पत्र सूचना कार्यालय

ঘৰুৱা কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণৰ প্ৰয়োজনীয়তা

বৰ্তমান বিশ্ব বাণিজ্য কণ্টেইনাৰভিত্তিক লজিষ্টিকছৰ দ্বাৰা ক্ৰমাৎ অধিক পৰিচালিত হৈছে। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বাণিজ্য আৰু উন্নয়ন সন্মিলন (United Nations Conference on Trade and Development - UNCTAD)-ৰ মতে, বিশ্বৰ পণ্য বাণিজ্যৰ আয়তনৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশ সাগৰীয় পথেৰে পৰিবহণ কৰা হয়। সামুদ্ৰিক পৰিবহণ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ মেৰুদণ্ডস্বৰূপ। ইফালে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ মূল্যৰ প্ৰায় দুই-তৃতীয়াংশ কণ্টেইনাৰভিত্তিক সামগ্ৰীয়ে গঠন কৰে। এই প্ৰৱণতাসমূহে বিশ্বব্যাপী যোগান শৃংখলসমূহক সমৰ্থন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত দক্ষ কণ্টেইনাৰ লজিষ্টিকছৰ কৌশলগত গুৰুত্বক স্পষ্ট কৰি তোলে।

শেহতীয়া বছৰসমূহত ভূ-ৰাজনৈতিক উত্তেজনা, যোগান শৃংখলৰ বিঘিনি আৰু পৰিৱৰ্তিত জাহাজ পৰিবহণ পথসমূহে বিশ্বব্যাপী সামগ্ৰী পৰিবহণৰ দুৰ্বলতাসমূহ উন্মোচিত কৰিছে। ইউএনচিটিএডিয়ে লক্ষ্য কৰিছে যে এই বিঘিনিসমূহে মালবাহী মাচুলৰ অস্থিৰতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে সামুদ্ৰিক পৰিবহণ নেটৱৰ্কসমূহৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি কৰিছে। ফলস্বৰূপে, বহু দেশে জাহাজ পৰিবহণৰ কণ্টেইনাৰৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ লজিষ্টিকছ সম্পদকে ধৰি অত্যাৱশ্যকীয় লজিষ্টিকছ সম্পদৰ ঘৰুৱা নিৰ্মাণ ক্ষমতা শক্তিশালী কৰাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।

বিশ্বব্যাপী নিৰ্মাণ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত ভাৰতৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ভূমিকাই কণ্টেইনাৰভিত্তিক সামগ্ৰী পৰিবহণৰ চাহিদা যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰিছে। অৱশ্যে, ৰপ্তানি-আমদানি (ইএক্সআইএম) বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু দ্ৰুত লজিষ্টিকছ বিকাশৰ পিছতো ভাৰতে খালী কণ্টেইনাৰৰ বাবে বৃহৎ পৰিমাণে আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আহিছে। ঘৰুৱা চাহিদা পূৰণ আৰু পুনৰ অৱস্থানৰ উদ্দেশ্যে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ২০ লাখ খালী কণ্টেইনাৰ আমদানি কৰে। ইয়াৰ ফলত কণ্টেইনাৰৰ উপলব্ধতা বিশ্ব বজাৰৰ উঠা-নমা, মালবাহী মাচুলৰ অস্থিৰতা আৰু যোগান শৃংখলৰ বিঘিনিৰ প্ৰতি দুৰ্বল হৈ পৰিছে।

এই উদীয়মান প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি চৰকাৰে কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণ সহায়তা আঁচনি (Container Manufacturing Assistance Scheme - CMAS) ঘোষণা কৰিছে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ঘৰুৱা নিৰ্মাণক উৎসাহিত কৰি আৰু সমগ্ৰ মূল্য শৃংখলত বিনিয়োগক উৎসাহিত কৰি ভাৰতত এক বিশ্বব্যাপী প্ৰতিযোগিতামূলক কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণ পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলা। এই পদক্ষেপে আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰা আৰু যোগান শৃংখলৰ স্থিতিস্থাপকতা শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্যও লৈছে। ইয়াৰ উপৰি, এই আঁচনিখনে ‘মেক ইন ইণ্ডিয়া’, সামুদ্ৰিক অমৃত কাল দৃষ্টিভংগী ২০৪৭ আৰু বহুমুখী লজিষ্টিকছ বিকাশৰ অধীনত চৰকাৰৰ পদক্ষেপসমূহৰ পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰি ভাৰতৰ দীৰ্ঘম্যাদী সামুদ্ৰিক আৰু বাণিজ্যিক আকাংক্ষাত অৰিহণা যোগাব।

কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণ সহায়তা আঁচনি (Container Manufacturing Assistance Scheme - CMAS) কি?

