पत्र सूचना कार्यालय

ভাৰতৰ প্ৰতিভা পৰিৱেশতন্ত্ৰ এখন সমগ্ৰ জীৱনচক্ৰভিত্তিক দৃষ্টিভংগীৰ জৰিয়তে বিকশিত হৈ আছে, য'ত শিক্ষা, দক্ষতা বিকাশ, নিয়োজন আৰু উদ্যমিতাক একত্ৰিত কৰা হৈছে। নীতি-সংস্কাৰ আৰু মুখ্য আঁচনিসমূহে বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ পৰাই পাঠ্যক্ৰমত বৃত্তিমূলক শিক্ষাক অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ লগতে নিৰৱচ্ছিন্ন দক্ষতা উন্নয়ন আৰু আজীৱন শিক্ষাক উৎসাহিত কৰিছে। এই কাঠামোৱে ক্ৰমবৰ্ধমানভাৱে উদ্যোগ-প্ৰাসংগিকতা, ডিজিটেল প্ৰযুক্তি, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা আৰু ভৱিষ্যত-সাজু দক্ষতাসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে, যাতে পৰিৱৰ্তিত কৰ্মশক্তিৰ চাহিদা পূৰণ কৰিব পৰা যায়। শিক্ষানুষ্ঠান, উদ্যোগ, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা আৰু প্ৰযুক্তি খণ্ডৰ নেতাসকলৰ সৈতে শক্তিশালী অংশীদাৰিত্বই গুণগত প্ৰশিক্ষণ আৰু নিয়োজনৰ সুযোগ অধিক সুলভ কৰি তুলিছে। মহিলা, শিল্পী-কাৰিকৰ, গ্ৰাম্য সম্প্ৰদায় আৰু অন্যান্য বঞ্চিত গোটসমূহৰ বাবে বিশেষ পদক্ষেপে দক্ষতা বিকাশক অধিক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক কৰি তুলিছে। সামগ্ৰিকভাৱে এই পদক্ষেপসমূহে এক স্থিতিস্থাপক, উদ্ভাৱন-চালিত কৰ্মশক্তি গঢ়ি তুলিছে, যি অৰ্থনৈতিক ৰূপান্তৰ, বৈশ্বিক প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা আৰু বহনক্ষম বিকাশক সমৰ্থন আগবঢ়াবলৈ অধিক সু-সজ্জিত।

ভাৰতৰ প্ৰতিভা পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ সবলীকৰণ

বিকশিত ভাৰত ২০৪৭ৰ দিশে ভাৰতৰ যাত্ৰাৰ মূল আধাৰ হৈছে এক শক্তিশালী প্ৰতিভা পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলা। স্থায়ী অৰ্থনৈতিক বিকাশ, প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা বৃদ্ধি আৰু ন্যায্য উন্নয়ন নিশ্চিত কৰিবলৈ এক দক্ষ, উৎপাদনশীল আৰু উদ্ভাৱনী কৰ্মশক্তি অপৰিহাৰ্য। প্ৰতিভা বিকাশক আজীৱন চলি থকা এক যাত্ৰা হিচাপে স্বীকৃতি দি চৰকাৰে জীৱনচক্ৰভিত্তিক এক দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিছে। ইয়াৰ অন্তৰ্গত হৈছে বিদ্যালয়ত বৃত্তিমূলক শিক্ষা, কৰ্মশক্তিৰ দক্ষতা উন্নয়ন, এপ্ৰেন্টিচশ্বীপ, উদ্যমিতা বিকাশ, মহিলা-কেন্দ্ৰিক দক্ষতা বিকাশ আৰু আজীৱন শিক্ষা। এই সকলো পদক্ষেপৰ লক্ষ্য হৈছে এক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক, উদ্যোগ-প্ৰতিক্ৰিয়াশীল প্ৰতিভা কাঠামো গঢ়ি তোলা।

জীৱনৰ প্ৰতিটো স্তৰত দক্ষতা বিকাশ নিয়োগ যোগ্যতা আৰু কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বজাই ৰাখিবলৈ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইয়াৰ ফলত ভাৰত বিশ্বৰ মুখ্য প্ৰতিভা কেন্দ্ৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰি দীৰ্ঘম্যাদী অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু বৈশ্বিক প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতাক আগুৱাই নিব পাৰিব।

শেহতীয়াকৈ, বিশ্বৰ শ্ৰম বজাৰত দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন ঘটাৰ লগে লগে নিৰৱচ্ছিন্ন দক্ষতা বিকাশৰ প্ৰয়োজনীয়তা অধিক স্পষ্ট হৈ পৰিছে। স্বয়ংক্ৰিয়কৰণ, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, ডিজিটেলকৰণ, জলবায়ু পদক্ষেপ আৰু জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনে কামৰ প্ৰকৃতিক নতুন ৰূপ দিছে। এই প্ৰৱণতাসমূহে নতুন আৰু বিকশিত হৈ থকা দক্ষতাৰ চাহিদা সৃষ্টি কৰিছে।

ভাৰতৰ উন্নত দক্ষতা-সাজু অৱস্থাই ২০৪৭ চনৰ ভিতৰত অৰ্থপূৰ্ণ নিয়োজনৰ সৈতে ১০০% দক্ষ শ্ৰমশক্তি গঢ়ি তোলাৰ সুযোগ অধিক শক্তিশালী কৰিছে। ইণ্ডিয়া স্কিলছ ৰিপ'ৰ্ট ২০২৬ অনুসৰি, নিয়োগ যোগ্যতা ২০২০ চনৰ ৪৬% ৰ পৰা বৃদ্ধি পাই ২০২৬ চনত ৫৬.৪% হৈছে। ই লক্ষ্যভিত্তিক দক্ষতা বিকাশ আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক পদক্ষেপসমূহৰ ইতিবাচক প্ৰভাৱ প্ৰতিফলিত কৰে। শক্তিশালী নিয়োগ মনোভাৱেও ভৱিষ্যতৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰতি ক্ৰমবৰ্ধমান চাহিদাৰ ইংগিত দিয়ে।

দক্ষতা বিকাশ: এক অগ্ৰাধিকাৰ

দক্ষতা বিকাশ এতিয়া ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক ৰূপান্তৰৰ এক কৌশলগত স্তম্ভ। ই ব্যক্তিসকলক পৰিৱৰ্তিত শ্ৰম বজাৰ আৰু উদীয়মান প্ৰযুক্তিৰ সৈতে খাপ খুৱাব পৰা সক্ষমতা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ উপৰিও ই ভাৰতক নিজৰ জনগাঁথনিগত সুবিধা সদ্ব্যৱহাৰ, বৈশ্বিক কৰ্মশক্তিৰ চাহিদা পূৰণ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী অৰ্থনৈতিক বিকাশ অব্যাহত ৰখাত সহায় কৰে।

