पत्र सूचना कार्यालय

শিক্ষাত তথ্য-চালিত শাসন: UDISE+ৰ পৰা লাভ কৰা অন্তৰ্দৃষ্টি

ইউনিফাইড ডিষ্ট্ৰিক্ট ইনফ’ৰমেশ্যন ছিষ্টেম ফৰ এডুকেশ্যন প্লাছ (Unified District Information System for Education Plus - UDISE+) হৈছে বিদ্যালয় শিক্ষা আৰু সাক্ষৰতা বিভাগে (Department of School Education & Literacy, DoSE&L) সমগ্ৰ ভাৰতৰ বিদ্যালয় শিক্ষাৰ বিস্তৃত তথ্য সংগ্ৰহ আৰু পৰিচালনাৰ বাবে বিকশিত কৰা এক ডিজিটেল প্লেটফৰ্ম। ২০১৮–১৯ চনত আৰম্ভ হোৱাৰ পিছৰে পৰা UDISE+য়ে শিক্ষাৰ অগ্ৰগতিৰ প্ৰমাণভিত্তিক পৰিকল্পনা, নীতি-নিৰ্ধাৰণ আৰু নিৰীক্ষণত সহায় কৰি আহিছে। ই ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতি ২০২০ (National Education Policy, NEP 2020)ৰ ৰূপায়ণৰ অগ্ৰগতি অনুসৰণৰ বাবেও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য ভাণ্ডাৰ হিচাপে কাম কৰে, যাৰ লক্ষ্য হৈছে সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰ, সমতা, গুণগত শিক্ষণ আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ উন্নত ধৰি ৰখা নিশ্চিত কৰা।

বিদ্যালয় শিক্ষাৰ পৰিস্থিতি

UDISE+ ২০২৫–২৬ প্ৰতিবেদনে ভাৰতৰ বিদ্যালয় শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ শক্তিশালী হৈ উঠাৰ প্ৰতিফলন দাঙি ধৰিছে, য’ত প্ৰায় ১৪.৬৭ লাখ বিদ্যালয়, ১.০৩ কোটি শিক্ষক আৰু ২৪.৭২ কোটিৰো অধিক নামভৰ্তি হোৱা শিক্ষাৰ্থী আছে। এই অব্যাহত নামভৰ্তি আৰু উন্নত শিক্ষক উপলব্ধতাই প্ৰতিখন বিদ্যালয়ত গড়ে সাতজন শিক্ষক আৰু ১৬৯জন শিক্ষাৰ্থীৰ ৰূপ লৈছে। ফলস্বৰূপে, এই ব্যৱস্থাই ২৪:১ৰ এক অতি অনুকূল সামগ্ৰিক শিক্ষাৰ্থী–শিক্ষক অনুপাত (PTR) বজাই ৰাখিছে, যি NEP ২০২০ত পৰামৰ্শ দিয়া ৩০:১ৰ মানদণ্ডৰ যথেষ্ট ভিতৰত আছে।

মুঠ নামভৰ্তিৰ অনুপাত (GER): বিদ্যালয় শিক্ষাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ সম্প্ৰসাৰণ

মাধ্যমিক পৰ্যায়ত মুঠ নামভৰ্তিৰ অনুপাত (GER) ৭১.৭%লৈ উন্নীত হৈছে, আনহাতে মধ্য পৰ্যায়ৰ GER ৮৯.৬%ত ধাৰাবাহিকভাৱে উচ্চ হৈ আছে। বিদ্যালয় শিক্ষাৰ সকলো পৰ্যায়তে নামভৰ্তি সুসংগঠিতভাৱে বিতৰণ হৈ আছে, য’ত মাধ্যমিক পৰ্যায়ত মুঠ নামভৰ্তিৰ ২৭.১৬%, প্ৰস্তুতিমূলক পৰ্যায়ত ২৫.৬০%, মধ্য পৰ্যায়ত ২৫.৫৮% আৰু ভেটিমূলক পৰ্যায়ত ২১.৬৬% নামভৰ্তি হৈছে। এই সুষম বিতৰণ আৰু মাধ্যমিক পৰ্যায়ৰ বৃদ্ধি পোৱা GER-এ একেলগে শিক্ষাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু সমগ্ৰ বিদ্যালয় শিক্ষাৰ ধাৰাবাহিকতাত শিক্ষাৰ্থীৰ অংশগ্ৰহণ অব্যাহত ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ অব্যাহত অগ্ৰগতি প্ৰতিফলিত কৰে।