CMAS-ক ২০২৬–২৭ বৰ্ষৰ কেন্দ্ৰীয় বাজেটত ঘোষণা কৰা হৈছিল। ই বিত্তীয় আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক সহায়তাৰ জৰিয়তে এক প্ৰতিযোগিতামূলক ঘৰুৱা কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণ উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ বাবে এক লক্ষ্যভিত্তিক পদক্ষেপ।

পাঁচ বছৰৰ বাবে ১০,০০০ কোটি টকাৰ ব্যয়-আৱণ্টনেৰে প্ৰস্তাৱিত এই আঁচনিখনে নতুন নিৰ্মাণ সুবিধা প্ৰতিষ্ঠা আৰু বৰ্তমানৰ এককসমূহৰ সম্প্ৰসাৰণক সমৰ্থন কৰে। ই ভাৰতৰ ক্ৰমবৰ্ধমান জাহাজ পৰিবহণৰ কণ্টেইনাৰৰ চাহিদা পূৰণৰ বাবে নিৰ্মাণ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ লক্ষ্যও লৈছে।

এই পদক্ষেপৰ লক্ষ্য হৈছে বৰ্তমানৰ কণ্টেইনাৰ উৎপাদন ক্ষমতাৰ প্ৰায় ১০ গুণ, অৰ্থাৎ বছৰি ৭.৫ লাখ পৰ্যন্ত বিশ ফুট সমতুল্য একক (TEU) ঘৰুৱা নিৰ্মাণ ক্ষমতা স্থাপন কৰা। ইয়াৰ ফলত প্ৰায় ৮০,০০০ লাখ কোটি টকাৰ বজাৰ সুযোগ সৃষ্টি হোৱাৰ লগতে ভাৰতক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে প্ৰতিযোগিতামূলক জাহাজ পৰিবহণৰ কণ্টেইনাৰৰ এক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎপাদক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ আশা কৰা হৈছে।

কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণৰ মূল্য শৃংখল শক্তিশালী কৰাৰ বাবে আঁচনিখনে আগবঢ়ায়:

• নতুন সেউজক্ষেত্ৰভিত্তিক নিৰ্মাণ সুবিধা স্থাপনৰ বাবে মূলধনী সহায়তা।
• বৰ্তমানৰ ব্ৰাউনফিল্ড নিৰ্মাণ এককসমূহৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে সহায়তা।
• ঘৰুৱা কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণৰ প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতা উন্নত কৰাৰ বাবে পৰিচালনামূলক সহায়তা।
• পৰীক্ষণ আন্তঃগাঁথনি, দক্ষতা বিকাশৰ পদক্ষেপ আৰু সক্ষমতা নিৰ্মাণৰ বাবে সহায়তা।

এক সংহত সামুদ্ৰিক পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলা

CMAS হৈছে এক সংহত, ঘৰুৱাভাৱে আধাৰিত কণ্টেইনাৰ পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলাৰ এক বিস্তৃত কৌশলৰ অন্যতম উপাদান। ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত বন্দৰ, জাহাজ পৰিবহণ আৰু জলপথ মন্ত্ৰালয়ে ভাৰত কণ্টেইনাৰ শিপিং লাইন (Bharat Container Shipping Line - BCSL) স্থাপনৰ বাবে এক বুজাবুজিৰ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰে। এই পদক্ষেপত শিপিং কৰ্প’ৰেচন অৱ ইণ্ডিয়া ((Shipping Corporation of India - SCI)), কণ্টেইনাৰ কৰ্প’ৰেচন অৱ ইণ্ডিয়া (Container Corporation of India - CONCOR), জৱাহৰলাল নেহৰু বন্দৰ কৰ্তৃপক্ষ (Jawaharlal Nehru Port Authority - JNPA), ভি.অ’. চিদাম্বৰনাৰ বন্দৰ কৰ্তৃপক্ষ (V.O. Chidambaranar Port Authority - VOCPA) আৰু সাগৰমালা ফাইনেন্স কৰ্প’ৰেচন লিমিটেড (Sagarmala Finance Corporation Limited - SFMCL)-ক একত্ৰিত কৰা হৈছে। এই পদক্ষেপৰ অধীনত ৫১খন বিভিন্ন আকাৰৰ কণ্টেইনাৰ জাহাজৰ বহৰ বিকাশ আৰু ঘৰুৱা কণ্টেইনাৰ ক্ৰয়ৰ বাবে প্ৰায় ৯৯,১৪৯ কোটি টকাৰ বিনিয়োগৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে।