• অৰ্থনৈতিক বিকাশক ত্বৰান্বিত কৰা: দক্ষতা আৰু জ্ঞান অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু সামাজিক উন্নয়নৰ মৌলিক চালিকা শক্তি। নিয়োগ যোগ্যতা আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰি দক্ষতা বিকাশে দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস, বহনক্ষম উদ্যোগ সৃষ্টি আৰু ব্যাপকভিত্তিক বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ইয়াৰ ফলত অধিক উৎপাদনশীলতা, বিস্তৃত নিয়োজনৰ সুযোগ আৰু আয় বৃদ্ধিৰ এক ইতিবাচক চক্ৰ (Virtuous Cycle) গঢ়ি উঠে।
• বিশ্বজুৰি উদীয়মান দক্ষতাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনোৱা: দ্ৰুত প্ৰযুক্তিগত আৰু জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনে বিশ্বজুৰি অৰ্থনীতি আৰু শ্ৰম বজাৰক নতুন ৰূপ দিছে। স্বয়ংক্ৰিয়কৰণ, জলবায়ু পদক্ষেপ, ডিজিটেলকৰণ আৰু জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনে গঢ়ি তোলা এই পৰিৱৰ্তিত পৰিৱেশত প্ৰতিযোগিতামূলক হৈ থাকিবলৈ যুৱসমাজক প্ৰাসংগিক দক্ষতাৰে ভৱিষ্যত-সাজু কৰি তোলা আৰু তেওঁলোকৰ নিৰৱচ্ছিন্ন দক্ষতা উন্নয়ন অতি প্ৰয়োজনীয়। আইএমএফ (IMF)-ৰ AI Preparedness Index-এ ভাৰতক ৪৯.৩ নম্বৰ প্ৰদান কৰিছে, যি উদীয়মান আৰু উন্নয়নশীল অৰ্থনীতিসমূহৰ গড় ৪২.১ নম্বৰতকৈ অধিক। ইয়াৰ দ্বাৰা কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা গ্ৰহণ আৰু ইয়াৰ সুবিধা লাভৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ শক্তিশালী প্ৰস্তুতি প্ৰতিফলিত হয়।
• জনগাঁথনিগত লভ্যাংশৰ সদ্ব্যৱহাৰ: ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ৫৪%-ৰ অধিক ২৫ বছৰৰ তলৰ। ৬২%-ৰ অধিক লোক ১৫–৫৯ বছৰ বয়সৰ কৰ্মক্ষম গোটৰ অন্তৰ্গত। এই জনগাঁথনিগত সুবিধা প্ৰায় ২০৪০ চনলৈ অব্যাহত থাকিব বুলি আশা কৰা হৈছে। সেয়েহে, এই সুযোগৰ সদ্ব্যৱহাৰ কৰি ভৱিষ্যত-সাজু কৰ্মশক্তি গঢ়ি তুলিবলৈ লক্ষ্যভিত্তিক দক্ষতা বিকাশ অতি প্ৰয়োজনীয়।
• বিশ্বব্যাপী প্ৰতিভাৰ চাহিদা পূৰণ: ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতত ৪৫ নিযুত দক্ষ পেছাদাৰ লোকৰ উদ্বৃত্ত সৃষ্টি হ'ব বুলি আশা কৰা হৈছে। একে সময়তে, বিশ্বজুৰি শ্ৰমশক্তিৰ ঘাটতি ৮৫ নিযুতলৈ বৃদ্ধি পাব বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ই ভাৰতৰ বাবে বিশ্বব্যাপী দক্ষ প্ৰতিভাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান চাহিদা পূৰণৰ এক উল্লেখযোগ্য সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে। সেয়েহে, দক্ষতা বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত জীৱনচক্ৰভিত্তিক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলা অতি প্ৰয়োজনীয়।

শৈশৱৰ পৰাই দক্ষতা গঢ়ি তোলা

প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত দক্ষতা বিকাশে আজীৱন নিয়োগ যোগ্যতা, কৰ্মশক্তিত অংশগ্ৰহণ আৰু উদ্যোগ-প্ৰাসংগিক দক্ষতাৰ ভেটি স্থাপন কৰে। শৈশৱৰ পৰাই দক্ষতা বিকাশক উৎসাহিত কৰিবলৈ চৰকাৰে কেইবাটাও পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে।

সমগ্ৰ শিক্ষা আঁচনি

সমগ্ৰ শিক্ষা হৈছে প্ৰাক-প্ৰাথমিকৰ পৰা দ্বাদশ শ্ৰেণীলৈকে বিদ্যালয় শিক্ষাৰ বাবে এক সামগ্ৰিক কাৰ্যসূচী। এই আঁচনিৰ উদ্দেশ্য হৈছে সমতা-ভিত্তিক সুযোগ আৰু উন্নত শিক্ষণ ফলাফলৰ জৰিয়তে বিদ্যালয় শিক্ষাৰ কাৰ্যকাৰিতা বৃদ্ধি কৰা। এই আঁচনিয়ে বিদ্যালয় শিক্ষাক এক অবিৰত প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে গণ্য কৰে আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য–৪ (SDG-4)-ৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখে। ডিচেম্বৰ ২০২৫ পৰ্যন্ত, দক্ষতা শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত এই আঁচনিয়ে বিভিন্ন উল্লেখযোগ্য মাইলৰ খুঁটি স্পৰ্শ কৰিছে—

• মুঠ ১৩৮টা চাকৰিৰ ভূমিকা অনুমোদিত হৈছে আৰু ২৫,১৪০খন বিদ্যালয়ত দক্ষতা বিকাশৰ পদক্ষেপ ৰূপায়ণ কৰা হৈছে, যাৰ জৰিয়তে ৩৫.৫ লাখতকৈ অধিক শিক্ষাৰ্থী উপকৃত হৈছে।
• এই আঁচনিৰ অধীনত হাব আৰু স্প'ক মডেল গ্ৰহণ কৰা হৈছে, যাতে হাব বিদ্যালয়সমূহত উপলব্ধ আন্তঃগাঁথনি ওচৰৰ স্প'ক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ্থীসকলেও দক্ষতা প্ৰশিক্ষণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। ৯৭৫খন স্প'ক বিদ্যালয়ে আন্তঃগাঁথনিৰ সদ্ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰি দেশজুৰি দক্ষতা প্ৰশিক্ষণৰ সুযোগ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে।
• বিদ্যালয়সমূহত দক্ষতা প্ৰশিক্ষণৰ আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰিবলৈ দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যমিতা মন্ত্ৰালয়ে (MSDE) ১,২০০টা বৃত্তিমূলক দক্ষতা প্ৰয়োগশালা স্থাপন কৰিছে। এই প্ৰয়োগশালাসমূহ ৪০০খন জৱাহৰ নৱোদয় বিদ্যালয় আৰু ২০০খন একলব্য মডেল আবাসিক বিদ্যালয়ত বিস্তৃত।

