पत्र सूचना कार्यालय

 

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ 7 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਹਾੜਾ ਬੁਣਾਈ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 35.22 ਲੱਖ ਬੁਣਕਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 72% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੌਕਾ ਖੇਤਰੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਚੇ-ਵਸੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮਾਂ ਅਤੇ ਆਲਮੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੈਂਡਲੂਮ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਪੁਰਸਕਾਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਨ।

 

ਬਦਲਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦਿਵਸ 2026

ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੱਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਤਾਈ ਅਤੇ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਿਗਵੇਦ, ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੌਟਿਲਯ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਉੱਤਮ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬੁਣਾਈ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹਨਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦਿਵਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਇਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

 

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦਿਵਸ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ 7 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਹਾੜਾ 1905 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮੌਕਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬੁਣਾਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2026 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦਿਵਸ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਕਾਲੀ ਖ਼ਪਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਆਲਮੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

 

ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਾਈ ਅੱਜ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਉੱਦਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬੁਣਕਰ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਏ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਾਈ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਬੁਣਾਈ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਖ਼ਪਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ

ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ, ਚੌਥੀ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ 2019-20 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 31.45 ਲੱਖ ਹੈਂਡਲੂਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 35.22 ਲੱਖ ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 8.48 ਲੱਖ ਸਹਾਇਕ ਕਾਮੇ ਬੁਣਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬੁਣਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਇੰਡਿੰਗ, ਵਾਰਪਿੰਗ,  ਰੰਗਾਈ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਫਾਰਮੈਟ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੈਂਡਲੂਮ ਪੇਂਡੂ ਆਜੀਵਿਕਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹਥਕਰਘਾ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ

• ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚਾਰ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ: 1987-88, 1995-96, 2009-10 ਅਤੇ 2019-20
• ਇਹ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀਆਂ ਔਸਤਨ 8-12 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ 'ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

 

ਹੈਂਡਲੂਮ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ/ਈ-ਪਛਾਣ ਕਾਰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦਾਇਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਜਨਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ ਈ-ਪਛਾਣ ਪੋਰਟਲ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਛੁੱਟ ਗਏ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਦਰਜ ਕਾਮੇ ਆਪਣੇ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਡ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੁਲਾਈ 2026 ਤੱਕ, ਲਗਭਗ 84,000 ਵਾਧੂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਈ-ਪਛਾਣ ਕਾਰਡਾਂ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

 

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਬੁਣਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਕੁੱਲ ਕਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 25.46 ਲੱਖ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ 72% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ 4.84 ਲੱਖ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਾਮੇ, 6.28 ਲੱਖ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਦੇ ਕਾਮੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ 12.67 ਲੱਖ ਕਾਮੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 28.20 ਲੱਖ ਖੱਡੀਆਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 25.30 ਲੱਖ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 2.90 ਲੱਖ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਖੱਡੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

 

ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਈਕੋਸਿਸਟਮ

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਸਪਲਾਈ ਯੋਜਨਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਮੁੱਖ ਸੰਚਾਲਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

I. ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਐੱਨਐੱਚਡੀਪੀ)

 

 

ਐੱਨਐੱਚਡੀਪੀ ਨੂੰ 2021-22 ਤੋਂ 2025-26 ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹੈਂਡਲੂਮ ਖੇਤਰ ਦੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲੋੜ-ਆਧਾਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਐੱਨਐੱਚਡੀਪੀ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਨਿਗਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁਣਕਰ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾਵਾਂ, ਸੰਘ, ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਤਪਾਦਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬੈਂਕ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

 

ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਤਪਾਦਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਬੁਣਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ, ਮੈਂਬਰ-ਸਵਾਮਿਤਵ ਵਾਲੇ ਉੱਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਐੱਨਐੱਚਡੀਪੀ ਦੇ ਅਧੀਨ, 2020-21 ਤੋਂ 2026-27 ਦੌਰਾਨ 200 ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਤਪਾਦਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਗਠਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

 

ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਐੱਸ.ਸੀ.ਡੀ.ਪੀ. ਛੋਟੇ ਹੈੱਡਲੂਮ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਕਾਸ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ₹2 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਦੀ ਫੰਡਿੰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਹਾਇਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਖੱਡੀਆਂ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਉਤਪਾਦ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