অনুকূল শিক্ষাৰ্থী–শিক্ষক অনুপাত: শিক্ষণৰ ফলাফলৰ উন্নতি

২০২৫–২৬ চনত বিদ্যালয় শিক্ষাৰ সকলো পৰ্যায়তে শিক্ষাৰ্থী–শিক্ষক অনুপাত (PTR)ত শিক্ষক উপলব্ধতাৰ ক্ষেত্ৰত অব্যাহত উন্নতি প্ৰতিফলিত হৈছে। পৰ্যায়ভিত্তিক PTR ভেটিমূলক পৰ্যায়ত ১০:১, প্ৰস্তুতিমূলক পৰ্যায়ত ১২:১, মধ্য পৰ্যায়ত ১৭:১ আৰু মাধ্যমিক পৰ্যায়ত ২১:১ আছিল।

এই অতি অনুকূল অনুপাতসমূহে অধিক ব্যক্তিগত মনোযোগ, ফলপ্ৰসূ শ্ৰেণীকোঠাৰ অংশগ্ৰহণ আৰু উন্নত শিক্ষণৰ ফলাফলৰ বাবে এক অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে।

উন্নত শিক্ষাৰ্থী ধৰি ৰখা আৰু হ্ৰাস পোৱা বিদ্যালয় ত্যাগৰ হাৰ

UDISE+ ২০২৫–২৬ প্ৰতিবেদনে ভাৰতীয় বিদ্যালয় শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত শিশুসকলক ধৰি ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত অব্যাহত অগ্ৰগতিৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। প্ৰস্তুতিমূলক পৰ্যায়ত বিদ্যালয় ত্যাগৰ হাৰ উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস পাই ১.৮% আৰু মাধ্যমিক পৰ্যায়ত ৭.০% হৈছে। মধ্য পৰ্যায়ত সামান্য বৃদ্ধি হৈ ৩.৬% হ’লেও, তিনিওটা পৰ্যায়তে বিদ্যালয় ত্যাগৰ হাৰ ২০২২–২৩ৰ তুলনাত যথেষ্ট কম হৈ আছে।

এই ইতিবাচক ধাৰাটো শক্তিশালী শিক্ষাৰ্থী ধৰি ৰখাৰ হাৰতো প্ৰতিফলিত হৈছে, যি ভেটিমূলক পৰ্যায়ত ৯৮.৫%, প্ৰস্তুতিমূলক পৰ্যায়ত ৯১.১%, মধ্য পৰ্যায়ত ৮৩.৭% আৰু মাধ্যমিক পৰ্যায়ত ৫১.৯%। তদুপৰি, পৰৱৰ্তী পৰ্যায়সমূহৰ মাজত স্থানান্তৰৰ হাৰো শক্তিশালী হৈ আছে—৯৯.২% শিক্ষাৰ্থীয়ে ভেটিমূলক পৰ্যায়ৰ পৰা প্ৰস্তুতিমূলক পৰ্যায়লৈ, ৯৩.৮% শিক্ষাৰ্থীয়ে মধ্য পৰ্যায়লৈ আৰু ৮৮.৩% শিক্ষাৰ্থীয়ে মাধ্যমিক পৰ্যায়লৈ অগ্ৰসৰ হৈছে। একেলগে, এই সূচকসমূহে শিক্ষাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ অগ্ৰগতিৰ এক স্পষ্ট আৰু উন্নতিশীল ধাৰাবাহিকতা দাঙি ধৰে।