পি.এম. শ্ৰী বিদ্যালয় (PM SHRI Schools)

২০২২ চনত আৰম্ভ কৰা পি.এম. শ্ৰী বিদ্যালয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি-২০২০ (NEP-2020) ৰূপায়ণৰ বাবে বিদ্যমান বিদ্যালয়সমূহক শক্তিশালী কৰে। এই বিদ্যালয়সমূহে আদৰ্শ শিক্ষানুষ্ঠান হিচাপে কাম কৰি ওচৰৰ বিদ্যালয়সমূহক পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে গুণগত শিক্ষা প্ৰদান কৰাৰ লগতে ২১শ শতিকাৰ দক্ষতাৰে সজ্জিত, সামগ্ৰিকভাৱে বিকশিত শিক্ষাৰ্থী গঢ়ি তোলা।

• লক্ষ্য স্থিৰ কৰা ১৪,৫০০খন PM SHRI বিদ্যালয়ৰ ভিতৰত জুন ২০২৬ পৰ্যন্ত ৭৭৬খন জিলাত ১৩,০৯২খন বিদ্যালয় গঢ়ি তোলা হৈছে।

অটল টিংকাৰিং লেবৰেটৰী (Atal Tinkering Laboratories)সমূহ

ভাৰতত ১০ লাখ শিশুক নৱপ্ৰৱৰ্তক (Neoteric Innovators) হিচাপে গঢ়ি তোলা" এই লক্ষ্যৰে অটল উদ্ভাৱন অভিযান (Atal Innovation Mission)-এ বিদ্যালয়সমূহত অটল টিংকাৰিং লেবৰেটৰী (Atal Tinkering Laboratories-ATLs) স্থাপন কৰিছে। ইয়াৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত অনুসন্ধিৎসা, সৃজনশীলতা আৰু উদ্ভাৱনমুখী দক্ষতা গঢ়ি তোলা হয়। জুন ২০২৬ পৰ্যন্ত—

• ৭২২খন জিলাত ১০,০০০তকৈ অধিক ATLs স্থাপন কৰা হৈছে।
• ১.১ কোটিতকৈ অধিক শিক্ষাৰ্থী এই কাৰ্যসূচীৰ সৈতে জড়িত হৈছে।

কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা প্ৰস্তুতিৰ বাবে দক্ষতা বিকাশ (Skilling for AI Readiness - SOAR)

কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা প্ৰস্তুতিৰ বাবে দক্ষতা বিকাশ (Skilling for AI Readiness - SOAR)-ৰ লক্ষ্য হৈছে ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ পৰা দ্বাদশ শ্ৰেণীলৈকে শিক্ষাৰ্থী আৰু শিক্ষকৰ বাবে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI)-সম্পৰ্কীয় বিকশিত দক্ষতা প্ৰদান কৰা। এই পাঠ্যক্ৰমসমূহ Microsoft, HCL Technologies আৰু NASSCOM-ৰ সহযোগিতাত আগবঢ়োৱা হয়।

• ফেব্ৰুৱাৰী ২০২৬ পৰ্যন্ত— AI to be Aware, AI to Aspire, AI to Acquire আৰু AI for Educators পাঠ্যক্ৰমসমূহত ২.৩০ লাখ শিক্ষাৰ্থীয়ে নামভৰ্তি কৰিছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় দক্ষতা অৰ্হতা কাঠামো (National Skills Qualifications Framework - NSQF)

ৰাষ্ট্ৰীয় দক্ষতা অৰ্হতা কাঠামো (NSQF) হৈছে এক দক্ষতাভিত্তিক (Competency-based) কাঠামো, যিয়ে শিক্ষাৰ ফলাফলৰ ভিত্তিত অৰ্হতাসমূহক আঠটা স্তৰত সংগঠিত কৰে। ই আনুষ্ঠানিক, অনানুষ্ঠানিক আৰু অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ জৰিয়তে আহৰণ কৰা জ্ঞান, দক্ষতা, যোগ্যতা, দায়িত্ব আৰু ব্যৱহাৰিক অভিজ্ঞতাক স্বীকৃতি দিয়ে। এই কাঠামোৱে এক সাধাৰণ গাঁথনিৰ জৰিয়তে একাডেমিক শিক্ষা, বৃত্তিমূলক শিক্ষা আৰু দক্ষতা প্ৰশিক্ষণক একত্ৰিত কৰে। লগতে, বিদ্যালয় শিক্ষা, উচ্চ শিক্ষা আৰু দক্ষতা বিকাশৰ মাজত ক্ৰেডিট-ভিত্তিক অগ্ৰগতি নিশ্চিত কৰি আজীৱন শিক্ষা আৰু পেছাগত গতিশীলতাক উৎসাহিত কৰে।

YUVA AI FOR ALL

IndiaAI Mission-ৰ অধীনত ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয় (MeitY)-এ নৱেম্বৰ ২০২৫ত 'YUVA AI FOR ALL' আৰম্ভ কৰিছে। ই সকলো নাগৰিকৰ বাবে, বিশেষকৈ যুৱসমাজৰ বাবে, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ মৌলিক জ্ঞান প্ৰদান কৰিবলৈ প্ৰস্তুত কৰা ৪.৫ ঘণ্টাৰ বিনামূলীয়া স্ব-অধ্যয়ন (Self-paced) পাঠ্যক্ৰম। এই পাঠ্যক্ৰম FutureSkills Prime আৰু iGOT Karmayogi প্লেটফৰ্মত উপলব্ধ। পাঠ্যক্ৰম সফলতাৰে সম্পূৰ্ণ কৰিলে ভাৰত চৰকাৰৰ প্ৰমাণপত্ৰ প্ৰদান কৰা হয়।

• ৮ জুলাই ২০২৬ পৰ্যন্ত মুঠ ৮৫.২৭ লাখ নামভৰ্তি হৈছে।

বিদ্যাঞ্জলি কাৰ্যসূচী (Vidyanjali Programme)

বিদ্যাঞ্জলি কাৰ্যসূচী হৈছে বিদ্যালয়সমূহৰ উন্নয়নৰ বাবে সমাজ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশগ্ৰহণক উৎসাহিত কৰা এক পদক্ষেপ। ই বিদ্যালয়সমূহক স্বেচ্ছাসেৱকসকলৰ সৈতে সংযোগ কৰে। এই স্বেচ্ছাসেৱকসকলৰ ভিতৰত পেছাদাৰী ব্যক্তি, অৱসৰপ্ৰাপ্ত শিক্ষক, চৰকাৰী বিষয়া, বেচৰকাৰী সংস্থা (NGOs), CSR অংশীদাৰ আৰু ভাৰতীয় প্ৰবাসীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে পৰামৰ্শদান (Mentoring), কেৰিয়াৰ পৰামৰ্শ, দক্ষতা বিকাশ আৰু অন্যান্য শিক্ষামূলক সহায়ৰ জৰিয়তে অৱদান আগবঢ়ায়।