2021-22 ਤੋਂ 2026-27 ਤੱਕ (ਜੂਨ ਤੱਕ), ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ 357 ਸਮੂਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 2025-26 ਦੌਰਾਨ, ਵਰਕਸ਼ੈੱਡ, ਖੱਡੀਆਂ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਰਣ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕ ਜੈਕਕਾਰਡ ਵਰਗੇ ਮੁੱਖ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਲਈ ₹94 ਕਰੋੜ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ।

 

ਐੱਸਸੀਡੀਪੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਵਰਕਸ਼ੈੱਡਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ: ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਰਕਸ਼ੈੱਡ ਨਿਰਮਾਣ ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਕਾਰਜਸਥਾਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਣਕਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ 100% ਤੱਕ ਦੀ ਸਬਸਿਡੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ:

• ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਔਸਤ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ 53% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
• ਔਸਤ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ 60% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਕੰਮ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 28% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
• ਔਸਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ 42% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ₹328 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ₹465 ਹੋ ਗਈ।

ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕ ਜੈਕਕਾਰਡ: ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕ ਜੈਕਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਕੰਟਰੋਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਤਾਣੇ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁਣਾਈ ਤੇਜ਼, ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਦਾਰ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।

• ਔਸਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ 55% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
• ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 96% ਨੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ।
• ਔਸਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ 56% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ₹360 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ₹560 ਹੋ ਗਈ।
• ਔਸਤ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਆਮਦਨ ₹9,600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ₹15,000 ਹੋ ਗਈ।

 

b) ਹੈਂਡਲੂਮ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸਹਾਇਤਾ (ਐੱਚਐੱਮਏ)

ਹੈਂਡਲੂਮ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸਹਾਇਤਾ ਬੁਣਕਰਾਂ ਅਤੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਮੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਾਟਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

 

21-22 ਤੋਂ 2026-27 (ਜੂਨ ਤੱਕ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਲਈ 960 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈਂਡਲੂਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ, ਸ਼ਿਲਪ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਐੱਚਐੱਮਏ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਹੈਂਡਲੂਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਹੈਂਡਲੂਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੰਡ ਦਾ ਨਵੀਨਤਮ ਚੱਕਰ 2024 ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦਿਵਸ 2025 ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ । ਕੁੱਲ 24 ਬੁਣਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 5 ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ 19 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆਂਗ ਬੁਣਕਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

 

ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਹੈਂਡਲੂਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁਣਾਈ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ₹3.5 ਲੱਖ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ, ਮੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ, ਤਾਮਰਪੱਤਰ (ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਤਖਤੀ), ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ₹2 ਲੱਖ, ਇੱਕ ਤਾਮਰਪੱਤਰ, ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

 

ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈਂਡਲੂਮ ਖੇਤਰ ਲਈ ਰਿਆਇਤੀ 6% ਵਿਆਜ ਦਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 7% ਤੱਕ ਦੀ ਵਿਆਜ ਸਬਸਿਡੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਜਿਨ ਮਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਗਾਰੰਟੀ ਫੀਸ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਕਰ ਮੁਦਰਾ ਪੋਰਟਲ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਤਬਾਦਲੇ (ਟਰਾਂਸਫਰ) ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।

·  2021-22 ਤੋਂ 2026-27 (ਜੂਨ ਤੱਕ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਜ਼ੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਾਸ਼ੀ ₹280 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ।

·  ਸਾਲ 2026-27 ਤੱਕ ਕੁੱਲ 967 ਕਰਜ਼ੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਾਸ਼ੀ ₹7.45 ਕਰੋੜ ਸੀ।

 

ਬੁਣਕਰਾਂ ਦੇ ਭਲਾਈ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੀਵਨ ਜੋਤੀ ਬੀਮਾ ਯੋਜਨਾ (ਪੀਐੱਮਜੇਜੇਬੀਵਾਈ): PMJJBY ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਅਤੇ 18-50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਹ ₹2 ਲੱਖ ਦਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬੀਮਾ ਯੋਜਨਾ (ਪੀਐੱਮਐੱਸਬੀਵਾਈ): PMSBY ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਅਤੇ 18-70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਹਾਦਸਾ ਬੀਮਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਦਸਾਨਾ ਮੌਤ ਜਾਂ ਸਥਾਈ ਪੂਰਨ ਦਿਵਿਆਂਗਤਾ ਲਈ ₹2 ਲੱਖ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਅੰਸ਼ਕ ਦਿਵਿਆਂਗਤਾ ਲਈ ₹1 ਲੱਖ ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪੀਐੱਮਜੇਜੇਬੀਵਾਈ ਅਤੇ ਪੀਐੱਮਐੱਸਬੀਵਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ

ਸਾਲ 2021-22 ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ 1,11,957 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2026-27 (ਮਈ ਤੱਕ) ਵਿੱਚ 2,02,393 ਹੋ ਗਈ, ਜੋ 80.8% ਦਾ ਵਾਧਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ, ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਾਸ਼ੀ ₹204.83 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ₹335 ਲੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ 63.6% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੈ।

ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ: ਹੱਥਖੱਡੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਡਿਪਲੋਮਾ, ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਜਾਂ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ₹2 ਲੱਖ ਤੱਕ ਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੂਨ 2026 ਤੱਕ 531 ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

 

ਮੇਗਾ ਕਲੱਸਟਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਹਰੇਕ ਮੇਗਾ ਹੈਂਡਲੂਮ ਕਲੱਸਟਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10,000 ਹੈਂਡਲੂਮ/ਕਲੱਸਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ₹30 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅੱਠ ਮੇਗਾ ਕਲੱਸਟਰ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚਾਰ ਮੇਗਾ ਕਲੱਸਟਰ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।

ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ₹370.72 ਕਰੋੜ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੱਲ 1,62,682 ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਕਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋਇਆ।

 

f) ਲੋੜ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ

ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਤਪਾਦ ਵਿਕਾਸ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰ, ਮੁੱਲ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਲਈ ₹12 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਛੇ ਹਸਤਸ਼ਿਲਪ ਹੱਥਖੱਡੀ ਪਿੰਡ ਚਾਲੂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹਨ।

 

II. ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਸਪਲਾਈ ਯੋਜਨਾ (ਆਰਐੱਮਐੱਸਐੱਸ)

ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ 'ਤੇ ਮਾਲ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਦੀ ਰਿਫੰਡ ਕਰਕੇ ਧਾਗੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਾਗਿਆਂ 'ਤੇ 15% ਮੁੱਲ ਸਬਸਿਡੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

 

 

 

ਐੱਨਐੱਚਡੀਪੀ ਅਤੇ ਆਰਐੱਮਐੱਸਐੱਸ ਦਾ ਲਾਗੂਕਰਨ 2026-27 ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ₹205 ਕਰੋੜ ਅਤੇ ₹200 ਕਰੋੜ ਦਾ ਬਜਟ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

  

III. ਹੈਂਡਲੂਮ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਲਈ ਜੀਐੱਸਟੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟ

ਸਤੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ 56ਵੀਂ ਜੀਐੱਸਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਜੀਐੱਸ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਲੂਮ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਪਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਜੀਐੱਸਟੀ ਤਰਕਸੰਗਤਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ, 36 ਦਸਤਕਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ 'ਤੇ ਟੈਕਸ ਦੀ ਦਰ 12% ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 5% ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

 

ਸੂਤੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਗਲੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਕਾਲੀਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 5% ਜੀਐੱਸਟੀ ਦਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।

 

ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਜ ਦਰ ਵੀ 12% ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 5% ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਲਾਈ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ।

 

IV. ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ 2026-27: ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਨੀਤੀਗਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ

ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ 2026-27 ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਵੇਂ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਾਈਬਰ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ, ਮਾਨਵ-ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਫਾਈਬਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅੱਪਗ੍ਰੇਡੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਮ ਟੈਸਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਲਈ ਪੂੰਜੀਗਤ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

• ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਸਹਾਇਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਗ੍ਰਾਮ ਸਵਰਾਜ ਪਹਿਲ ਖਾਦੀ, ਹੈਂਡਲੂਮ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇਗੀ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੁਣਕਰਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ (ਓਡੀਓਪੀ) ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਏਗੀ। ਇਹ ਗਲੋਬਲ ਮਾਰਕੀਟ ਸਬੰਧਾਂ, ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ, ਸਿਖਲਾਈ , ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।

 

 

ਓਡੀਓਪੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੇਤਰੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਤੇ ਉੱਦਮੀਆਂ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਮਾਰਕੀਟ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ: ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ (ਓਡੀਓਪੀ): ਸਥਾਨਕ ਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਗਲੋਬਲ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

 

 

ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਹੈਂਡਲੂਮ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਣਾ

ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੈਂਡਲੂਮ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਖੇਤਰੀ ਰੇਸ਼ਿਆਂ, ਤਕਨੀਕਾਂ, ਬੁਣਤੀ ਨਮੂਨਿਆਂ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਬੁਣਾਈ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ-ਵਸੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹਨਾਂ ਵਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਚਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ, ਖੇਤਰੀ ਬੁਣਾਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਵੇਂ ਮੰਚਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਚਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਡੀਸੀ ਹੈਂਡਲੂਮਜ਼ ਅਤੇ ਐੱਨ.ਆਈ.ਐੱਫ਼.ਟੀ. ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਵਿੱਚ 61ਵੇਂ ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸੂਤਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੀਆਂ 30 ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਾਈ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ 30 ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਸੁਮੇਲਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਨੂੰ ਗਲੋਬਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ।

 

 

ਭਾਰਤ ਟੈਕਸ 2025 ਵਿੱਚ 'ਬ੍ਰੀਦਿੰਗ ਥ੍ਰੈਡਸ' ਨੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਣੇ ਗਏ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ 30 ਲੁੱਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਕੱਪੜੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਚੰਦੇਰੀ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜਾਮਦਾਨੀ, ਖੁਨ, ਬਨਾਰਸੀ, ਕੋਟਾ ਡੋਰੀਆ ਅਤੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਨੂੰ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਡੋਰੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮਿਲਿਆ।

 

ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਆਈ ਐੱਫ਼ ਐੱਫ਼ ਆਈ 2025 ਵਿੱਚ, ਡੀਸੀ ਹੈਂਡਲੂਮਜ਼ ਨੇ "ਹੈਂਡਲੂਮ ਸਾਰੀਜ਼ ਇਨ ਮੋਸ਼ਨ: 70MM ਆਨ ਰਨਵੇ" ਨਾਂਅ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸ਼ਨ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ (ਸੁਰੁਚੀਪੂਰਨ) ਸਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2020 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਸਿਲਹੂਟ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾੜੀਆਂ ਨੇ ਤੁਸਾਰ, ਇਕਤ, ਪਸ਼ਮੀਨਾ, ਬਨਾਰਸੀ, ਚੰਦੇਰੀ, ਵੇਂਕਟਗਿਰੀ ਅਤੇ ਕੁਥਮਪੱਲੀ ਸਮੇਤ ਖੇਤਰੀ ਬੁਣਾਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਵਾਲ, ਪੱਟਚਿੱਤਰ, ਵਾਰਲੀ, ਕਲਮਕਾਰੀ, ਮਧੂਬਨੀ, ਗੋਂਡ ਅਤੇ ਭੀਲ ਕਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

 

 

 

ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਮੰਚ ਹੈਂਡਲੂਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ

'ਵੀਵ ਦ ਫਿਊਚਰ 4.0: ਅੱਪਸਾਈਕਲਿੰਗ ਐਡੀਸ਼ਨ' ਦਾ ਆਯੋਜਨ 12 ਤੋਂ 17 ਜੁਲਾਈ 2026 ਤੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰੀ (ਸਰਕੂਲਰ) ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬ੍ਰਾਂਡ, ਕਾਰੀਗਰ, ਰੀਸਾਈਕਲਰ) ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਆਏ। ਇਸ ਨੇ ਅੱਪਸਾਈਕਲਿੰਗ, ਮਰੰਮਤ, ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਖਪਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।

 

ਹੈਂਡਲੂਮ ਹੈਕਾਥੌਨ 2026: ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦਿਵਸ 2026 ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ 'ਬੁਨਾਈ ਨਵੀਨਤਾ' (ਵੀਵਿੰਗ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ) ਨਾਮਕ ਹੈਂਡਲੂਮ ਹੈਕਾਥੌਨ 2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਬੁਣਕਰਾਂ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ, ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਿਵਹਾਰਕ ਹੱਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਸਥਿਰਤਾ, ਡਿਜੀਟਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਮਾਰਕੀਟ ਪਹੁੰਚ, ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹਨਾਂ ਆਯੋਜਨਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾਵਾਂ, ਸਿਨੇਮਾ, ਵਸਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਮੰਚਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ, ਖੇਤਰੀ ਬੁਣਾਈ ਵਿਆਪਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਨਿਰਯਾਤ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਮਾਰਕੀਟ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ

ਆਕਰਸ਼ਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੰਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

 

ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੈਂਡਲੂਮ ਨਿਰਯਾਤ 2025-26 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ₹1,330.96 ਕਰੋੜ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਨਿਰਯਾਤ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਫਰਾਂਸ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਸਨ।