এই সমন্বিত পদ্ধতিয়ে চৰকাৰৰ বিস্তৃত লজিষ্টিকছ পদক্ষেপসমূহৰ পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰে। এইসমূহৰ ভিতৰত আছে:

প্ৰধানমন্ত্ৰী গতি শক্তি (PM Gati Shakti), যিয়ে বন্দৰ, ৰে’ল, ঘাইপথ আৰু ঔদ্যোগিক কেন্দ্ৰসমূহৰ মাজত সংযোগ বৃদ্ধি কৰে;

ৰাষ্ট্ৰীয় লজিষ্টিকছ নীতি (The National Logistics Policy), যিয়ে কাৰ্যকৰী দক্ষতাক সমৰ্থন কৰে; আৰু

সাগৰমালা কাৰ্যসূচী (The Sagarmala Programme), যিয়ে বন্দৰ-নেতৃত্বাধীন উন্নয়নক উৎসাহিত কৰে।

এই পদক্ষেপসমূহে ভাৰতৰ ক্ৰমবৰ্ধমান বাণিজ্যিক পৰিমাণৰ বাবে এক স্থিতিস্থাপক আৰু সংহত লজিষ্টিকছ নেটৱৰ্ক গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।

কৰ্মসংস্থাপন আৰু উৎপাদনৰ সুযোগ

লজিষ্টিকছৰ স্থিতিস্থাপকতা উন্নত কৰাৰ উপৰি, CMAS-এ যথেষ্ট কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টি আৰু ঔদ্যোগিক বিকাশক উদ্দীপিত কৰাৰ আশা কৰা হৈছে।

ই কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণ আৰু আনুষংগিক উদ্যোগসমূহত প্ৰায় ৩,০০০টা প্ৰত্যক্ষ আৰু ৫০,০০০ৰো অধিক পৰোক্ষ চাকৰি সৃষ্টি কৰাৰ সম্ভাৱনা বহন কৰে।

এই পদক্ষেপে কেইবাটাও আনুষংগিক উদ্যোগৰ বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰাৰো আশা কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত আছে:

• কৰ্ণাৰ কাষ্টিং
• কাঠৰ ফ্ৰেম
• কৰ্টেন তীখা

শেহতীয়া অগ্ৰগতি আৰু উদ্যোগৰ সঁহাৰি

২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত ভাৰতে সামুদ্ৰিক নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি অৰ্জন কৰে, যেতিয়া বিশ্বব্যাপী জাহাজ পৰিবহণ কোম্পানী এ.পি. ম’লাৰ–মাৰ্স্কৰ বাবে নিৰ্মিত ভাৰতৰ প্ৰথমটো ভাৰতত নিৰ্মিত ৰপ্তানি-আমদানি (Export-Import - EXIM) জাহাজ পৰিবহণৰ কণ্টেইনাৰ মুকলি কৰা হয়। উত্তৰ প্ৰদেশৰ দাদৰিস্থিত মাৰ্স্ক–কনকৰ ইনলেণ্ড কণ্টেইনাৰ ডিপ’ত এই কণ্টেইনাৰটো উন্মোচন কৰা হয়।