• জুন ২০২৬ পৰ্যন্ত ৮,৪৪,৯২৫খন বিদ্যালয় এই পদক্ষেপত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
• ৫,৬২,২৯৬জন স্বেচ্ছাসেৱক আৰু ২,৭০৫টা CSR সংস্থা আৰু NGO পঞ্জীয়নভুক্ত হৈছে।
• ২.০৪ কোটিতকৈ অধিক শিক্ষাৰ্থী এই কাৰ্যসূচীৰ পৰা উপকৃত হৈছে।

কৰ্মশক্তিৰ দক্ষতা উন্নয়ন আৰু পুনৰ-দক্ষতা বিকাশ

শ্ৰম বজাৰ দ্ৰুতগতিত পৰিৱৰ্তিত হোৱাৰ ফলত নতুন পেছাদাৰীসকলক সহায় আগবঢ়োৱা আৰু মধ্য-কেৰিয়াৰ পৰিৱৰ্তন (Mid-career Transition) সহজ কৰিবলৈ নিৰৱচ্ছিন্ন দক্ষতা উন্নয়ন (Upskilling) আৰু পুনৰ-দক্ষতা বিকাশ (Re-skilling) অতি প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰিছে। লক্ষ্যভিত্তিক পদক্ষেপসমূহে কৰ্মশক্তিক নিয়োজনযোগ্য আৰু উদ্যোগ-সাজু কৰি ৰাখে।

স্কীল ইণ্ডিয়া মিছন (Skill India Mission)

দক্ষ ভাৰত অভিযান (Skill India Mission – SIM)-এ কৰ্মক্ষম বয়সৰ জনসংখ্যাৰ বাবে NSQF-সামঞ্জস্যপূর্ণ দক্ষতা বিকাশ (Skilling), দক্ষতা উন্নয়ন (Upskilling) আৰু পুনৰ-দক্ষতা বিকাশ (Reskilling) প্ৰদান কৰে। এই অভিযানক দেশজোৰা ৰোজগাৰ মেলা (Rozgar Melas), Skill India Digital Hub আৰু বিস্তৃত দক্ষতা বিকাশ কেন্দ্ৰ (Skill Development Centres – SDCs)-ৰ জৰিয়তে সমৰ্থন কৰা হয়। এই অভিযানৰ অধীনৰ মুখ্য আঁচনিসমূহ হৈছে—

• প্ৰধানমন্ত্ৰী কৌশল বিকাশ যোজনা (PMKVY)
• জন শিক্ষণ সংস্থান (JSS)
• ৰাষ্ট্ৰীয় এপ্ৰেন্টিচশ্বীপ প্ৰচাৰ আঁচনি (NAPS)
• ঔদ্যোগিক শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান (ITIs)-ৰ অধীনৰ শিল্পী প্ৰশিক্ষণ আঁচনি (Craftsmen Training Scheme- CTS)

প্ৰধানমন্ত্ৰী কৌশল বিকাশ যোজনা (PMKVY)

প্ৰধানমন্ত্ৰী কৌশল বিকাশ যোজনা (PMKVY) হৈছে এক মুখ্য স্বল্পম্যাদী দক্ষতা বিকাশ আঁচনি। ইয়াৰ চাৰিটা পৰ্যায়ৰ জৰিয়তে ই এক পৰীক্ষামূলক, প্ৰোৎসাহন-ভিত্তিক প্ৰমাণীকৰণ কাৰ্যসূচীৰ পৰা এক বৃহৎ, চাহিদা-চালিত আৰু ফলাফলমুখী দক্ষতা বিকাশ নেটৱৰ্কলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে। ইয়াৰ মুখ্য সাফল্যসমূহ—

• PMKVY 4.0-ৰ অধীনত ৩০ জুন ২০২৬ পৰ্যন্ত ৩৬খন ৰাজ্য, ৭৩৮খন জিলা আৰু ৩৬টা খণ্ডত ২৮.১৭ লাখ প্ৰাৰ্থীক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে।
• ১ এপ্ৰিল ২০২৪ৰ পৰা ৩১ মাৰ্চ ২০২৬লৈকে ২১.৯১ লাখতকৈ অধিক প্ৰাৰ্থীক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে। মুখ্য খণ্ডসমূহৰ ভিতৰত আছে— তথ্য প্ৰযুক্তি/তথ্য প্ৰযুক্তি-সক্ষম সেৱা (IT-ITeS), মহাকাশ আৰু বিমান পৰিবহণ, কৃষি, ৰবৰ, চামৰা, পোছাক, ইলেক্ট্ৰনিকছ, নিৰ্মাণ, আৰু পৰ্যটন আৰু আতিথ্য।
• উদীয়মান উদ্যোগৰ চাহিদা পূৰণৰ বাবে ৬৮টা কাষ্টমাইজড পাঠ্যক্ৰম আৰু ১৮৯টা ভৱিষ্যত দক্ষতা (Future Skills) চাকৰিৰ ভূমিকা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।
• দেশজুৰি ৬,৮০০তকৈ অধিক দক্ষতা কেন্দ্ৰ  (Skill Hubs)-সহ ১৬,৯০০তকৈ অধিক প্ৰতিষ্ঠান PMKVY 4.0 ৰূপায়ণত নিয়োজিত।

জন শিক্ষণ সংস্থান (Jan Shikshan Sansthan – JSS)

জন শিক্ষণ সংস্থান (Jan Shikshan Sansthan- JSS)-এ বে-চৰকাৰী সংস্থা (NGO)-ৰ জৰিয়তে ১০০% চৰকাৰী পুঁজিৰে নৱ-সাক্ষৰ আৰু বিদ্যালয় ত্যাগ কৰা লোকসকলক সম্প্ৰদায়ভিত্তিক, অ-আনুষ্ঠানিক দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰে। ৩১ মাৰ্চ ২০২৬ পৰ্যন্ত আঁচনিখনৰ উল্লেখযোগ্য সাফল্যসমূহ—