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦਸਤਕਾਰੀ ਉਤਪਾਦ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ , ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਸਮਰਥਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨ (ਟੈਗ/ਮਾਰਕ), ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜੀਐੱਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਅਸਲੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬੁਣਾਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਵੀ ਮਾਰਕੀਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 1.50 ਲੱਖ ਬੁਣਕਰ ਅਤੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜੈੱਮ (GeM) ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਇੰਡੀਆਹੈਂਡਮੇਡ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਬੁਣਕਰਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਐੱਲ ਟੈਗ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਸਮੇਤ ਅਸਲੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੀਧਾ ਖ਼ਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਨੇ 2023-24 ਤੋਂ ਜੂਨ 2026 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 4,186 ਬੁਣਕਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।

 

 

 

 

 

2006 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈਂਡਲੂਮ ਚਿੰਨ੍ਹ (ਹੈਂਡਲੂਮ ਮਾਰਕ) ਯੋਜਨਾ ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਉਤਪਾਦ ਉਹ ਖ਼ਰੀਦ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਉਤਪਾਦ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

• 30 ਜੂਨ 2026 ਤੱਕ, 29,402 ਹੈਂਡਲੂਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ
• ਕੁੱਲ 815 ਰਿਟੇਲ ਦੁਕਾਨਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਲੇਬਲ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

 

ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੈਂਡਲੂਮ ਬ੍ਰਾਂਡ: ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਣਾ

ਜੀਆਈ ਟੈਗ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਸ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜੀਆਈ ਟੈਗ: ਖੇਤਰੀ ਬੁਣਾਈ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ

ਜੀਆਈ ਐਕਟ, 1999 ਰਜਿਸਟਰਡ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਜਿਸਟਰਡ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਰਮਾਣ ਜਾਂ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਹੈਂਡਲੂਮ ਅਤੇ ਵਸਤਰ (ਟੈਕਸਟਾਈਲ) ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਛੇ ਉਤਪਾਦ ਲੋਗੋ ਅਤੇ 227 ਦਸਤਕਾਰੀ ਉਤਪਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਹੈਂਡਲੂਮ ਐਕਟ, 1985 ਬੁਣਕਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਖੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 11 ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੈਂਡਲੂਮ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਾਵਰਲੂਮ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥਖੱਡੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਹਨ।

 

ਹੱਥੀਂ ਬਣਿਆ ਭਵਿੱਖ

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਦਿਵਸ 2026 ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਜਾ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਨ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰਾਸਤ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਗੁਆਏ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਾਰਥਕ ਬਣੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੈਂਡਲੂਮ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਣਕਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤਰੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

 

ਹਵਾਲਾ:

ਕੱਪੜਾ ਮੰਤਰਾਲਾ:

https://handlooms.nic.in/assets/img/Statistics/3736.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2153746&reg=48&lang=2

https://sansad.in/getFile/annex/265/AS135_suGmAI.pdf?source=pqars

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2148300&reg=48&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU4300_zg5b8v.pdf?source=pqals

https://handlooms.nic.in/assets/img/Statistics/Background_note_on_handloom_sector.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2146379&lang=2&reg=48

https://www.texmin.gov.in/static/uploads/2026/05/5c48e80d2180ca3194b9e9b01340696d.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2290320&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286966&lang=1&reg=1

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU5220_ml9Xxl.pdf?source=pqals

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2253525&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2103763&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2194154&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2283412&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2152924&reg=48&lang=2

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU2558_zikFcF.pdf?source=pqars

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2152551&lang=2&reg=48

https://handlooms.nic.in/assets/img/Final%20Revised%20%20Guidelines%20NHDP%2012.04.2023.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2163905&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1812498&reg=48&lang=2

 

ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ

https://www.indiabudget.gov.in/doc/eb/sbe98.pdf

ਵਣਜ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ:

https://ipindia.gov.in/gi-introduction

ਸੂਖਮ, ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉੱਦਮ ਮੰਤਰਾਲਾ:

https://www.coek.in/events

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ:

https://www.psa.gov.in/livelihood/10117

ਹੈਂਡਲੂਮ ਐਕਸਪੋਰਟ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ (HEPC):

https://www.hepcindia.com/img/HS%20Code%20Wise%20Handloom%20Data%20from%202009-10%20to%202025-26.pdf

https://www.hepcindia.com/top_20_countries

ਪੀਆਈਬੀ ਆਰਕਾਈਵਜ਼:

PIB Archives:

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=154978&reg=48&lang=2

ਹੋਰ:

Others:

https://www.esquireindia.co.in/style/just-landed/fdci-khadi-samant-chauhan-shows-at-moscow-fashion-week

 

************

ਪੀਆਈਬੀ ਰਿਸਰਚ

(Explainer ID: 159540) आगंतुक पटल : 45
Provide suggestions / comments