কণ্টেইনাৰটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে স্বীকৃত আইএছঅ’ (ISO) মানদণ্ড আৰু নিৰাপদ কণ্টেইনাৰৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলন (International Convention for Safe Containers - CSC) -ৰ অনুসৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত বিশ্বব্যাপী জাহাজ পৰিবহণ নেটৱৰ্কত ইয়াক ব্যৱহাৰৰ বাবে উপযুক্ত কৰি তোলা হৈছে। এই মুকলিয়ে বিশ্বব্যাপী মানদণ্ড পূৰণ কৰা জাহাজ পৰিবহণৰ কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ সক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰে।

আন এক উল্লেখযোগ্য মাইলৰ খুঁটি হৈছে মাৰ্স্কে ডি.চি.এম. শ্ৰীৰাম গ্ৰুপৰ পৰা অতিৰিক্ত ১,০০০টা ‘মেড-ইন-ইণ্ডিয়া’ জাহাজ পৰিবহণৰ কণ্টেইনাৰৰ অৰ্ডাৰ দিয়া। এই অৰ্ডাৰে ভাৰতৰ উদীয়মান নিৰ্মাণ সক্ষমতাৰ প্ৰাৰম্ভিক বাণিজ্যিক স্বীকৃতি প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ই বিশ্বব্যাপী জাহাজ পৰিবহণ কোম্পানীসমূহৰ মাজত উচ্চমানৰ জাহাজ পৰিবহণৰ কণ্টেইনাৰ উৎপাদন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ সক্ষমতাৰ প্ৰতি বৃদ্ধি পোৱা আস্থাৰ ইংগিতো দিয়ে।

এই উন্নয়নসমূহে চৰকাৰৰ নীতি-হস্তক্ষেপসমূহে এতিয়া বাণিজ্যিক ফলাফললৈ ৰূপান্তৰিত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰাৰ ইংগিত দিয়ে। ইয়াৰ উপৰি, এইসমূহে বিশ্বব্যাপী সামুদ্ৰিক মূল্য শৃংখলৰ ভিতৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নিৰ্মাণ কেন্দ্ৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰাৰ ভাৰতৰ আকাংক্ষাক অধিক শক্তিশালী কৰে।

বৃহত্তৰ সামুদ্ৰিক ৰূপান্তৰৰ অংশ

CMAS হৈছে ভাৰতৰ সামুদ্ৰিক খণ্ডক শক্তিশালী কৰা এক বিস্তৃত সংস্কাৰসমূহৰ অংশ। ঘৰুৱা কণ্টেইনাৰ উৎপাদনক উৎসাহিত কৰাৰ সমান্তৰালভাৱে চৰকাৰে কেইবাটাও বিধায়িনী, প্ৰতিষ্ঠানিক আৰু আন্তঃগাঁথনিমূলক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। একেলগে, এই ব্যৱস্থাসমূহে ভাৰতৰ সামুদ্ৰিক পৰিৱেশতন্ত্ৰক আধুনিকীকৰণ কৰাৰ লগতে ব্যৱসায় কৰাৰ সহজতা উন্নত কৰাৰ লক্ষ্য লৈছে।

ইয়াৰ ভিতৰত আছে ২০২৫ চনৰ ব্যৱসায়িক জাহাজ পৰিবহণ আইন, ২০২৫ চনৰ উপকূলীয় জাহাজ পৰিবহণ আইন আৰু ২০২৫ চনৰ ভাৰতীয় বন্দৰ আইন প্ৰণয়ন। এই আইনসমূহে জাহাজ পৰিবহণ, উপকূলীয় বাণিজ্য আৰু বন্দৰ প্ৰশাসনৰ বাবে এক আধুনিকীকৃত আইনী কাঠামো প্ৰদান কৰে। এই সংস্কাৰসমূহৰ পৰিপূৰক হিচাপে ৱান নেচন ৱান প’ৰ্ট প্ৰচেছ (One Nation One Port Process - ONOP), সামুদ্ৰিক একক খিৰিকী (Maritime Single Window) আৰু ই-সমুদ্ৰ (e-Samudra)ৰ দৰে ডিজিটেল পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হৈছে। এই পদক্ষেপসমূহে নিয়ামক প্ৰক্ৰিয়া সৰল কৰে, নথিপত্ৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ্ৰাস কৰে আৰু বন্দৰ আৰু জাহাজ পৰিবহণ সেৱাসমূহৰ মাজত কাৰ্যকৰী দক্ষতা উন্নত কৰে।

