पत्र सूचना कार्यालय

শাৰীৰ পৰা ক্লিকলৈ, ভাৰতীয় ৰে'লৱেই যাত্ৰীৰ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাক ৰূপান্তৰিত কৰিছে। আজি প্ৰযুক্তিয়ে বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ ৰাজহুৱা সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাক শক্তি প্ৰদান কৰিছে। অবিৰত আধুনিকীকৰণে টিকট বুকিং অধিক দ্ৰুত আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য কৰি তুলিছে। আধুনিকীকৃত যাত্ৰীৰ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা (Passenger Reservation System – PRS)-এ অধিক স্মাৰ্ট আৰু অধিক নিৰৱচ্ছিন্ন ভ্ৰমণ অভিজ্ঞতা সৃষ্টি কৰিছে।

ৰে'লৱে সংৰক্ষণৰ মেৰুদণ্ড

প্ৰতিদিনে ভাৰতীয় ৰে'লৱেই বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ ৰে'ল নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে লাখ লাখ যাত্ৰীক সংযোগ কৰে। কাম, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, ব্যৱসায় বা পৰিয়ালৰ বাবে ভ্ৰমণ কৰা যিয়েই নহওক কিয়, যাত্ৰীসকলে নিজৰ যাত্ৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিবলৈ এক নিৰ্ভৰযোগ্য সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। প্ৰতিটো সংৰক্ষিত টিকটৰ আঁৰত আছে যাত্ৰীৰ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা (PRS), যি প্ৰায় চাৰি দশক ধৰি ৰে'লৱেৰ টিকট বুকিঙৰ প্ৰযুক্তি-সক্ষম মেৰুদণ্ড হিচাপে কাম কৰি আহিছে। ১৯৮৬ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা PRS-এ হাতেলিখা সংৰক্ষণ কাউণ্টাৰক প্ৰতিস্থাপন কৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অনলাইন আৰু ম'বাইল টিকট বুকিং সমৰ্থন কৰালৈকে বিকশিত হৈছে।

ব্যৱহাৰকাৰীৰ সংখ্যা আৰু অনলাইন গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে দ্ৰুত, অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু নিৰৱচ্ছিন্ন বুকিং সুবিধাৰ প্ৰত্যাশাও বৃদ্ধি পাইছে। বিশেষকৈ তৎকাল সংৰক্ষণৰ সময়ত হোৱা শীৰ্ষ বুকিং পৰ্যায়ত ব্যাপক চাহিদা দেখা যায়, যাৰ ফলত এক বেলেগ যুগৰ বাবে মূলতঃ নিৰ্মাণ কৰা আন্তঃগাঁথনিৰ ওপৰত অধিক চাপ পৰে। এই পৰিৱৰ্তিত প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ ভাৰতীয় ৰে'লৱেই PRS-ৰ এক ব্যাপক আধুনিকীকৰণৰ কাম হাতত লৈছে। নতুন PRS-এ বুকিং ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিব, যাত্ৰী-কেন্দ্ৰিক সুবিধা প্ৰৱৰ্তন কৰিব আৰু এক শক্তিশালী অনলাইন আন্তঃগাঁথনি সৃষ্টি কৰিব।

যাত্ৰীৰ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাৰ চাৰি দশক

PRS হৈছে কম্পিউটাৰাইজড প্লেটফৰ্ম যিয়ে সমগ্ৰ ভাৰতীয় ৰে'লৱে নেটৱৰ্কত সংৰক্ষিত টিকট সেৱা পৰিচালনা কৰে। ই যাত্ৰীসকলক সংৰক্ষিত টিকট বুক, সংশোধন আৰু বাতিল কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। ই আসন আবণ্টন, অপেক্ষমাণ তালিকা, বাতিলৰ বিপৰীতে সংৰক্ষণ (RAC), সংৰক্ষণ তালিকা আৰু যাত্ৰীৰ অনুসন্ধানো পৰিচালনা কৰে। সংৰক্ষণ কেন্দ্ৰ আৰু অনলাইন বুকিং চেনেলসমূহ সংযোগ কৰি PRS-এ ৰে'লৱে সংৰক্ষণ অধিক দক্ষ, স্বচ্ছ আৰু সহজলভ্য কৰি তুলিছে।