• ২০১৮ চনৰ পৰা ৩৬.৫২ লাখ হিতাধিকাৰীক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে।
• ৪.৮ লাখ জনজাতীয় হিতাধিকাৰীয়ে প্ৰশিক্ষণ সম্পূৰ্ণ কৰিছে।
• ৮২%তকৈ অধিক হিতাধিকাৰী মহিলা।
• NSQF Level 3, 3.5 আৰু 4-ৰ অধীনত NCVET-অনুমোদিত ৮৩টা পাঠ্যক্ৰম আৰম্ভ কৰা হৈছে।
• স্থানীয় প্ৰয়োজনভিত্তিক পাঠ্যক্ৰমসমূহৰ ভিতৰত চিলাই, সূচিশিল্প, হস্তশিল্প, খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু স্বাস্থ্যসেৱা অন্তৰ্ভুক্ত।
• ডিচেম্বৰ ২০২৪ৰ পৰা UdyamKart Portal-ৰ জৰিয়তে JSS-ৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী বিপণন কৰা হৈছে, যাৰ ফলত শিল্পী আৰু ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগীসকলৰ বজাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ বৃদ্ধি পাইছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় এপ্ৰেন্টিচশ্বীপ প্ৰচাৰ আঁচনি (National Apprenticeship Promotion Scheme – NAPS)

NAPS-এ "Earn While You Learn" মডেলৰ জৰিয়তে উদ্যোগ-নেতৃত্বাধীন এপ্ৰেন্টিচশ্বীপ প্ৰশিক্ষণক উৎসাহিত কৰে। NAPS 2.0-ৰ অধীনত চৰকাৰে এপ্ৰেন্টিচশ্বীপৰ বৃত্তিৰ ২৫%, সৰ্বাধিক প্ৰতি মাহে ১,৫০০ টকা, প্ৰত্যক্ষভাৱে তেওঁলোকৰ বেংক একাউণ্টত জমা কৰে। বাকী ৭৫% বৃত্তি নিয়োগকৰ্তাই প্ৰদান কৰে। ৩১ মাৰ্চ ২০২৬ পৰ্যন্ত—

• ২০১৬ চনৰ পৰা ৫৪.৪১ লাখতকৈ অধিক এপ্ৰেন্টিচশ্বীপ অটোমোটিভ, তথ্য প্ৰযুক্তি/তথ্য প্ৰযুক্তি-সক্ষম সেৱা, ইলেক্ট্ৰনিকছ, খুচুৰা আৰু উৎপাদন আদি খণ্ডত সংযুক্ত হৈছে।
• ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত প্ৰায় ১২.৩৫ লাখ এপ্ৰেন্টিচশ্বীপ সংযুক্ত হৈছে আৰু ৬.৪২ লাখে চাকৰিস্থলত প্ৰশিক্ষণ সম্পূৰ্ণ কৰিছে।
• ৩১ মাৰ্চ ২০২৬ পৰ্যন্ত আৰম্ভণিৰ পৰা ১,৩২,০০০টা দক্ষতা প্ৰমাণপত্ৰ (Certificate of Proficiency – CoP) জাৰি কৰা হৈছে।
• ১ এপ্ৰিল ২০২৫ৰ পৰা ৩১ মাৰ্চ ২০২৬লৈকে ৪০.১০ লাখ DBT লেনদেনৰ জৰিয়তে ₹৫৬২.৭৫ কোটি বিতৰণ কৰা হৈছে।

কাৰিকৰ প্ৰশিক্ষণ আঁচনি (Craftsmen Training Scheme – CTS)

CTS-এ ঔদ্যোগিক শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহ (ITIs)-ৰ জৰিয়তে উদ্যোগৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি এক দক্ষ কৰ্মশক্তি গঢ়ি তুলিবলৈ দীৰ্ঘম্যাদী বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰে। মাৰ্চ ২০২৬ পৰ্যন্ত—

• ১৩,৮৮৮টা ITI-ৰ জৰিয়তে ১৬৯টা পাঠ্যক্ৰমত প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে।
• যোৱা ৩ বছৰত উদ্যোগৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি ১৪টা নতুন CTS পাঠ্যক্ৰম আৰম্ভ কৰা হৈছে আৰু ২২টা বিদ্যমান পাঠ্যক্ৰম সংশোধন কৰা হৈছে।
• ২০২২-২৩ বিত্তীয় বৰ্ষত ১২.৫১ লাখ ITI নামভৰ্তি ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত বৃদ্ধি পাই ১৪.৭০ লাখ হৈছে।

PM-SETU

২০২৫ চনত আৰম্ভ কৰা PM-SETU (Pradhan Mantri Skilling and Employability Transformation through Upgraded ITIs)-ৰ লক্ষ্য হৈছে—

১,০০০টা চৰকাৰী ঔদ্যোগিক শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহ (ITIs)-ক আধুনিক, উদ্যোগ-সামঞ্জস্যপূর্ণ দক্ষতা প্ৰতিষ্ঠানলৈ উন্নীত কৰা। এই ITIসমূহ ২০০টা  Hub ITI আৰু ৮০০টা Spoke ITI-ৰ Hub-and-Spoke Cluster Model-ৰ জৰিয়তে উন্নীত কৰা হ'ব।

• ৫টা ৰাষ্ট্ৰীয় দক্ষতা উৎকৰ্ষ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা।
• ৫ বছৰত ২০ লাখ যুৱক-যুৱতীক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা।

এই আঁচনিৰ অধীনত সেৱা খণ্ড, বহুমুখী দক্ষতা (Multi-skill) আৰু জীৱিকাভিত্তিক (Livelihood Promotion) পাঠ্যক্ৰম প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত নিয়োগ যোগ্যতা বৃদ্ধি পাইছে আৰু বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণ বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ চাকৰি বজাৰৰ সৈতে অধিক প্ৰাসংগিক হৈছে।

• মে' ২০২৬ পৰ্যন্ত— ৩২খন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত ৰাজ্যিক পৰিচালনা সমিতি গঠন কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১২খন ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল-এ PM-SETU-ৰ অধীনত উদ্যোগ অংশীদাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ প্ৰস্তাৱৰ বাবে আবেদন (Request for Proposal-RFP) প্ৰকাশ কৰিছে। অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ PM-SETU কাৰ্যকৰী কৰা প্ৰথম ৰাজ্য হিচাপে বিশাখাপট্টনম ITI Cluster-ৰ জৰিয়তে আঁচনিখন আৰম্ভ কৰিছে।
• ওড়িশা, গুজৰাট আৰু তেলেংগানাৰ ITI Cluster-সমূহৰ বাবে ₹১,২৩৭.৫৮ কোটি মূল্যৰ কৌশলগত বিনিয়োগ পৰিকল্পনা (Strategic Investment Plans-SIPs) অনুমোদন কৰা হৈছে।

ভৱিষ্যত দক্ষতা স্তম্ভ (FutureSkills Pillar)

