৰ নতুন নাৰিকল খেতিৰ বাবে পৰ্যাপ্ত।

নাৰিকলৰ এলেকা সম্প্ৰসাৰণ

এই কাৰ্যসূচীয়ে উপযুক্ত নতুন এলেকাত বৈজ্ঞানিক নাৰিকল খেতিৰ বাবে বিত্তীয় আৰু প্ৰোৎসাহনমূলক ৰাজসাহায্যৰ লগতে কাৰিকৰী সহায় প্ৰদানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ই বৰ্তমানৰ নাৰিকল উৎপাদন এলেকাসমূহো সুস্থিৰ কৰি সামগ্ৰিক নাৰিকল উৎপাদন বৃদ্ধি কৰে।

আঁচনিখনৰ অধীনত নতুন এলেকাত নাৰিকল পুলি ৰোপণৰ বাবে প্ৰতি হেক্টৰত ৫৬,০০০ টকা বিত্তীয় সহায় প্ৰদান কৰা হয়। বিত্তীয় সহায় দুটা সমান বাৰ্ষিক কিস্তিত মুকলি কৰা হয়। প্ৰতিজন হিতাধিকাৰীৰ বাবে সৰ্বাধিক ২ হেক্টৰ আৰু ন্যূনতম ০.০৮ হেক্টৰ (২০ চেণ্ট) এলেকাৰ বাবে ৰাজসাহায্য উপলব্ধ।

২০২৪-২৫ চনত দেশৰ বিভিন্ন ৰাজ্যত অতিৰিক্ত ২,৯৭৯ হেক্টৰ এলেকা নতুন নাৰিকল খেতিৰ অধীনলৈ অনাৰ বাবে ২০৯.২৪ লাখ টকা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই পদক্ষেপে দেশৰ বিভিন্ন ৰাজ্যৰ ১৩,০৬৮জন কৃষকক উপকৃত কৰে।

২০২৫-২৬ চনত নাৰিকল খেতিৰ এলেকা সম্প্ৰসাৰণৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়। বিভিন্ন ৰাজ্যত প্ৰায় ২,১৭৫ হেক্টৰ নতুন এলেকা নাৰিকল খেতিৰ অধীনলৈ অনা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত কেৰালম, তামিলনাডু, কৰ্ণাটক, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, ওড়িশা, পশ্চিমবংগ, গুজৰাট, অসম আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশ অন্তৰ্ভুক্ত। বাগিচা স্থাপন আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে ৬৩২.৭৭ লাখ টকা বিত্তীয় সহায় প্ৰদান কৰা হয়, যিয়ে দীৰ্ঘম্যাদী উৎপাদন সম্ভাৱনা বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগায়।

বৰ্তমানৰ নাৰিকল বাগিচাত বহনক্ষম উৎপাদনশীলতা উন্নয়নৰ ব্যাপক কাৰ্যসূচী

এই আঁচনিখনৰ লক্ষ্য হৈছে নাৰিকলভিত্তিক শস্য পদ্ধতিকে ধৰি সমন্বিত কৃষি পদ্ধতিৰ জৰিয়তে নাৰিকল বাগিচাৰ উৎপাদন আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰা।

নাৰিকলভিত্তিক শস্য পদ্ধতিৰ জৰিয়তে উৎপাদনশীলতা উন্নয়ন (Productivity Improvement Through Coconut-Based Cropping System—PICCS) এই ব্যাপক কাৰ্যসূচীৰ এক মুখ্য উপাদান। ইয়াক সংশ্লিষ্ট ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৃষি/উদ্যানশস্য বিভাগৰ জৰিয়তে ক্লাষ্টাৰভিত্তিকভাৱে, লগতে নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ডে পোনপটীয়াকৈ ৰূপায়ণ কৰে। প্ৰতি হেক্টৰত ৪২,০০০ টকা পৰ্যন্ত ১০০ শতাংশ ব্যয়ৰ ৰাজসাহায্য প্ৰদান কৰা হয়, প্ৰতিজন হিতাধিকাৰীৰ বাবে সৰ্বাধিক ২ হেক্টৰলৈ সীমাবদ্ধ। ই দুটা সমান বাৰ্ষিক কিস্তিত মুকলি কৰা হয়।