PRS-এ হাতেলিখা সংৰক্ষণ পঞ্জী আৰু কাউণ্টাৰ-ভিত্তিক বুকিঙৰ ঠাইত এক ইলেক্ট্ৰনিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ৰে'লৱে নেটৱৰ্ক সম্প্ৰসাৰিত হোৱাৰ লগে লগে PRS-ও এক ৰাষ্ট্ৰব্যাপী সংৰক্ষণ প্লেটফৰ্মলৈ বিকশিত হয়। ই যাত্ৰীসকলক দেশৰ যিকোনো ঠাইৰ পৰা ৰে'লৰ টিকট বুক কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তুলিছিল। বৰ্তমান PRS-এ কাউণ্টাৰ, ৱেবছাইট আৰু ম'বাইল এপ্লিকেচনৰ জৰিয়তে সংৰক্ষণ সমৰ্থন কৰে। অনলাইন সংৰক্ষণৰ বাবে যাত্ৰীসকলে ভাৰতীয় ৰে'লৱে কেটাৰিং আৰু পৰ্যটন নিগমৰ (IRCTC) ৱেবছাইট আৰু ম'বাইল এপ্লিকেচনৰ জৰিয়তে PRS ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াৰ ফলত যাত্ৰীসকলে যিকোনো ঠাইৰ পৰা এক নিৰৱচ্ছিন্ন ডিজিটেল প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে সংৰক্ষিত টিকট বুক কৰিব পাৰে।

PRS-এ হাতেলিখা সংৰক্ষণ পঞ্জী আৰু কাউণ্টাৰ-ভিত্তিক বুকিঙৰ ঠাইত এক ইলেক্ট্ৰনিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ৰে'লৱে নেটৱৰ্ক সম্প্ৰসাৰিত হোৱাৰ লগে লগে PRS-এ দেশব্যাপী কম্পিউটাৰাইজড উন্নত সংৰক্ষণ আৰু টিকট ব্যৱস্থাৰ নেটৱৰ্ক  (Computerised Enhanced Reservation and Ticketing - CONCERT)-ৰ জৰিয়তে এক ৰাষ্ট্ৰব্যাপী সংৰক্ষণ প্লেটফৰ্ম হিচাপে বিকশিত হয়। ইয়াৰ ফলত যাত্ৰীসকলে ৰে'লখনৰ উৎপত্তিস্থল বা গন্তব্যস্থান যিয়েই নহওক কিয়, যিকোনো সংযুক্ত সংৰক্ষণ কেন্দ্ৰৰ পৰা দেশৰ যিকোনো ৰে'লৰ টিকট বুক কৰিবলৈ সক্ষম হয়। সময়ৰ লগে লগে সংৰক্ষণ কাউণ্টাৰৰ বাহিৰলৈ বুকিং চেনেলসমূহ ৱেবছাইট আৰু ম'বাইল এপ্লিকেচনলৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়। আজি যাত্ৰীসকলে ভাৰতীয় ৰে'লৱে কেটাৰিং আৰু পৰ্যটন নিগমৰ (Indian Railway Catering and Tourism Corporation's - IRCTC) ৱেবছাইট আৰু ম'বাইল এপ্লিকেচনৰ জৰিয়তে অনলাইনত PRS ব্যৱহাৰ কৰে, যাৰ ফলত যিকোনো ঠাইৰ পৰা সংৰক্ষিত টিকট বুক কৰা সম্ভৱ হৈছে।

এই পদক্ষেপসমূহে স্বচ্ছতা আৰু কাৰ্যকৰী দক্ষতা উন্নত কৰিছে।

যাত্ৰীৰ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা (PRS): বৃহৎ পৰিসৰৰ এক ডিজিটেল প্লেটফৰ্ম

২০২৫ চনৰ জুন আৰু ২০২৬ চনৰ জুনৰ সময়ছোৱাত যাত্ৰীসকলে PRS-ৰ জৰিয়তে ৬৫.০৮ কোটি সংৰক্ষিত টিকট বুক কৰিছিল। ইয়াৰে ৫৭.৯০ কোটি টিকট (৮৯%) অনলাইনত বুক কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত ৰে'ল যাত্ৰীসকলৰ মাজত ডিজিটেল সেৱাৰ দ্ৰুত গ্ৰহণযোগ্যতা প্ৰতিফলিত হয়।

বৰ্তমান PRS বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ অনলাইন ৰে'ল বুকিং প্লেটফৰ্ম। ইয়াক ৰে'ল তথ্য ব্যৱস্থা কেন্দ্ৰ (CRIS)-এ বিকশিত আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ই বিভিন্ন বুকিং চেনেলৰ জৰিয়তে প্ৰতিদিনে ২০.৫ লাখৰো অধিক যাত্ৰীক সেৱা আগবঢ়ায়। PRS-ৰ লেনদেনৰ প্ৰায় ৭৩% নগদবিহীন। PRS ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ জনসাধাৰণমুখী অনলাইন প্লেটফৰ্ম হিচাপে বিকশিত হৈছে।