ইণ্ডিয়া এ.আই. মিছন (IndiaAI Mission)-ৰ অধীনত ভৱিষ্যত দক্ষতা স্তম্ভ (FutureSkills Pillar)-ৰ লক্ষ্য হৈছে এক শক্তিশালী কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) প্ৰতিভা পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলা আৰু সমগ্ৰ ভাৰতত AI শিক্ষাৰ সুযোগ সম্প্ৰসাৰিত কৰা। এই পদক্ষেপে স্নাতক পৰ্যায়ৰ পৰা পি.এইচ.ডি. পৰ্যায়লৈকে শিক্ষাৰ্থীসকলক সমৰ্থন আগবঢ়ায়। এই উদ্যোগৰ অধীনত স্নাতক, স্নাতকোত্তৰ, দ্বৈত ডিগ্ৰী আৰু পি.এইচ.ডি. শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় AI ফেল'শ্বিপ প্ৰদান কৰা হয়। লগতে, হাতে-কলমে শিক্ষণক উৎসাহিত কৰিবলৈ দ্বিতীয় স্তৰ (Tier 2) আৰু তৃতীয় স্তৰ (Tier 3) চহৰসমূহত ৫৭০টা AI আৰু Data Labs স্থাপন কৰা হৈছে। কৃষি, স্বাস্থ্যসেৱা, উৎপাদন আৰু শিক্ষা আদি বিভিন্ন খণ্ডত NCVET-স্বীকৃত, বজাৰমুখী AI পাঠ্যক্ৰম আগবঢ়োৱা হৈছে।

ফিউচাৰস্কিলছ প্ৰাইম (FutureSkills Prime)

ফিউচাৰস্কিলছ প্ৰাইম (FutureSkills Prime) হৈছে NASSCOM আৰু ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয় (MeitY)-ৰ এক যৌথ উদ্যোগ। এই কাৰ্যসূচীয়ে নতুন আৰু উদীয়মান প্ৰযুক্তিসমূহৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিসকলক দক্ষতা বিকাশ, দক্ষতা উন্নয়ন আৰু পুনৰ-দক্ষতা বিকাশ প্ৰদানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইয়াৰ বাবে এক নমনীয় অনলাইন ডিজিটেল শিক্ষণ প্লেটফৰ্ম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

• ২,৮০০তকৈ অধিক পাঠ্যক্ৰম আৰু শিক্ষণ পথ (Learning Pathways) উপলব্ধ।
• ৩৩ লাখতকৈ অধিক পঞ্জীয়নভুক্ত ব্যৱহাৰকাৰী আছে।
• অংশগ্ৰহণকাৰীৰ ভিতৰত ৪১% মহিলা।
• ৭৪০টা Tier 2 আৰু Tier 3 চহৰলৈ এই কাৰ্যসূচীৰ বিস্তাৰ ঘটিছে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী বিকশিত ভাৰত ৰোজগাৰ যোজনা (Pradhan Mantri Viksit Bharat Rozgar Yojana)

প্ৰধানমন্ত্ৰী বিকশিত ভাৰত ৰোজগাৰ যোজনা (২০২৫)-এ EPFO-ত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰথমবাৰৰ কৰ্মচাৰীসকলক তেওঁলোকৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষণ পৰ্যায়ত সহায় কৰিবলৈ দুটা কিস্তিত সৰ্বাধিক ১৫,০০০ টকাৰ এককালীন প্ৰোৎসাহন প্ৰদান কৰে। এই আঁচনিয়ে দক্ষতা উন্নয়নৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰে, উৎপাদনশীলতা আৰু নিয়োগ যোগ্যতা বৃদ্ধি কৰে। লগতে, নতুন কৰ্মচাৰীসকলক ধন ব্যৱস্থাপনাৰ মৌলিক জ্ঞান প্ৰদান কৰিবলৈ আৰ্থিক সাক্ষৰতাকো উৎসাহিত কৰে।

এই আঁচনিয়ে নিয়োগকৰ্তাসকলকো কমেও ছয় মাহ ধৰি কৰ্মৰত থকা প্ৰতিজন অতিৰিক্ত কৰ্মচাৰীৰ বাবে দুবছৰলৈকে মাহে সৰ্বাধিক ৩,০০০ টকা পৰ্যন্ত প্ৰোৎসাহন প্ৰদান কৰে।

• ১৯ জুন ২০২৬ পৰ্যন্ত ১৫ লাখ নিয়োজনৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰাত সহায় কৰিছে।
• ২,৪০০ কোটি টকা মূল্যৰ প্ৰোৎসাহন বিতৰণ কৰা হৈছে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশীদাৰিত্ব শক্তিশালীকৰণ

সৰকাৰ–বেচৰকাৰী আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অংশীদাৰিত্বই ভাৰতৰ দক্ষতা পৰিৱেশতন্ত্ৰক ৰূপান্তৰিত কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আছে। এই অংশীদাৰিত্বসমূহে উদ্যোগ-সামঞ্জস্যপূর্ণ প্ৰশিক্ষণ, ডিজিটেল দক্ষতা আৰু বৈশ্বিক কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগক উৎসাহিত কৰিছে।

উদ্যমিতামূলক দক্ষতাৰ বিকাশ

উদ্যমিতাই নিয়োজন সৃষ্টি, উদ্ভাৱন আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। দক্ষতা বিকাশে সফল উদ্যোগ গঢ়ি তোলাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সামৰ্থ্য বিকশিত কৰে।

পি.এম. বিশ্বকৰ্মা (PM Vishwakarma)

পি.এম. বিশ্বকৰ্মা (PM Vishwakarma)-এ পৰম্পৰাগত শিল্পী আৰু কাৰিকৰসকলক দক্ষতা উন্নয়ন, সঁজুলি ক্ৰয়ৰ বাবে প্ৰোৎসাহন, ঋণ সহায় আৰু বজাৰ সংযোগসহ সম্পূৰ্ণ সহায় আগবঢ়ায়। এই আঁচনিয়ে বিশেষকৈ মহিলা, অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি, অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী, দিব্যাংগ ব্যক্তি, ৰূপান্তৰকামী ব্যক্তি, লগতে উত্তৰ-পূব অঞ্চল, দ্বীপাঞ্চল আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ শিল্পীসকলৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণৰ সময়ত হিতাধিকাৰীসকলে প্ৰতিদিনে ৫০০ টকা হাৰত ভাট্টা লাভ কৰে।

• জুন ২০২৬ পৰ্যন্ত ২৪.৫০ লাখতকৈ অধিক আবেদনকাৰীয়ে সফলতাৰে মৌলিক প্ৰশিক্ষণ সম্পূৰ্ণ কৰিছে।
• ৫,১৬৫.৮৪ কোটি টকা মূল্যৰ ঋণ অনুমোদন কৰা হৈছে।
• ৩৫ কোটি টকাতকৈ অধিক ডিজিটেল প্ৰোৎসাহন বিতৰণ কৰা হৈছে।

ষ্টাৰ্ট আপ ইণ্ডিয়া পাঠ্যক্ৰম (Start Up India Courses)

ষ্টাৰ্ট আপ ইণ্ডিয়া (Startup India) প্লেটফৰ্মত পঞ্জীয়নভুক্ত সকলো ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে হাতে-কলমে শিক্ষণ আৰু বিনামূলীয়া অনলাইন পাঠ্যক্ৰম উপলব্ধ। এই পাঠ্যক্ৰমসমূহৰ বিষয়বস্তুৰ ভিতৰত প্ৰগ্ৰেমিং, ছিকিউৰিটি, একাউণ্টিং এণ্ড ফাইনেন্সৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মেনেজমেণ্ট আৰু উদ্যমিতাকৰণ অন্তৰ্ভুক্ত। এই পাঠ্যক্ৰমসমূহে ব্যৱহাৰকাৰীসকলক উদ্যমিতাৰ জ্ঞান প্ৰদান কৰাৰ লগতে তেওঁলোকৰ সংগঠনসমূহৰ দক্ষতা উন্নয়নতো সহায় কৰে।

উদ্যমিতা আৰু দক্ষতা বিকাশ কাৰ্যসূচী (Entrepreneurship and Skill Development Programmes - ESDPs)

দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যমিতা মন্ত্ৰালয় (MSDE)-এ নিজৰ স্বায়ত্তশাসিত প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ জৰিয়তে উদ্যমিতা বিকাশ কাৰ্যসূচী (Entrepreneurship Development Programmes - EDPs) আৰু উদ্যমিতা আৰু দক্ষতা বিকাশ কাৰ্যসূচী (Entrepreneurship and Skill Development Programmes - ESDPs) ৰূপায়ণ কৰে। এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহ হৈছে—

• নেশ্যনেল ইনষ্টিটিউট ফৰ এন্ট্ৰাৰ্প্ৰিনিয়ৰশ্বিপ এণ্ড স্মল বিজনেছ ডেভেলপমেণ্ট National Institute for Entrepreneurship and Small Business Development- NIESBUD), নয়্দা
• ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ এন্ট্ৰাৰ্প্ৰিনিয়ৰশ্বিপ (Indian Institute of Entrepreneurship - IIE), গুৱাহাটী

এই কাৰ্যসূচীসমূহে উদ্যমিতাক উৎসাহিত কৰে আৰু দেশজুৰি এক উদ্যমিতামূলক সংস্কৃতি গঢ়ি তোলে। এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে উদ্যোগীসকলক উদ্যমিতা আৰু ব্যৱস্থাপনা প্ৰশিক্ষণ, মেণ্টৰশ্বিপ, Handholding আৰু Incubation Support-ৰ জৰিয়তে সম্পূৰ্ণ সহায় আগবঢ়ায়।

ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মজলীয়া উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়ৰ ESDPs-এ যুৱসমাজক স্ব-নিয়োজন আৰু উদ্যমিতাৰ দিশে আগবাঢ়িবলৈ উৎসাহিত কৰে। এই কাৰ্যসূচীসমূহত মহিলা, অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি, দিব্যাংগ ব্যক্তি, প্ৰাক্তন সেনা সদস্য আৰু দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ (BPL) হিতাধিকাৰীসকলক প্ৰযুক্তিগত আৰু ব্যৱসায়িক দক্ষতা প্ৰদান কৰি বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়।

দক্ষতা বিকাশৰ জৰিয়তে মহিলাসকলক সবলীকৰণ

মহিলাসকলৰ বাবে দক্ষতা বিকাশ কৰ্মশক্তিত অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি, আৰ্থিক স্বাৱলম্বিতা আৰু ন্যায়সংগত বিকাশ নিশ্চিত কৰাৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। লক্ষ্যভিত্তিক দক্ষতা বিকাশৰ পদক্ষেপসমূহে নিয়োজনৰ ক্ষেত্ৰত লিংগ বৈষম্য হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰাৰ লগতে মহিলাসকলক উদীয়মান খণ্ডসমূহত নতুন সুযোগ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলে।

মহিলাসকলৰ বাবে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা কেৰিয়াৰ (AI Careers for Women)

মহিলাসকলৰ বাবে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা কেৰিয়াৰ (AI Careers for Women)- ২০২৫ হৈছে ৩২০ ঘণ্টাৰ এক নিবিড় প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ স্নাতক পৰ্যায়ৰ মহাবিদ্যালয়সমূহত অধ্যয়নৰত যুৱতী আৰু ছাত্ৰীসকলক ভৱিষ্যত-সাজু কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা দক্ষতাৰে সবল কৰা। এই কাৰ্যসূচীয়ে Hub-and-Spoke Model-ৰ অধীনত পৰিচালিত ২৫টা কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা উৎকৰ্ষ কেন্দ্ৰ (AI Centres of Excellence)-ৰ জৰিয়তে উদীয়মান প্ৰযুক্তিক্ষেত্ৰত মহিলাসকলৰ অংশগ্ৰহণ শক্তিশালী কৰি আছে।

• এই কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে ১০,০০০তকৈ অধিক শিক্ষাৰ্থীক সামৰি লোৱা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত Hub Colleges-ত ২,৫০০তকৈ অধিক আৰু Spoke Colleges-ত ৭,৫০০তকৈ অধিক শিক্ষাৰ্থী অন্তৰ্ভুক্ত।

স্বাৱলম্বিনী (Swavalambini)

দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যমিতা মন্ত্ৰালয়ে নিটি আয়োগৰ মহিলা উদ্যমিতাকৰণ মঞ্চ (Women Entrepreneurship Platform)-ৰ সহযোগত ফেব্ৰুৱাৰী ২০২৫ত স্বাৱলম্বিনী – মহিলা উদ্যমিতা কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰে। এই কাৰ্যসূচী অসম, মেঘালয়, মিজোৰাম, উত্তৰ প্ৰদেশ আৰু তেলেংগানাত ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। উদ্যমিতা সজাগতা আৰু উদ্যমিতা বিকাশ কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে এই পদক্ষেপে মহিলাসকলৰ মাজত উদ্যমিতামূলক মানসিকতা গঢ়ি তোলে। ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ সময়ছোৱাত ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ এন্ট্ৰাৰ্প্ৰিনিয়ৰশ্বিপৰ উদ্যোগত-

• ৮২জন শিক্ষকৰ বাবে ফেকাল্টি ডেভেলপমেন্ট কাৰ্যসূচী আয়োজন কৰে।
• ১,২০০জন অংশগ্ৰহণকাৰীৰ বাবে উদ্যমিতা সজাগতা কাৰ্যসূচী অনুষ্ঠিত কৰে।
• ৬০২জন প্ৰাৰ্থীৰ বাবে মহিলা উদ্যমিতা বিকাশ কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰে।

নব্যা (Nurturing Aspirations through Vocational Training for Young Adolescent Girls- NAVYA)