২০২৫-২৬ চনত এই আঁচনিৰ অধীনত একাধিক ৰাজ্যত ১৮,৮০০ হেক্টৰ এলেকা সামৰি লোৱা হয়। ২৬৬টা ক্লাষ্টাৰত সংগঠিত ৪৮,৬৯৬জন কৃষক উপকৃত হয় আৰু বিত্তীয় ব্যয় আছিল ৩,৯৪৩ লাখ টকা। ইয়াৰ উপৰি, চাৰিখন ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত ৰাজ্য চৰকাৰৰ সমন্বয়ৰ জৰিয়তে আৰু ৫,৯৩৫ হেক্টৰ এলেকা সামৰি ১,২৪৬ লাখ টকা বিত্তীয় সহায় প্ৰদান কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত তামিলনাডু, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, কেৰালম, অসম, গোৱা আৰু পুডুচেৰী অন্তৰ্ভুক্ত।

২০২৫-২৬ চনত PICCSৰ অধীনত কেৰালমে উল্লেখযোগ্য অংশ দখল কৰে; ৮,০৮৯ হেক্টৰতকৈ অধিক এলেকা সামৰি ৩৩,২৫০জন কৃষক উপকৃত হয়।

চলিত বৰ্ষত এই আঁচনি দেশজুৰি ২২,৪৩০ হেক্টৰ এলেকাত, মুখ্য নাৰিকল উৎপাদক ৰাজ্যসমূহক সামৰি ৰূপায়ণ কৰা হৈছে।

PICCSৰ বাহিৰেও আঁচনিখনত তলত দিয়া অন্যান্য উপাদানসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত:

জলসম্পদ সৃষ্টি (Water Resource Creation): নাৰিকল বাগিচাত জলসিঞ্চনৰ সুবিধা প্ৰদানৰ বাবে সামূহিক পুখুৰী, কৃষি পুখুৰী আৰু জলাধাৰ উন্নয়নত সহায় কৰে।
জৈৱিক কৃষিৰ প্ৰসাৰ (Organic Farming Promotion): উৎপাদন, প্ৰমাণীকৰণ, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু বিপণনৰ বাবে সহায়ৰ জৰিয়তে কৃষকসকলক জৈৱিক পদ্ধতি গ্ৰহণত সহায় কৰে।
কৃষি যান্ত্ৰিকীকৰণ (Farm Mechanisation): প্ৰশিক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে কৃষি যন্ত্ৰপাতিৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰসাৰ ঘটায়। সঁজুলি ক্ৰয়, শস্য চপোৱাৰ পিছৰ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ প্ৰযুক্তিৰ বাবে বিত্তীয় সহায় প্ৰদান কৰে।

নাৰিকল বাগিচাৰ পুনৰোপণ আৰু পুনৰুজ্জীৱন

এই আঁচনিখনৰ লক্ষ্য হৈছে ৰোগাক্ৰান্ত, অনুৎপাদনশীল, পুৰণি আৰু জৰাজীৰ্ণ নাৰিকল গছসমূহক গুণগত মানসম্পন্ন পুলিৰে সলনি কৰি নাৰিকল উৎপাদন আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰা। ইয়াৰ লগতে সমন্বিত পদ্ধতিৰ এক পেকেজৰ জৰিয়তে বাকী থকা গছসমূহ পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। ৰাজ্যভেদে থকা নিৰ্দিষ্ট সমস্যাসমূহ সমাধান কৰি প্ৰকল্পভিত্তিকভাৱে আঁচনিখন ৰূপায়ণ কৰা হয়। দুবছৰৰ ভিতৰত প্ৰতি হেক্টৰত ৫৪,০০০ টকা পৰ্যন্ত সহায় প্ৰদান কৰা হয়।

যোৱা পাঁচ বছৰত এই আঁচনিৰ অধীনত ১৩০.৪৬ কোটি টকা ব্যয়ে ২৫,৫১৭ হেক্টৰ এলেকা সামৰি লোৱা হৈছে। ২০২৫-২৬ চনত পুনৰুজ্জীৱনৰ বাবে ১,৬৭২ হেক্টৰ এলেকা সামৰি লোৱা হয়। কাৰ্যকলাপসমূহৰ ভিতৰত ৰোগাক্ৰান্ত গছ আঁতৰোৱা, নতুন পুলি পুনৰোপণ কৰা আৰু বৰ্তমানৰ বাগিচা পুনৰুজ্জীৱিত কৰা অন্তৰ্ভুক্ত।

নাৰিকল পৰিৱেশতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰা পৰিপূৰক পদক্ষেপসমূহ

মুখ্য হস্তক্ষেপসমূহৰ উপৰি, নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ডে নাৰিকলৰ মূল্য শৃংখলা শক্তিশালী কৰাৰ বাবে কেইবাখনো পৰিপূৰক আঁচনি ৰূপায়ণ কৰে:

প্ৰযুক্তি প্ৰদৰ্শন/গুণগত মান পৰীক্ষাগাৰ (Technology Demonstration/Quality Testing Lab): নাৰিকলভিত্তিক উদ্যোগ আৰু মূল্য সংযোজিত সামগ্ৰীৰ বাবে প্ৰযুক্তি প্ৰদৰ্শন, গুণগত মান পৰীক্ষা, প্ৰশিক্ষণ, ইনকিউবেচন আৰু পৰামৰ্শ সেৱা প্ৰদান কৰে।
বজাৰ বুদ্ধিমত্তা, গৱেষণা আৰু ৰপ্তানি প্ৰসাৰ (Market Intelligence, Research, and Export Promotion): নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ বাবে বজাৰ উন্নয়ন, সামগ্ৰী প্ৰসাৰ, গুণগত মান উন্নয়ন আৰু ঘৰুৱা তথা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰ সম্প্ৰসাৰণত সহায় কৰে।

> নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ড হৈছে খোলা আৰু আঁহৰ পৰা উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বাহিৰে সকলো নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানি প্ৰসাৰ পৰিষদ (Export Promotion Council)। ব’ৰ্ডে নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানিকাৰকসকলক পঞ্জীয়ন প্ৰদান কৰে আৰু ২০২৫-২৬ পৰ্যন্ত ৮,২৯৯জন ৰপ্তানিকাৰক আৰু ৩১ জুলাই ২০২৬ পৰ্যন্ত ৮,৭০০জন ৰপ্তানিকাৰকক পঞ্জীয়ন প্ৰদান কৰিছে। যোৱা ৫ বছৰত (২০২১-২২ৰ পৰা ২০২৫-২৬লৈ) নাৰিকলভিত্তিক সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানি ব্যৱসায় ৩,২৩৬.৮৩ কোটি টকাৰ পৰা ৭,০৩৮.৩৫ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।

> ব’ৰ্ডে ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য মেলাত উদ্যোগীসকলৰ অংশগ্ৰহণত সহায় কৰে। যোৱা ৫ বছৰত ব’ৰ্ডে ২০খন ঘৰুৱা বাণিজ্য মেলাত ৭২জন উদ্যোগী আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য মেলাত ২২৪জন ৰপ্তানিকাৰকক অংশগ্ৰহণত সহায় কৰিছে।

> ব’ৰ্ডে উদ্যোগীসকলৰ দ্বাৰা ক্ৰেতা-বিক্ৰেতা বৈঠক (Buyer Seller Meets—BSM)ত অংশগ্ৰহণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিবলৈ মুখ্য উদ্যোগীসকলৰ সৈতে সহযোগিতা কৰে। যোৱা ৫ বছৰত ব’ৰ্ডে ২১৫জন উদ্যোগীৰ বাবে ৩৯২খন ঘৰুৱা BSMৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ২৬-২৮ এপ্ৰিল ২০২২ত আয়োজিত ভাৰ্চুৱেল বাণিজ্য মেলা (Virtual Trade Fair—VTF) অন্তৰ্ভুক্ত, য’ত ৫৩জন নাৰিকলজাত সামগ্ৰী নিৰ্মাতা আৰু ৩৪৭জন ক্ৰেতাই অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। VTFৰ সময়ত Amazon, Flipkart, Lulu India, Lulu Dubai আৰু Nesto Groupৰ দৰে আগশাৰীৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে ৪টা ব্যৱসায়-টু-বিজনেছ (Business-to-Business—B2B) অধিৱেশন আৰু ৩৭১খন ব্যক্তিগত B2B বৈঠক অনুষ্ঠিত হৈছিল। ব’ৰ্ডে যোৱা ৫ বছৰত ৬জন উদ্যোগীৰ বাবে ৩খন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় BSMৰ সুবিধাও প্ৰদান কৰিছে।

> বিশ্ব বাণিজ্যৰ বিষয়ে অভিমুখীকৰণ প্ৰদান কৰাৰ উদ্দেশ্যে ২৭ আৰু ২৮ ফেব্ৰুৱাৰী ২০২৩ত হায়দৰাবাদত “বিশ্ব নাৰিকল উদ্যোগ—শীৰ্ষস্থানৰ দিশে আগবাঢ়ি” (“Global Coconut Industry—Cruising to the Pinnacle”) শীৰ্ষক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ বাণিজ্য আৰু বিপণন সন্মিলন (International Conference on Trade and Marketing of Coconut Products) অনুষ্ঠিত কৰা হয়, য’ত সমগ্ৰ বিশ্বৰ অংশীদাৰসকলে অংশগ্ৰহণ কৰে। নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ চিকিৎসা আৰু স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় গুণসমূহ নিৰ্ণায়কভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ উদ্দেশ্যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাৰিকল সম্প্ৰদায় (International Coconut Community—ICC)ৰ সহযোগত ১৯-২২ আগষ্ট ২০২৫ত কইম্বাটোৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাৰিকল স্বাস্থ্য সন্মিলন (International Coco Health Conference) অনুষ্ঠিত কৰা হয়। ২৪-২৬ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৫ত মেনিলা, ফিলিপাইনছত অনুষ্ঠিত বিশ্ব নাৰিকল কংগ্ৰেছ ২০২৫ (World Coconut Congress 2025—WCC)তো ব’ৰ্ডে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

> ব’ৰ্ডে বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানৰ সহযোগত ৰপ্তানিকাৰক আৰু উদ্যোগীসকলৰ বাবে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ প্ৰযুক্তি, পেকেজিং, ৰপ্তানি পদ্ধতি, বৈদেশিক বাণিজ্য নীতি, বজাৰ উন্নয়ন আদি বিষয়ত আলোচনা-চক্ৰ আৰু কৰ্মশালা আয়োজন কৰে।

> ব’ৰ্ডে গুণগত মানৰ প্ৰমাণীকৰণৰ বাবে সহায় (Assistance for Quality Certification) আঁচনি ৰূপায়ণ কৰি আছে, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে সামগ্ৰীৰ গুণগত মান, বহনক্ষমতা, শ্ৰমিকৰ স্বাস্থ্য আৰু কল্যাণ, পৰিৱেশ সুৰক্ষা আদি নিশ্চিত কৰা।

> ব’ৰ্ডে উদ্যোগীসকলক তেওঁলোকৰ গুণগত মানসম্পন্ন নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ ব্ৰেণ্ড নিৰ্মাণত সহায় কৰিবলৈ ব্ৰেণ্ড প্ৰসাৰৰ বাবে সহায় (Assistance for Brand Promotion) প্ৰদান কৰে। যোৱা ৫ বছৰত ৯টা এককক সহায় কৰা হৈছে।

> ব’ৰ্ডে নাৰিকল প্ৰক্ৰিয়াকৰণ এককসমূহৰ সৈতে সংযুক্ত নিবনুৱা যুৱক-যুৱতীসকলক কৰ্মস্থলীত অন্তৰ্ভুক্ত প্ৰশিক্ষণ হিচাপে দক্ষতা বিকাশ প্ৰশিক্ষণ (Skill Development Training) ৰূপায়ণ কৰে, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে দক্ষ শ্ৰমিক গঢ়ি তোলা আৰু নাৰিকলৰ পৰা গুণগত মানসম্পন্ন প্ৰক্ৰিয়াজাত সামগ্ৰী উৎপাদনত সহায় কৰা। যোৱা ৫ বছৰত (২০২১-২২ৰ পৰা ২০২৫-২৬লৈ) ২৪টা বেটচৰ ২৪০জন অংশগ্ৰহণকাৰীক দক্ষতা প্ৰশিক্ষণৰ সহায় প্ৰদান কৰা হৈছে।

> নাৰিকলৰ পৰা প্ৰক্ৰিয়াজাত সামগ্ৰী প্ৰসাৰ আৰু বজাৰ সজাগতা তথা সামগ্ৰীৰ বজাৰ চাহিদা সৃষ্টি কৰাৰ বাবে নাৰিকল কিয়স্ক বা খুচুৰা বিক্ৰী কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা হয়। যোৱা ৫ বছৰত ১৫টা কিয়স্কক সহায় কৰা হৈছে।

> ব’ৰ্ডে তলত দিয়া আঁচনিসমূহো আৰম্ভ কৰিছে:

i. ক্ৰয় কেন্দ্ৰ স্থাপন (Establishment of Procurement Centres): উৎপাদন সংগ্ৰহ আৰু কৃষক সমষ্টিসমূহৰ দ্বাৰা সমূহীয়া পদ্ধতিত বিপণনক উৎসাহিত কৰাৰ বাবে ক্ৰয় কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা, যাৰ ফলত দৰ-দাম কৰাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি, মধ্যস্থতাকাৰীৰ হ্ৰাস আৰু অধিক লাভজনক মূল্য লাভ নিশ্চিত হয়। ২টা কৃষক উৎপাদক সংগঠন (Farmer Producer Organisations—FPOs)ক সহায় কৰা হৈছে।

ii. প্ৰাথমিক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কেন্দ্ৰ স্থাপন (Establishment of Primary Processing Centres): মিলিং কপৰা/বল কপৰা/ন্যূনতম প্ৰক্ৰিয়াজাত কেঁচা নাৰিকলৰ বাবে প্ৰাথমিক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কেন্দ্ৰ স্থাপনৰ জৰিয়তে নাৰিকল কৃষক/উদ্যোগী/FPO/সমবায়সমূহক উন্নতমানৰ উৎপাদন কৰিবলৈ উৎসাহিত আৰু সবলীকৰণ কৰা, যাৰ ফলত অৱশেষত...

> ব’ৰ্ডে মূল্য সমৰ্থন আঁচনি (Price Support Scheme—PSS)ৰ অধীনত মিলিং আৰু বল কপৰা ক্ৰয়ৰ বাবে ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য ঘোষণাৰ ক্ষেত্ৰত পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰে আৰু নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ আমদানি/ৰপ্তানি আদি বিষয়তো নীতি পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।

> বিশ্বব্যাপী বজাৰত সামগ্ৰীৰ গুণগত মান নিশ্চিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে CDBক সমন্বিত নিয়ামক মূল্যায়ন কাঠামো (Integrated Regulatory Assessment framework)ৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে।

নাৰিকলৰ প্ৰযুক্তি অভিযান (Technology Mission on Coconut—TMOC): কীট-পতংগ আৰু ৰোগ ব্যৱস্থাপনা, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, সামগ্ৰীৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণ আৰু অন্যান্য প্ৰযুক্তিনিৰ্ভৰ হস্তক্ষেপৰ বাবে প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ আৰু গ্ৰহণত সহায় কৰে।
কেৰা সুৰক্ষা বীমা আঁচনি (Kera Suraksha Insurance Scheme): নাৰিকল গছত উঠি কাম কৰা ব্যক্তি, নীৰা কাৰিকৰী, সংকৰায়ন শ্ৰমিক আৰু নাৰিকল খণ্ডত নিয়োজিত শ্ৰমিকসকলক দুৰ্ঘটনা বীমা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

নাৰিকল প্ৰসাৰ আঁচনি: খণ্ডটোৰ বাবে নতুন গতি

কীট-পতংগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, শিপা শুকাই যোৱা ৰোগ আৰু পুৰণি বাগিচাৰ সমস্যাসমূহ সমাধান কৰাৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬-২৭ত নাৰিকল প্ৰসাৰ আঁচনি (Coconut Promotion Scheme) ঘোষণা কৰা হয়। এই আঁচনিখনে লক্ষ্যভিত্তিক হস্তক্ষেপৰ জৰিয়তে নাৰিকল উৎপাদন আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্য গ্ৰহণ কৰিছে, যাৰ ভিতৰত আছে:

বৃহৎ পৰিসৰত গুণগত মানসম্পন্ন নাৰিকল পুলি উৎপাদন,
সম্ভাৱনাময় এলেকাত নাৰিকল খেতিৰ সম্প্ৰসাৰণ,
পুৰণি আৰু অনুৎপাদনশীল নাৰিকল বাগিচাৰ পৰ্যায়ক্ৰমে পুনৰোপণ আৰু পুনৰুজ্জীৱন,
সামগ্ৰিক শস্য স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাপনা পদ্ধতি গ্ৰহণ, আৰু
মূল্য সংযোজন আৰু ৰপ্তানি শক্তিশালী কৰাৰ বাবে সমন্বিত নাৰিকল প্ৰক্ৰিয়াকৰণ একক স্থাপন।

এই পদক্ষেপ উচ্চ-মূল্য কৃষিৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত ৩৫০ কোটি টকাৰ বিস্তৃত আবণ্টনৰ অংশ, য’ত কাজু আৰু ক’ক’ খণ্ডও অন্তৰ্ভুক্ত। এই ব্যৱস্থাসমূহৰ জৰিয়তে আঁচনিখনে নাৰিকল খণ্ডৰ বহনক্ষমতা আৰু স্থিতিস্থাপকতা শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্য লৈছে। ইয়াৰ লগতে ২০৩০ৰ দশকত নাৰিকল আৰু কইৰ ৰপ্তানিৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতক বিশ্বৰ আগশাৰীৰ দেশ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ লগতে নাৰিকল কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি কৰাৰ লক্ষ্যও আছে।

দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যোগ সৃষ্টিৰ পদক্ষেপ

নাৰিকল উন্নয়ন ব’ৰ্ডে নাৰিকল খণ্ডৰ বাবে আগশাৰীৰ দক্ষতা বিকাশ কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰে। এই কাৰ্যসূচীসমূহে নাৰিকল চপোৱা, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু মূল্য সংযোজনৰ সমগ্ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰশিক্ষিত, আত্মনিৰ্ভৰশীল আৰু উদ্যোগ স্থাপনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰ্মশক্তি সৃষ্টি কৰে।

এটা দশকৰো অধিক সময় ধৰি ব’ৰ্ডে নাৰিকল গছৰ বন্ধু (Friends of Coconut Tree—FoCT) কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰি আহিছে। এই কাৰ্যসূচীৰ অধীনত নিবনুৱা যুৱক-যুৱতীক যান্ত্ৰিক আৰোহণ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰি নাৰিকল গছত উঠা, উদ্ভিদ সুৰক্ষা, উদ্যোগিতা আৰু যোগাযোগ দক্ষতাৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়। ২০২৪-২০২৫ চনত দেশৰ বিভিন্ন ৰাজ্যত অনুষ্ঠিত কাৰ্যসূচীৰ অধীনত ৩৭৮জন নাৰিকল গছ আৰোহণকাৰীক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়।

ইয়াৰ উপৰি, নাৰিকল হস্তশিল্প প্ৰশিক্ষণ (Coconut Handicraft Training) কাৰ্যসূচীয়ে নিবনুৱা যুৱক-যুৱতীক নাৰিকল গছৰ বিভিন্ন অংশ ব্যৱহাৰ কৰি হস্তশিল্প সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰাৰ নান্দনিক দক্ষতা প্ৰদান কৰে।

২০২৫ চনত CDBয়ে একক প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচীৰ পৰা নতুন উদ্যোগ উন্নয়নমূলক পদক্ষেপৰ জৰিয়তে সংগঠিত উদ্যোগ বিকাশলৈ পৰিৱৰ্তন ঘটায়:

ক’ক’মিত্ৰ (Cocomitra—Coconut Climbers Task Force): প্ৰশিক্ষিত গছ আৰোহণকাৰীসকলক ৬-১০জন সদস্যৰে গঠিত পঞ্জীয়নভুক্ত গোটত সংগঠিত কৰে। এই গোটসমূহক আধুনিক আৰোহণ সঁজুলি, উদ্ভিদ সুৰক্ষা সঁজুলি আৰু গতিশীলতা সহায় প্ৰদান কৰা হয়, যাতে কৃষকসকলক সময়মতে সেৱা আগবঢ়াব পাৰে।
কেৰা কৌশল কেন্দ্ৰ (Kera Kaushal Kendra): নাৰিকলৰ খোলা, কাঠ আৰু আঁহেৰে প্ৰস্তুত সামগ্ৰীত বিশেষজ্ঞ নাৰিকল হস্তশিল্প কেন্দ্ৰৰ এক নেটৱৰ্ক সমগ্ৰ ভাৰতত গঢ়ি তোলাৰ লক্ষ্য ৰাখে। এই পদক্ষেপৰ অধীনত ১৫জনীয়া হস্তশিল্প উৎপাদন গোট স্থাপন কৰি আইনী সত্তা হিচাপে পঞ্জীয়ন কৰা হয়।