ডিজিটেল ভাৰতৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ

বৰ্ধিত চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ ভাৰতীয় ৰে'লৱেক অধিক লেনদেনৰ পৰিমাণ পৰিচালনা কৰিব পৰা, লগতে দ্ৰুত, অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু অধিক সুৰক্ষিত সেৱা প্ৰদান কৰিব পৰা এক বুকিং ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন।

• সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাটো শক্তিশালী কৰিবলৈ ভাৰতীয় ৰে'লৱেই কেইবাটাও যাত্ৰী-কেন্দ্ৰিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছে:
• অগ্ৰিম সংৰক্ষণ সময়সীমা (ARP) ১২০ দিনৰ পৰা ৬০ দিনলৈ হ্ৰাস কৰা হৈছে, যাতে যাত্ৰীসকলৰ বুকিংৰ ধৰণৰ সৈতে অধিক ভালদৰে সামঞ্জস্য স্থাপন কৰিব পৰা যায়।
• ন্যায্যতা আৰু স্বচ্ছতা উন্নত কৰিবলৈ ২০২৫ চনৰ জুলাইত আধাৰ-প্ৰমাণীকৃত তৎকাল বুকিং প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।
• স্বয়ংক্ৰিয় বট আৰু অননুমোদিত এজেণ্টৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিবলৈ পিছত OTP-ভিত্তিক পৰীক্ষণ সংযোজন কৰা হয়। ২০১০ চনত Itanium ছাৰ্ভাৰ আৰু OpenVMS প্লেটফৰ্মত স্থাপন কৰা বৰ্তমানৰ PRS-টো ডিজিটেল চাহিদাৰ এক বেলেগ পৰিসৰৰ বাবে ডিজাইন কৰা হৈছিল। এতিয়া ইয়াক ক্লাউড-সক্ষম, পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থালৈ উন্নীত কৰা হৈছে।

উন্নীত PRS-এ প্ৰদান কৰিব:

• বৰ্তমানৰ ব্যৱস্থাৰ ৩২,০০০ৰ তুলনাত প্ৰতি মিনিটত ১.৫ লাখতকৈ অধিক টিকট বুকিং।
• বৰ্তমানৰ ৪ লাখৰ তুলনাত প্ৰতি মিনিটত ৪০ লাখতকৈ অধিক অনুসন্ধান।
• বুকিং আৰু অনুসন্ধানৰ বাবে বহুভাষিক, ব্যৱহাৰকাৰী-অনুকূল আন্তঃপৃষ্ঠ।
• ভৱিষ্যতৰ যাত্ৰীৰ চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ অধিক স্কেলযোগ্যতা, নমনীয়তা আৰু নিৰ্ভৰযোগ্যতা।

ৰে'ল তথ্য ব্যৱস্থা কেন্দ্ৰ (CRIS): ৰে'লৱে প্ৰযুক্তি পৰিচালনা কৰা প্ৰতিষ্ঠান

১৯৮৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা ৰে'ল তথ্য ব্যৱস্থা কেন্দ্ৰ (CRIS)-এ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ বাবে তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ আন্তঃগাঁথনি ডিজাইন, বিকাশ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। প্ৰায় চাৰি দশকত CRIS-এ ৰে'ল বুকিং কম্পিউটাৰাইজ কৰাৰ পৰা একত্ৰিত ডিজিটেল প্লেটফৰ্ম বিকশিত কৰালৈকে সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। বৰ্তমান ইয়াৰ সমাধানসমূহে প্ৰতিদিনে লাখ লাখ যাত্ৰী আৰু ৰে'লৱে কৰ্মচাৰীক সহায় কৰে।

যাত্ৰী-কেন্দ্ৰিক ডিজিটেল সেৱা

CRIS-এ PRS-কে ধৰি কেইবাটাও প্লেটফৰ্ম বিকশিত কৰিছে, যিয়ে যাত্ৰীসকলে ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ সৈতে কেনেদৰে যোগাযোগ কৰে তাক ৰূপান্তৰিত কৰিছে।

অসংৰক্ষিত টিকট ব্যৱস্থা (UTS): অসংৰক্ষিত যাত্ৰাৰ বাবে কাগজবিহীন আৰু ম'বাইল টিকট সেৱা সমৰ্থন কৰে।