একক-শিক্ষক আৰু শূন্য-নামভৰ্তি বিদ্যালয়ৰ হ্ৰাস

২০২৫–২৬ চনত এজনীয়া শিক্ষকৰ দ্বাৰা পৰিচালিত বিদ্যালয়ৰ সংখ্যা প্ৰায় ৩% হ্ৰাস পাই ১,০০,৮৪৩ হৈছে, আনহাতে শূন্য-নামভৰ্তি থকা বিদ্যালয়ৰ সংখ্যা পূৰ্বৰ বছৰ (২০২৪–২৫)ৰ তুলনাত উল্লেখযোগ্যভাৱে ২৯% হ্ৰাস পাই ৫,৬৬৩ হৈছে। এই উন্নতিসমূহে শিক্ষক বিতৰণ যুক্তিসংগত কৰা, শিক্ষক নিয়োগ আৰু ব্যৱহাৰ অনুকূল কৰা আৰু সমগ্ৰ দেশতে শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে শিক্ষাৰ সম্পদসমূহ অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে সংলগ্ন কৰাৰ অব্যাহত প্ৰচেষ্টাক প্ৰতিফলিত কৰে।

লিংগ আৰু সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তি

UDISE+ ২০২৫–২৬ প্ৰতিবেদনে অধিক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক বিদ্যালয় শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ দিশত অব্যাহত অগ্ৰগতি প্ৰতিফলিত কৰিছে। মুঠ শিক্ষাৰ্থী নামভৰ্তিৰ ৪৮.৪% ছোৱালী, যিয়ে বিদ্যালয়সমূহত এক সুষম লিংগ বিতৰণৰ ইংগিত দিয়ে। মহিলা শিক্ষকসকলেও শিক্ষকতা কৰ্মশক্তিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা অব্যাহত ৰাখিছে আৰু মুঠ শিক্ষকৰ ৫৪.৯% মহিলাই গঠন কৰিছে।

বিদ্যালয় নামভৰ্তিৰ সামাজিক গাঁথনি বিস্তৃত আৰু প্ৰতিনিধিত্বমূলক হৈ আছে। অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী (OBC)ৰ শিক্ষাৰ্থীয়ে মুঠ নামভৰ্তিৰ সৰ্বাধিক ৪৪.৯% অংশ দখল কৰিছে, তাৰ পিছত সাধাৰণ শ্ৰেণী ২৭.৫%, অনুসূচিত জাতি ১৭.৭% আৰু অনুসূচিত জনজাতি ১০%। একেলগে, অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ শিক্ষাৰ্থীয়ে মুঠ নামভৰ্তিৰ ২৭.৭% গঠন কৰিছে, যিয়ে বিদ্যালয় শিক্ষাত সমতাপূৰ্ণ প্ৰৱেশাধিকাৰ প্ৰসাৰৰ অব্যাহত প্ৰচেষ্টাক প্ৰতিফলিত কৰে। এই অন্তৰ্ভুক্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি বিশেষ প্ৰয়োজনীয়তা থকা শিশুসকল (CWSN)ৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য, যিসকলৰ ভিতৰত ৫৭.১৬% ল’ৰা আৰু ৪২.৮৪% ছোৱালী। সামগ্ৰিকভাৱে, এই তথ্যই সুলভ আন্তঃগাঁথনি, বিশেষায়িত সহায়ক সেৱা আৰু সকলো শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে সমতাপূৰ্ণ শিক্ষণৰ সুযোগৰ জৰিয়তে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শিক্ষা আগবঢ়োৱাৰ প্ৰতি ভাৰতৰ দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে।

আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশ

UDISE+ ২০২৫–২৬ প্ৰতিবেদনে শিক্ষাদান আৰু শিক্ষণৰ বাবে অধিক অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাৰ উদ্দেশ্যে বিদ্যালয়ৰ আন্তঃগাঁথনি আধুনিকীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতিৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। ডিজিটেল ক্ষেত্ৰত কম্পিউটাৰ থকা বিদ্যালয়ৰ অনুপাত ৬৯.৯%লৈ বৃদ্ধি পাইছে আৰু ইণ্টাৰনেট সংযোগ ৬৭.৪%লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত প্ৰযুক্তি-সহায়িত শিক্ষাৰ সুযোগ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