অনুমোদিত প্ৰতিটো কেৰা কৌশল কেন্দ্ৰই ২০২৬-২৭ৰ পৰা ₹২.৬৭ লাখ বিত্তীয় সহায় লাভৰ বাবে যোগ্য। সাধাৰণ সুবিধা যেনে সঁজুলি আৰু যন্ত্ৰপাতি, আচবাব আৰু ফিটিংছ, সংৰক্ষণৰ তাক আৰু ৰেক, উপযোগিতা আৰু আকস্মিক ব্যয়ৰ বাবে এই সহায় প্ৰদান কৰা হয়। এই পদক্ষেপে হস্তশিল্প সামগ্ৰীৰ বিপণন কাৰ্যকলাপতো সহায় কৰে। কাৰ্যসূচীটোৱে নাৰিকলভিত্তিক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ, গ্ৰাম্য উদ্যোগিতা আৰু বহনক্ষম জীৱিকাৰ প্ৰসাৰ ঘটায়।

নীৰা আহৰণ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কাৰিকৰী প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী (Neera Tapping and Processing Technician Training Programme): নীৰা হৈছে পুষ্টিকৰ শূন্য-শতাংশ-এলকহলযুক্ত স্বাস্থ্যকৰ পানীয়, যি নাৰিকল গছৰ পুষ্পমঞ্জৰীৰ পৰা আহৰণ কৰা অপৰিণত/অফাৰ্মেণ্টেড ৰস। এই কাৰ্যসূচীয়ে সুৰক্ষিত আৰু বৈজ্ঞানিক নীৰা আহৰণ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ বাবে দক্ষ কাৰিকৰী গঢ়ি তুলিবলৈ ৭ দিনীয়া ক্ষেত্ৰভিত্তিক গাঁথনিবদ্ধ প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰে। প্ৰশিক্ষণ নীৰা অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা কৃষক উৎপাদক সংগঠন (Farmer Producer Organisations—FPOs)ৰ জৰিয়তে অনুষ্ঠিত কৰা হয়।

২০২৫-২৬ চনত ব’ৰ্ডে ৪১৪টা সজাগতা প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী অনুষ্ঠিত কৰে। এই কাৰ্যসূচীসমূহত CDBৰ আঁচনি, বৈজ্ঞানিক খেতি প্ৰযুক্তি আৰু নাৰিকলৰ মূল্য সংযোজন সামৰি লোৱা হয়।

পৰম্পৰা আৰু বিশ্বব্যাপী বিকাশৰ সংযোগস্থলত নাৰিকল খণ্ড

প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি “জীৱনবৃক্ষ” হিচাপে পূজনীয় নাৰিকল ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক আৰু গ্ৰাম্য পৰিৱেশৰ সৈতে গভীৰভাৱে সংপৃক্ত হৈ আছে। সময়ৰ লগে লগে এই খণ্ড পৰম্পৰাগত খেতি পদ্ধতিৰ বহু দূৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। শক্তিশালী নীতি সহায়, কৃষক সমবায়কৰণ আৰু দক্ষতা বিকাশৰ পদক্ষেপে নাৰিকলৰ মূল্য শৃংখলাক শক্তিশালী কৰিছে।

ৰোপণ সামগ্ৰীৰ উন্নতি, খেতিৰ এলেকা সম্প্ৰসাৰণ আৰু বয়সীয়াল বাগিচাৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ প্ৰচেষ্টাই কৃষকসকলৰ বাবে নতুন সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে। একে সময়তে, মূল্য সংযোজিত নাৰিকলজাত সামগ্ৰীৰ বৰ্ধিত চাহিদাই বিশ্বব্যাপী বজাৰত ভাৰতৰ উপস্থিতি সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। অব্যাহত প্ৰতিষ্ঠানগত সহায়ৰ সৈতে ভাৰতৰ নাৰিকল খণ্ড এটা পৰম্পৰাগত সাংস্কৃতিক প্ৰতীকৰ পৰা বিশ্বব্যাপী গুৰুত্বসম্পন্ন খণ্ডলৈ বিকশিত হৈছে।

তথ্যসূত্ৰ:

কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

https://coconutboard.gov.in/docs/icj/icj-2023-02.pdf

https://coconutboard.gov.in/docs/icj/icj-2025-11.pdf

https://coconutboard.gov.in/docs/icj/icj-2026-03.pdf

https://coconutboard.gov.in/docs/farming-success-story.pdf

https://coconutboard.gov.in/docs/icj/icj-2026-04.pdf

https://coconutboard.gov.in/docs/operational-guidelines.pdf

https://coconutboard.gov.in/About.aspx

https://coconutboard.gov.in/docs/FPO-concept-note.pdf

https://coconutboard.gov.in/ProducerSocieties.aspx

https://coconutboard.gov.in/docs/anreport2024-25english.pdf