ৰাষ্ট্ৰীয় ৰে'ল অনুসন্ধান ব্যৱস্থা (NTES): ৰে'লৰ বাস্তৱ-সময়ৰ চলাচলৰ স্থিতি, সময়সূচী আৰু আগমন বা প্ৰস্থানৰ তথ্য প্ৰদান কৰে।

RailConnect: ২০১৭ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা RailConnect ম'বাইল এপ্লিকেচনে স্মাৰ্টফোনলৈ PRS সেৱা লৈ আহিছিল। ই অনলাইন টিকট বুকিং, টিকট বাতিল আৰু PNR অনুসন্ধানৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছিল।

RailOne: ২০২৫ চনৰ জুলাইত আৰম্ভ কৰা RailOne হৈছে এক সংহত ম'বাইল এপ্লিকেচন। RailOne-এ এক একীভূত আন্তঃপৃষ্ঠত একাধিক কাৰ্য সংযুক্ত কৰি ৰে'লৱে সেৱাসমূহৰ প্ৰৱেশ সহজ কৰি তুলিছে। ২২ জুলাইলৈকে এপ্লিকেচনটোৰ Android আৰু iOS ডিভাইচত ৪.৫৫ কোটিতকৈ অধিক ডাউনলোড নথিভুক্ত হৈছে। বৰ্তমান ই প্ৰতিদিনে প্ৰায় ৯.৬৫ লাখ টিকট বুকিংৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছে। ইয়াৰ শেহতীয়া সুবিধাসমূহৰ ভিতৰত এটা হৈছে AI-ভিত্তিক অপেক্ষমাণ তালিকা নিশ্চিতকৰণৰ পূৰ্বানুমান। ই যাত্ৰাৰ পূৰ্বে অপেক্ষমাণ তালিকাত থকা টিকট নিশ্চিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা অনুমান কৰে, আনকি টিকট বুক কৰাৰ সময়তো। পূৰ্বানুমানৰ সঠিকতা ৫৩%ৰ পৰা ৯৪%লৈ উন্নত হৈছে, যাৰ ফলত যাত্ৰীসকলে অধিক তথ্যসমৃদ্ধ ভ্ৰমণৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰিছে।

RailMadad: যাত্ৰীৰ অভিযোগ, মতামত আৰু সেৱাৰ অনুৰোধৰ বাবে এক সংহত প্লেটফৰ্ম প্ৰদান কৰে। যাত্ৰীসকলে RailMadad ৱেবছাইট, ম'বাইল এপ্লিকেচন, SMS আৰু ৰে'লৱে হেল্পলাইন ১৩৯ৰ জৰিয়তে সহায় বিচাৰিব পাৰে। সময়মতে অভিযোগ নিষ্পত্তিৰ বাবে এই প্লেটফৰ্মত স্বয়ংক্ৰিয় অভিযোগ আৱণ্টন আৰু স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ওপৰলৈ প্ৰেৰণৰ ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যোৱা তিনিটা বছৰত নিষ্পত্তি কৰা অভিযোগৰ বিৱৰণ:

CoachMitra: যাত্ৰাৰ সময়ত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু সহায়ৰ দৰে অন-ব'ৰ্ড সুবিধাৰ বাবে যাত্ৰীসকলক অনুৰোধ জনোৱাত সহায় কৰে।

Rail Sugam: ৰে'ল সেৱা, মালবাহী আৰু যাত্ৰী-সম্পৰ্কীয় সুবিধাৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰে।

Rail Rajbhasha: ডিজিটেল সঁজুলিৰ জৰিয়তে ৰে'লৱে প্ৰশাসনত হিন্দী ভাষাৰ ব্যৱহাৰত সহায় কৰে।

ৰে'লৱে পৰিচালনাক সহায় কৰা প্ৰযুক্তি

যাত্ৰী সেৱাৰ বাহিৰেও CRIS-এ ৰে'লৱেৰ দক্ষতা উন্নত কৰা ডিজিটেল ব্যৱস্থা বিকশিত কৰিছে।

মালবাহী পৰিচালনা তথ্য ব্যৱস্থা (FOIS): মাল পৰিবহন, ৱেগন পৰিচালনা আৰু লজিষ্টিক পৰিকল্পনাক ডিজিটেল ৰূপ দিয়ে।

ক্ৰু মেনেজমেণ্ট ছিষ্টেম (CMS): ক্ৰু সময়সূচী, নিয়োগ আৰু নিৰীক্ষণ সৰল কৰে।

eDrishti: ৰে'লৱেৰ প্ৰদৰ্শন আৰু পৰিচালনামূলক সূচকসমূহ নিৰীক্ষণৰ বাবে ডেশ্বব'ৰ্ড প্ৰদান কৰে।