বিদ্যালয়সমূহৰ মৌলিক আন্তঃগাঁথনিয়েও স্থিৰ অগ্ৰগতি লাভ কৰিছে, যাৰ ভিতৰত আছে:

• ৯৫% বিদ্যালয়ত বিদ্যুৎ
• ৯৯.৫% বিদ্যালয়ত সুৰক্ষিত খোৱাপানী
• ৯৮.৫% বিদ্যালয়ত ছোৱালীৰ শৌচাগাৰ
• ৯৭.২% বিদ্যালয়ত ল’ৰাৰ শৌচাগাৰ
• ৯৬.৯% বিদ্যালয়ত হাত ধোৱাৰ সুবিধা
• ৯০.৫% বিদ্যালয়ত পুথিভঁৰাল
• ২৯.৯% বিদ্যালয়ত বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ
• ৫৮.২% বিদ্যালয়ত হাতলযুক্ত ৰেম্প

একেলগে, এই ডিজিটেল আৰু ভৌতিক সুবিধাসমূহৰ সম্প্ৰসাৰণে ভাৰতৰ শিক্ষাৰ পৰিৱেশৰ প্ৰৱেশযোগ্যতা, অন্তৰ্ভুক্তি আৰু সামগ্ৰিক গুণগত মান উন্নত কৰাৰ প্ৰতি অব্যাহত দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে।

অগ্ৰগতিৰ বিশ্লেষণ: UDISE+ ২০২৫–২৬ৰ মূল তথ্যসমূহ

UDISE+ ২০২৫–২৬ প্ৰতিবেদনে উন্নত প্ৰৱেশাধিকাৰ, সমতা, গুণগত মান আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ বিদ্যালয় শিক্ষা ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত অব্যাহত অগ্ৰগতি প্ৰতিফলিত কৰিছে। নতুন প্ৰতিবেদনখনে শিক্ষক উপলব্ধতা, অনুকূল শিক্ষাৰ্থী–শিক্ষক অনুপাত, শিক্ষাৰ্থী ধৰি ৰখা আৰু স্থানান্তৰ, লিংগ সমতা, সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তি, ডিজিটেল প্ৰস্তুতি আৰু বিদ্যালয়ৰ আন্তঃগাঁথনিৰ ক্ষেত্ৰত লাভ কৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ অগ্ৰগতিক আলোকপাত কৰিছে, যিয়ে সমগ্ৰ দেশতে শিক্ষাৰ ফলাফল উন্নত কৰাৰ অব্যাহত প্ৰচেষ্টাক দাঙি ধৰে।

এক বিস্তৃত ৰাষ্ট্ৰীয় তথ্য ভাণ্ডাৰ হিচাপে UDISE+য়ে বিদ্যালয় শিক্ষা খণ্ডৰ প্ৰমাণভিত্তিক পৰিকল্পনা, তথ্যসমৃদ্ধ নীতি-নিৰ্ধাৰণ আৰু ফলপ্ৰসূ নিৰীক্ষণত সহায় কৰি আহিছে। ইয়াৰ তথ্যসমূহে সমতাপূৰ্ণ, অন্তৰ্ভুক্তিমূলক, প্ৰযুক্তি-সক্ষম আৰু শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক শিক্ষা ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি ২০২০ৰ দৃষ্টিভংগীৰ দিশত হোৱা স্থিৰ অগ্ৰগতিক পুনৰ নিশ্চিত কৰে।
তথ্যসূত্ৰ:

শিক্ষা মন্ত্ৰালয়

https://udiseplus.gov.in/#/en/page/publications https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2282141&reg=48&lang=1

https://dashboard.udiseplus.gov.in/

PDF চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

 RR