চৰকাৰে ৭০,০০০ কোটি টকাৰ জাহাজ নিৰ্মাণ বিত্তীয় সহায়তা পেকেজো ঘোষণা কৰিছে। এই পেকেজৰ লক্ষ্য হৈছে ঘৰুৱা জাহাজ নিৰ্মাণৰ সক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা আৰু সামুদ্ৰিক নিৰ্মাণ খণ্ডত অধিক বিনিয়োগক উৎসাহিত কৰা। প্ৰস্তাৱিত ভাৰত কণ্টেইনাৰ শিপিং লাইন (Bharat Container Shipping Line - BCSL)-ৰ সৈতে এই পদক্ষেপসমূহে জাহাজ নিৰ্মাণ, কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণ, জাহাজ পৰিবহণ সেৱা, বন্দৰ আৰু বহুমুখী লজিষ্টিকছক সামৰি এক সংহত সামুদ্ৰিক পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলাৰ লক্ষ্য লৈছে।

বাধৱন বন্দৰ, গেলাথিয়া উপসাগৰৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট বন্দৰ, টুনা টেকৰা কণ্টেইনাৰ টাৰ্মিনেল আৰু ভি.অ’. চিদাম্বৰনাৰ বন্দৰৰ আউটাৰ হাৰ্বাৰ কণ্টেইনাৰ টাৰ্মিনেলকে ধৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃগাঁথনিমূলক প্ৰকল্পসমূহ দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়িছে। এই প্ৰকল্পসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে ভাৰতৰ সামুদ্ৰিক আন্তঃগাঁথনি সম্প্ৰসাৰণ কৰা আৰু মাল পৰিচালনাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা।

কণ্টেইনাৰ বন্দৰ কাৰ্যক্ষমতা সূচক (Container Port Performance Index - CPPI) ২০২৫ অনুসৰি এতিয়া ভাৰতৰ তিনিটা বন্দৰে বিশ্বৰ শীৰ্ষ ৩০টা বন্দৰৰ ভিতৰত স্থান লাভ কৰিছে। ইয়াৰ দ্বাৰা বন্দৰৰ কাৰ্যক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত অব্যাহত থকা উন্নতি প্ৰতিফলিত হৈছে আৰু বিশ্বব্যাপী সামুদ্ৰিক বাণিজ্যত ভাৰতৰ স্থান অধিক শক্তিশালী হৈছে।

আগবাঢ়ি যোৱাৰ পথ

CMAS-এ এক বিশ্বব্যাপী প্ৰতিযোগিতামূলক সামুদ্ৰিক নিৰ্মাণ পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলাৰ দিশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ চিহ্নিত কৰে। কণ্টেইনাৰ উৎপাদনক উৎসাহিত কৰি আৰু আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰি এই আঁচনিখনে যোগান শৃংখলৰ স্থিতিস্থাপকতা শক্তিশালী কৰা, কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টি কৰা আৰু বিশ্বব্যাপী বাণিজ্যত ভাৰতৰ প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ আশা কৰা হৈছে। বিস্তৃত সামুদ্ৰিক সংস্কাৰৰ দ্বাৰা পৰিপূৰক হিচাপে CMAS-এ ভাৰতক এক আগশাৰীৰ সামুদ্ৰিক নিৰ্মাণ আৰু লজিষ্টিকছ কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ সম্ভাৱনা বহন কৰে।

তথ্যসূত্ৰঃ

বন্দৰ, জাহাজ আৰু জলপথ মন্ত্ৰালয়

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU2875_nAmH3t.pdf?source=pqars&utm

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221817&reg=48&lang=2

https://dgma.gov.in/download/1775649151_69d6417f46b3f_dgs-nmdc-address-01042026.pdf?utm

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222805&lang=1&reg=3&utm

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2280831&lang=1&reg=3&utm

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বাণিজ্য আৰু উন্নয়ন সন্মিলন (UNCTAD)

https://unctad.org/topic/transport-and-trade-logistics/review-of-maritime-transport?utm

https://unctad.org/publication/review-maritime-transport-2025?utm

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

****

পিআইবি গৱেষণা

RR