NAVYA-ক জুন ২০২৫ত দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যমিতা মন্ত্ৰালয় আৰু মহিলা আৰু শিশু উন্নয়ন মন্ত্ৰালয়ৰ অংশীদাৰিত্বত আৰম্ভ কৰা হয়। এই আঁচনিৰ লক্ষ্য হৈছে আকাংক্ষিত জিলাসমূহৰ ১৬–১৮ বছৰ বয়সৰ কিশোৰীসকলক দক্ষতাভিত্তিক হস্তক্ষেপৰ জৰিয়তে সামাজিক-অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী কৰি তোলা।

• ১৯খন ৰাজ্যৰ ২৭খন জিলা সামৰি PMKVY 4.0-ৰ অধীনত ৩,৮৫০জন কিশোৰীক প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ লক্ষ্য ধৰা হৈছে।

এই পদক্ষেপে চাহিদাভিত্তিক বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণ অ-পৰম্পৰাগত আৰু ভৱিষ্যতমুখী চাকৰিৰ ভূমিকাত প্ৰদান কৰে। লগতে জীৱন দক্ষতা, আৰ্থিক সাক্ষৰতা আৰু ডিজিটেল দক্ষতা গঢ়ি তোলা হয়। ইয়াৰ অন্তৰ্গত ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— ডিজিটেল মাৰ্কেটিং, চাইবাৰ সুৰক্ষা, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা(AI)-সক্ষম সেৱা আৰু সেউজীয়া চাকৰি। এই পদক্ষেপে নিয়োগ যোগ্যতা, স্ব-নিয়োজনৰ সুযোগ আৰু বঞ্চিত অঞ্চলসমূহত লিংগ-অন্তৰ্ভুক্তিমূলক দক্ষতা বিকাশ শক্তিশালী কৰে।

উপসংহাৰ

ভাৰতৰ দক্ষতা বিকাশৰ পৰিৱেশতন্ত্ৰ এক বিস্তৃত জীৱনচক্ৰভিত্তিক দৃষ্টিভংগীৰ জৰিয়তে অধিক শক্তিশালী হৈ উঠিছে। এই দৃষ্টিভংগীয়ে বিদ্যালয় শিক্ষা, উচ্চ শিক্ষা, কৰ্মশক্তিৰ দক্ষতা উন্নয়ন, উদ্যমিতা আৰু মহিলা-কেন্দ্ৰিক পদক্ষেপসমূহক সামৰি লৈছে। দক্ষতা বিকাশক উদীয়মান প্ৰযুক্তি, উদ্যোগৰ চাহিদা আৰু বিশ্বব্যাপী শ্ৰম বজাৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ কৰি তোলা হৈছে। যুৱসমাজ, মহিলাসকল আৰু সমাজৰ বঞ্চিত গোটসমূহৰ বাবে লক্ষ্যভিত্তিক পদক্ষেপসমূহে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক অংশগ্ৰহণ আৰু সমতাভিত্তিক বিকাশ নিশ্চিত কৰিছে।

সামগ্ৰিকভাৱে, এই পদক্ষেপসমূহে ভাৰতক নিজৰ জনগাঁথনিগত লভ্যাংশৰ পূৰ্ণ সদ্ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰু বিশ্বমানৰ প্ৰতিযোগিতামূলক দক্ষ কৰ্মশক্তি গঢ়ি তুলিবলৈ সুদৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰিছে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

বিত্ত মন্ত্ৰালয়

http://www.dea.gov.in/files/monthly_economic_report_documents/FINAL_Monthly%20Economic%20Review%20October%202025.pdf

দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যোগীকৰণ মন্ত্ৰালয়

https://www.msde.gov.in/static/uploads/2024/04/National-Skill-Development-Mission.pdf

https://x.com/MSDESkillIndia/status/1998400903376994741

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204136&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210537&reg=3&lang=2

https://www.instagram.com/p/DS93yBTEVvO/

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2200373&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2197061&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200389&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2197057&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2149342&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200384&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204133&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2146569&utm&reg=3&lang=2

https://dgt.gov.in/sites/default/files/2025-10/PM-SETU-Guidelines-Component-I-Upgradation-of-ITIs.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2208158&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236967&reg=3&lang=1

https://pm-setu.skillindiadigital.gov.in/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2266939&lang=2&reg=48

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250149&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2217278&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223364&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2238232&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225466&reg=3&lang=1

https://iie.gov.in/pr/projects/swavalambini--women-entrepreneurship-programme#gsc.tab=0

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200384&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2144958&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2281937&reg=48&lang=1

Sansad.in

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AS116_8uUyrZ.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU1259_yqXOnZ.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU1175_YigYjs.pdf?source=pqals

শিক্ষা মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1951485&reg=3&lang=2

https://pmshri.education.gov.in/

https://samagra.education.gov.in/about.html

https://vidyanjali.education.gov.in/

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU1164_v0ZRwx.pdf?source=pqalsকেবিনেট

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1857409&reg=3&lang=2

ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়

https://indiaai.gov.in/hub/indiaai-futureskills

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2191334&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201472&reg=3&lang=1

https://www.futureskillsprime.in/

শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206145&reg=3&lang=2

https://www.mofpi.gov.in/sites/default/files/pradhan_mantri_viksit_bharat_rozgar_yojana_pmvbry.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201346&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2148270&reg=48&lang=2

ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মজলীয়া উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://msmedi.dcmsme.gov.in/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246894&reg=3&lang=1

https://pmvishwakarma.gov.in/

বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://www.startupindia.gov.in/content/sih/en/reources/online-courses.html

নিটি আয়োগ

https://niti.gov.in/sites/default/files/2019-01/Skill_Workforce.pdf

https://aim.gov.in/atl.php

পি.এম. ইণ্ডিয়া

https://www.pmindia.gov.in/en/news_updates/pm-disburses-incentives-worth-around-%e2%82%b92400-crore-under-the-pradhan-mantri-viksit-bharat-rozgar-yojana/

বিশ্ব বেংক

https://www.worldbank.org/en/topic/skillsdevelopment

ৱৰ্ল্ড ইক’নমিক ফ’ৰাম

https://reports.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_Report_2025.pdf

UNESCO

https://www.unevoc.unesco.org/en/wysd-2026-skills-shared-future

পিআইবিৰ মুখ্য কাৰ্যালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2226912&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155216&ModuleId=3&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2256476&reg=3&lang=1

অন্যান্য

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3kv05b90e8875c131d0760d04c0d4d8f3/uploads/2025/08/2025080227.pdf

https://wheebox.com/assets/pdf/ISR_Report_2026.pdf

https://wheebox.com/assets/pdf/ISR_Report_2025.pdf

https://x.com/Office_ChJayant/status/2041772472798998566

https://aicw.in/skilling

ভাৰতৰ দক্ষতা পৰিৱেশ তন্ত্ৰক সবলীকৰণ

******

পিআইবি গৱেষণা