Aapoorti: ক্ৰয় আৰু নিবিদা পৰিচালনা প্ৰক্ৰিয়াক ডিজিটেল ৰূপ দিয়ে।

Chalak Dal আৰু Hand-Held Terminals: ক্ষেত্ৰ পৰ্যায়ৰ পৰিচালনা, পৰিদৰ্শন আৰু বাস্তৱ-সময়ৰ নিৰীক্ষণত সহায় কৰে।

উদীয়মান প্ৰযুক্তি গ্ৰহণ

CRIS-এ উন্নত ডিজিটেল সমাধানৰ জৰিয়তে ৰে'লৱে প্ৰযুক্তি আধুনিকীকৰণ অব্যাহত ৰাখিছে। ই কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, মেচিন লাৰ্নিং, বিগ ডাটা এনালিটিক্স আৰু ক্লাউড কম্পিউটিং গ্ৰহণ কৰি আছে। ইয়াৰ লগতে ৰে'লৱেৰ বিভিন্ন প্ৰয়োগত ব্লকচেইন, ইণ্টাৰনেট অৱ থিংছ (IoT) আৰু অগমেণ্টেড/ভাৰ্চুৱেল ৰিয়েলিটি (AR/VR)-ও গ্ৰহণ কৰি আছে। এই প্ৰযুক্তিসমূহ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে:

• ৰে'লৰ বিলম্ব আৰু অপেক্ষমাণ তালিকাৰ টিকট নিশ্চিতকৰণৰ পূৰ্বানুমান কৰিবলৈ।
• ৰে'লৰ পথ আৰু সময়সূচী অনুকূল কৰিবলৈ।
• শক্তি ব্যৱহাৰৰ পূৰ্বানুমান কৰিবলৈ।
• ৰে'লৱেৰ সম্পত্তিৰ পূৰ্বানুমানমূলক ৰক্ষণাবেক্ষণ সক্ষম কৰিবলৈ।
• পৰিকল্পনা আৰু পৰিচালনামূলক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ উন্নত কৰিবলৈ।

পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ PRS-এ এই প্ৰযুক্তিগত ভেটিৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ই ক্লাউড-সক্ষম আন্তঃগাঁথনিক উন্নত ডিজিটেল প্ৰযুক্তিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি এক দ্ৰুত, স্মাৰ্ট আৰু অধিক স্কেলযোগ্য সংৰক্ষণ প্লেটফৰ্ম সৃষ্টি কৰিছে।

ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰস্তুত সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা

যাত্ৰীৰ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাই প্ৰায় চাৰি দশক ধৰি ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ ডিজিটেল ৰূপান্তৰক প্ৰতিফলিত কৰে। আজি ই সমগ্ৰ দেশৰ লাখ লাখ যাত্ৰীয়ে ব্যৱহাৰ কৰা এক বিশ্বাসযোগ্য সংৰক্ষণ প্লেটফৰ্ম। পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ PRS-এ এই শক্তিশালী ভেটিৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰিছে। একেলগে এইসমূহে অধিক দ্ৰুত, অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু অধিক নিৰৱচ্ছিন্ন ৰে'ল সেৱা প্ৰদান কৰিব। যাত্ৰীৰ প্ৰয়োজনীয়তা অব্যাহতভাৱে বিকশিত হৈ থকাৰ লগে লগে ভাৰতীয় ৰে'লৱেই ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰস্তুত এক সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছে।
তথ্যসূত্ৰসমূহ

ৰে'ল তথ্য ব্যৱস্থা কেন্দ্ৰ

https://cris.org.in/loadpage?page=indexNew#home

ৰে’ল মন্ত্ৰালয়

https://indianrail.gov.in/enquiry/PNR/PnrEnquiry.jsp

https://sr.indianrailways.gov.in/view_detail.jsp?lang=0&id=0,4,268&dcd=19160&did=17678519509983E5D5568AFF4D66322B878236BFF8C69

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1685036&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1566211&lang=2&reg=48

https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/eff_res/work_Study/2019-20/208_SR_2019-20.pdf

https://www.pmf.irctc.co.in/cn/TermsAndConditions.html

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2141145&reg=48&lang=2

https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/eff_res/work_Study/2019-20/81_NR_2019-20.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2258800&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2154363&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2140614&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2285066&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2065879&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2135694&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1486017&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2140614&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2287719&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1514686&reg=48&lang=2

PDF চাবলৈ ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা