पत्र सूचना कार्यालय

ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগে সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য, উদ্ভাৱন আৰু উৎপাদন বৃদ্ধিৰ এক অনন্য সমন্বয় প্ৰতিফলিত কৰে। হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ ঐতিহ্য বহন কৰা পৰম্পৰাগত খেলনাসমূহে আজিও শিল্পীসকলক সমৰ্থন আগবঢ়োৱা, কাৰুশিল্প সংৰক্ষণ কৰা আৰু জীৱিকাৰ ধাৰণক্ষমতা বজাই ৰখাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। বৃহৎ যুৱ জনসংখ্যা, আয় বৃদ্ধি আৰু শিক্ষামূলক খেলনাৰ প্ৰতি ক্ৰমবৰ্ধমান পছন্দৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা শক্তিশালী ঘৰুৱা চাহিদাই নতুন নতুন সুযোগৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিছে। খেলনাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্য পৰিকল্পনা (National Action Plan for Toys - NAPT), আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰদৰ্শনী, এক জিলা এক সামগ্ৰী (One District One Product - ODOP) আদি চৰকাৰী পদক্ষেপে ঘৰুৱা উৎপাদনক অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে। ভৌগোলিক সূচক (Geographical Indication - GI) টেগযুক্ত সামগ্ৰী আৰু থলুৱা খেলনাৰ প্ৰচাৰৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাসমূহে গোলকীয় প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা আৰু বজাৰত প্ৰৱেশাধিকাৰ বৃদ্ধি কৰিছে। ফলস্বৰূপে, খেলনা ৰপ্তানি উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পাইছে, নিয়োগৰ সুযোগ বৃদ্ধি পাইছে আৰু ভাৰত খেলনাৰ এক নিৰ্মল ৰপ্তানিকাৰক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। এই খণ্ডটোৱে ক্ৰমান্বয়ে মানসম্পন্ন আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে শিপা থকা খেলনাৰ এক গোলকীয় কেন্দ্ৰ হিচাপে নিজৰ স্থান সুদৃঢ় কৰি তুলিছে।

ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগ: উৎপত্তিৰ পৰা সম্ভাৱনালৈ

ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগ উৎপাদন, ৰপ্তানি আৰু উদ্ভাৱনৰ এক সজীৱ অৱদানকাৰী হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। অনুকূল জনসংখ্যাগত বৈশিষ্ট্য, পৰিৱৰ্তিত গ্ৰাহক পছন্দ আৰু ধাৰাবাহিক নীতিগত সমৰ্থনৰ ফলত এই খণ্ডটোৱে নতুন গতি লাভ কৰিছে। নিৰাপদ, বহনক্ষম আৰু শিক্ষামূলক খেলনাৰ বাবে গোলকীয়ভাৱে বৃদ্ধি পোৱা চাহিদাই ভাৰতীয় উৎপাদক, শিল্পী আৰু উদ্যোগপতিসকলৰ বাবে নতুন সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে। সমৃদ্ধ কাৰুশিল্পৰ ঐতিহ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই উদ্যোগটোৱে ক্ৰমান্বয়ে ঘৰুৱা আৰু গোলকীয় বজাৰত নিজৰ স্থান অধিক সুদৃঢ় কৰি তুলিছে।

সিন্ধু সভ্যতাৰ মাটিৰে নিৰ্মিত গাড়ীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আধুনিক শিক্ষামূলক আৰু ইলেক্ট্ৰনিক খেলনালৈকে, ভাৰতৰ খেলনাৰ পৰম্পৰা প্ৰায় ৫,০০০ বছৰৰ পুৰণি। এই সমৃদ্ধ ঐতিহ্যই সৃজনশীলতা, শিক্ষণ আৰু কাৰুশিল্পৰ প্ৰতি দেশখনৰ চিৰন্তন সংস্কৃতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, হৰপ্পা আৰু মহেঞ্জোদাৰোৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক খননে প্ৰাচীন ভাৰতৰ উদ্ভাৱনী শক্তিৰ পৰিচয় দিয়া এক সজীৱ খেলনা নিৰ্মাণ পৰম্পৰাৰ সাক্ষ্য বহন কৰে। দেশজুৰি গাঁওসমূহৰ কৰ্মশালাত হস্তনিৰ্মিত কাঠৰ মূৰ্তি প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত ৰঙীন পুতলাবোৰো এই পৰম্পৰাৰ অংশ হৈ পৰিছিল। এই খেলনাসমূহে শিশুসকলক ভাৰতৰ সমৃদ্ধ ঐতিহ্য আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত সহায় কৰিছিল।

বৰ্তমান, পৰম্পৰাগত কাৰুশিল্পৰ সৈতে আধুনিক প্ৰযুক্তি, নকশা আৰু উদ্যোগীকৰণৰ সমন্বয় ঘটিছে। এই ৰূপান্তৰে ভাৰতক মানসম্পন্ন খেলনা উৎপাদনৰ এক উদীয়মান কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি আছে।

ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগত উদীয়মান সুযোগ

যোগানৰ ক্ষেত্ৰত, ই-কমাৰ্চ প্লেটফৰ্মসমূহৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণে সামগ্ৰীৰ সহজলভ্যতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে উৎপাদকসকলৰ বাবে বজাৰৰ পৰিসৰ বহল কৰিছে। চাহিদাৰ ক্ষেত্ৰত, ভাৰতৰ সমৃদ্ধ খেলনা নিৰ্মাণ পৰম্পৰাই এক বিশেষ সুবিধা প্ৰদান কৰিছে, য'ত পৰম্পৰাগত খেলনাসমূহে ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়—উভয় বজাৰৰ ক্ৰেতাসকলক আকৰ্ষণ কৰি আছে। কেইবাটাও কাৰকে ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগৰ বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনাক অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে।

• বৃহৎ আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান গ্ৰাহকভিত্তি এই বৃদ্ধিৰ অন্যতম মুখ্য চালিকা শক্তি। ১.৪ বিলিয়নতকৈ অধিক জনসংখ্যাৰ ভাৰতত উল্লেখযোগ্য অংশ ২৫ বছৰৰ তলৰ বয়সৰ। আয় বৃদ্ধি আৰু ক্ৰয়ক্ষমতাৰ উন্নতিয়ে খেলনাৰ ওপৰত ব্যয়ো বৃদ্ধি কৰিছে।
• দ্ৰুত নগৰায়ণ আৰু পৰিৱৰ্তিত জীৱনশৈলীয়ে আধুনিক, উদ্ভাৱনী আৰু লাইচেঞ্চপ্ৰাপ্ত খেলনাৰ চাহিদা বৃদ্ধি কৰিছে।
• অভিভাৱকসকলে ক্ৰমাৎ শিক্ষা, দক্ষতা বিকাশ আৰু বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, অভিযান্ত্ৰিক আৰু গণিত (Science, Technology, Engineering and Mathematics - STEM) ভিত্তিক খেলনাক অধিক অগ্ৰাধিকাৰ দিছে, যিবোৰে শিক্ষণ আৰু জ্ঞানীয় বিকাশত সহায় কৰে।
• প্ৰযুক্তি আৰু ডিজিটেলকৰণেও এই খণ্ডত নতুন সম্ভাৱনা সৃষ্টি কৰিছে। কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Artificial Intelligence - AI), বৰ্ধিত বাস্তৱতা (Augmented Reality - AR) আৰু আভাসী বাস্তৱতা (Virtual Reality - VR) আদি প্ৰযুক্তিৰ সংযোজন থকা স্মাৰ্ট খেলনাসমূহ প্ৰযুক্তিসচেতন গ্ৰাহকসকলৰ মাজত ক্ৰমাৎ অধিক জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছে।

বৃদ্ধি পোৱা ৰপ্তানি, অধিক শক্তিশালী প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা

ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগে বিগত এক দশকত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি লাভ কৰিছে, যিয়ে ইয়াৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা আৰু উৎপাদন সক্ষমতাক প্ৰতিফলিত কৰে।

খেলনাৰ সামগ্ৰিক ৰপ্তানি (HSN 9503, 9504 আৰু 9505) ২০১৭–১৮ বৰ্ষত ১৫২.৭ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ আছিল। ২০২৫–২৬ বৰ্ষত ই বৃদ্ধি পাই ৩৮৪.৭ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ হৈছে, অৰ্থাৎ ১৫১.৯%তকৈ অধিক বৃদ্ধি। আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য সম্প্ৰসাৰণ দেখা গৈছে ইলেক্ট্ৰনিক আৰু অ-ইলেক্ট্ৰনিক খেলনা (HSN 9503) শিতানত। একে সময়ছোৱাত ইয়াৰ ৰপ্তানি প্ৰায় ১৬০% বৃদ্ধি পাই ৭৭.৩৫ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰৰ পৰা ২০০.৮৯ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই আটাইতকৈ ডাঙৰ ৰপ্তানি গন্তব্যস্থান হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে, য'লৈ ৰপ্তানি ২৬.৭ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰৰ পৰা প্ৰায় ১১১.৯ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰলৈ চাৰিগুণতকৈও অধিক বৃদ্ধি পাইছে। আন মুখ্য বজাৰসমূহৰ ভিতৰত গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, পোলেণ্ড, নেডাৰলেণ্ডছ আৰু জাৰ্মানী উল্লেখযোগ্য।

ভিডিঅ’ গেম কনছ'ল, মেচিন আৰু অন্যান্য (HSN 9504) শ্ৰেণীৰ ৰপ্তানিও প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছে। ই ২০১৭–১৮ বৰ্ষৰ ১৫.৬৮ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰৰ পৰা ২০২৫–২৬ বৰ্ষত ৪৬.৭৫ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ভাৰতত নিৰ্মিত গেমিং আৰু মনোৰঞ্জনমূলক সামগ্ৰীৰ বাবে গোলকীয় চাহিদা বৃদ্ধিক প্ৰতিফলিত কৰে। মুখ্য ৰপ্তানি গন্তব্যস্থানসমূহৰ ভিতৰত সংযুক্ত আৰব আমিৰশ্বাহী, ৰাছিয়া, ফ্ৰান্স আৰু গ্ৰেট ব্ৰিটেইন অন্তৰ্ভুক্ত, যদিও আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ সৰ্ববৃহৎ বজাৰ হিচাপে অব্যাহত আছে।

একেদৰে, উৎসৱ, কাৰ্নিভেল বা অন্যান্য মনোৰঞ্জনমূলক সামগ্ৰী (HSN 9505)ৰ ৰপ্তানিও প্ৰায় ১৩০% বৃদ্ধি পাই ২০১৭–১৮ বৰ্ষৰ ৫৯.৬৯ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰৰ পৰা ২০২৫–২৬ বৰ্ষত ১৩৭.০৩ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰলৈ উন্নীত হৈছে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, জাৰ্মানী, গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, নেডাৰলেণ্ডছ আৰু ছুইডেন এই সামগ্ৰীসমূহৰ অন্যতম মুখ্য ৰপ্তানি গন্তব্যস্থান আছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা গোলকীয় উৎসৱ আৰু মনোৰঞ্জনমূলক সামগ্ৰীৰ বজাৰত ভাৰতৰ ক্ৰমবৰ্ধমান উপস্থিতি স্পষ্ট হয়।

আমদানিৰ ক্ষেত্ৰত, যদিও ভিডিঅ’ গেম কনছ'ল আৰু উৎসৱ তথা মনোৰঞ্জনমূলক সামগ্ৰীৰ আমদানি মজলীয়া হাৰত বৃদ্ধি পাইছে, তথাপিও পৰম্পৰাগত আৰু শিক্ষামূলক খেলনাৰ আমদানি ৬৬% হ্ৰাস পাইছে। এই হ্ৰাসে খণ্ডটোৰ ঘৰুৱা উৎপাদন সক্ষমতাক উল্লেখযোগ্যভাৱে শক্তিশালী কৰিছে।

ফলস্বৰূপে, HSN 9503, 9504 আৰু 9505ৰ অন্তৰ্গত মুখ্য খেলনা শ্ৰেণীসমূহত ২০২৫–২৬ বৰ্ষত ভাৰতে ১৫২ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰৰ বাণিজ্য ৰাহি (Trade Surplus) অৰ্জন কৰিছে। ই ২০১৭–১৮ বৰ্ষত নথিভুক্ত হোৱা ২১৩.০১ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰৰ বাণিজ্য ঘাটি (Trade Deficit)ৰ তুলনাত এক উল্লেখযোগ্য উন্নতি, যেতিয়া আমদানি ৰপ্তানিতকৈ অধিক আছিল।
 

সামগ্ৰিকভাৱে, এই উন্নয়নসমূহে উৎপাদন, নিয়োগ আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশত খেলনা উদ্যোগৰ ক্ৰমবৰ্ধমান অৱদান স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত কৰিছে।

ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ

শিশুসকলৰ বাবে সামগ্ৰী উৎপাদনৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি, খেলনা উদ্যোগ ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদানকাৰী হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে।

এই খণ্ডটোৱে গ্ৰাম্য আৰু নগৰ—উভয় অঞ্চলতে উদ্যোগীকৰণক উৎসাহিত কৰে আৰু শিল্পী, উৎপাদক, ব্যৱসায়ী আৰু ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়সমূহৰ বাবে জীৱিকাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, ই মহিলা আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ গোটসমূহৰ অৰ্থনৈতিক অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰে। স্থানীয় উৎপাদন আৰু উদ্যোগীকৰণৰ ওপৰত চৰকাৰৰ বিশেষ গুৰুত্বই এই খণ্ডটোৰ অৰ্থনৈতিক অৱদান অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে।

গেমছ এণ্ড টয়জ (NIC Code 324) খণ্ডত নিয়োগ ২০১৮–১৯ বৰ্ষৰ ৮,৬৮৫ জনৰ পৰা বৃদ্ধি পাই ২০২৩–২৪ বৰ্ষত ১৭,৬৯৩ জনলৈ, অৰ্থাৎ দুগুণতকৈও অধিক হৈছে। ই স্থানীয় উদ্যোগ বিকাশক সমৰ্থন কৰাৰ লগতে উৎপাদনশীল নিয়োগ সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত এই খণ্ডটোৰ বিশাল সম্ভাৱনাক প্ৰতিফলিত কৰে।

ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগৰ ভৱিষ্যত গঢ়ি তোলা চৰকাৰী পদক্ষেপসমূহ

এই খণ্ডটোৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰি চৰকাৰে ঘৰুৱা উৎপাদন শক্তিশালী কৰা আৰু থলুৱা খেলনাক প্ৰসাৰিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে কেইবাটাও পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। এই পদক্ষেপসমূহে উদ্ভাৱন, গুণগত মান আৰু গোলকীয় বজাৰত উপস্থিতিক উৎসাহিত কৰা এক সজীৱ পৰিৱেশ গঢ়ি তুলিবলৈ সহায় কৰি আছে।

খেলনাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্য পৰিকল্পনা (National Action Plan for Toys - NAPT), ২০২০

NAPT-ৰ উদ্দেশ্য হৈছে ভাৰতীয় মূল্যবোধ, সংস্কৃতি আৰু ইতিহাসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি খেলনাৰ নক্সা (Design) প্ৰস্তুতক উৎসাহিত কৰা। ই শিক্ষণৰ এক উপায় হিচাপে খেলনাৰ ব্যৱহাৰকো উৎসাহিত কৰে। এই পদক্ষেপে খেলনাৰ গুণগত মান নিৰীক্ষণ কৰে আৰু নিম্নমানৰ তথা অনিৰাপদ আমদানিকৃত খেলনাৰ আমদানি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। তদুপৰি, ই থলুৱা খেলনা ক্লাষ্টাৰসমূহক উৎসাহিত কৰে, স্থানীয় উৎপাদন বৃদ্ধি কৰে আৰু খেলনা উৎপাদকসকলক প্ৰোৎসাহন (Incentive) প্ৰদান কৰে।

এই কৌশলৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে ২০২০ চনত খেলনাৰ বাবে গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আদেশ (Quality Control Order – QCO) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। আমদানিকৃত খেলনাৰ গুণগত মান আৰু সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় উদ্বেগৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি এই QCO কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল।

এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত ঘৰুৱা আৰু বিদেশী—উভয় উৎপাদকৰ বাবেই ভাৰতীয় সুৰক্ষা মানদণ্ড (Indian Safety Standards) অনুসৰণ আৰু BIS প্ৰমাণপত্ৰ বাধ্যতামূলক কৰা হৈছিল।

• ইয়াৰ লগতে বস্ত্ৰ মন্ত্ৰালয়ৰ উন্নয়ন আয়ুক্ত (হস্তশিল্প)ৰ অধীনত পঞ্জীয়নভুক্ত শিল্পীসকলে নিৰ্মাণ আৰু বিক্ৰী কৰা সামগ্ৰীসমূহক এই আদেশৰ পৰা অব্যাহতি দিয়া হৈছে।
• একেদৰে, ভৌগোলিক সূচক (Geographical Indication – GI) টেগযুক্ত সামগ্ৰীৰ পঞ্জীয়নভুক্ত স্বত্বাধিকাৰী আৰু অনুমোদিত ব্যৱহাৰকাৰীসকলকো এই অব্যাহতি প্ৰদান কৰা হৈছে।

এই ব্যৱস্থাৰ উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতত বিক্ৰী হোৱা খেলনাসমূহে নিৰ্ধাৰিত ভৌতিক, ৰাসায়নিক আৰু বৈদ্যুতিক সুৰক্ষা মানদণ্ড পূৰণ কৰাটো নিশ্চিত কৰা। QCO-ৰ ৰূপায়ণে ঘৰুৱা উৎপাদকসকলৰ বাবে এক সমান প্ৰতিযোগিতামূলক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাতো সহায় কৰিছে।

এই নীতিগত কাঠামোৰ অধীনত, খেলনাৰ ওপৰত সৰ্বাধিক অনুকূল ৰাষ্ট্ৰ (Most-Favoured Nation – MFN) শুল্ক ২০২০ চনত ২০%ৰ পৰা ৬০%লৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ২০২৩ চনত ইয়াক ৭০%লৈ বৃদ্ধি কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰিও, কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৫–২৬ত ইলেক্ট্ৰনিক খেলনাৰ অংশ (Parts of Electronic Toys – HS 95030091)-ৰ ওপৰত ২০% শুল্ক নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।

টয় বিজ ইণ্টাৰনেশ্যনেল B2B প্ৰদৰ্শনী

এই প্ৰদৰ্শনীয়ে খেলনা উৎপাদকসকলক ঘৰুৱা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰেতাসকলৰ আগত নিজৰ সামগ্ৰী প্ৰদৰ্শন কৰাৰ বাবে এক মঞ্চ প্ৰদান কৰে। দেশৰ সৰ্ববৃহৎ খেলনা বাণিজ্য প্ৰদৰ্শনীসমূহৰ অন্যতম হিচাপে ই ব্যৱসায়িক নেটৱৰ্কিং সহজসাধ্য কৰে। লগতে, ই উৎপাদক, খেলনা ব্যৱসায়ী আৰু বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ সম্ভাৱ্য ক্ৰেতাসকলৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ যোগাযোগৰ সুবিধা সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে বজাৰ সম্প্ৰসাৰণৰ সুযোগ সৃষ্টি হয় আৰু গোলকীয় বজাৰত ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগক প্ৰচাৰ কৰা হয়।

টয়কেথন (Toycathon)

২০২১ চনত আৰম্ভ কৰা টয়কেথনে আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগীক সমৰ্থন কৰে। এই পদক্ষেপে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, শিক্ষক, ডিজাইনাৰ, বিশেষজ্ঞ আৰু ষ্টাৰ্ট-আপসমূহক সহযোগিতামূলকভাৱে উদ্ভাৱনী খেলনা আৰু খেল বিকাশৰ বাবে উৎসাহিত কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় সংস্কৃতি, ঐতিহ্য, স্থানীয় লোককথা, বীৰ ব্যক্তিত্ব আৰু মূল্যবোধৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত নক্সা বিকাশক প্ৰসাৰিত কৰা হয়।

ই-টয়ছ লেব (e-Toys Lab)

ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয় (Ministry of Electronics and Information Technology – MeitY)-এ চেণ্টাৰ ফৰ ডেভেলপমেণ্ট অৱ এডভান্সড কম্পিউটিং (Centre for Development of Advanced Computing – C-DAC), নয়ডাত স্থাপন কৰা ই-টয়ছ লেব (e-Toys Lab)-ৰ লক্ষ্য হৈছে ভাৰতৰ থলুৱা ইলেক্ট্ৰনিক খেলনা উদ্যোগক শক্তিশালী কৰা।

ইয়াত ইলেক্ট্ৰনিক খেলনাৰ নক্সা আৰু উন্নয়ন, প্ৰট'টাইপ প্ৰস্তুতি আৰু সামগ্ৰী পৰীক্ষণৰ ওপৰত হাতে-কলমে প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা হয়। অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ প্ৰাৰ্থীকে ধৰি নিৰ্বাচিত যুৱ অভিযন্তাসকলক এক বছৰৰ সু-সংগঠিত প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা হয়।

এই কাৰ্যসূচীত ছয় মাহ ই-টয়ছ লেবত গৱেষণা আৰু ছয় মাহ উদ্যোগভিত্তিক প্ৰশিক্ষণ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তিক খেলনা উৎপাদনৰ সৈতে একত্ৰিত কৰি এই পদক্ষেপে উদ্ভাৱন, উদ্যোগীকৰণ আৰু প্ৰযুক্তিনিৰ্ভৰ খেলনাৰ বিকাশক উৎসাহিত কৰে।

মানক মন্থন (Manak Manthan)

২০২৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহত, ভাৰতীয় মানক ব্যুৰো (BIS)-এ IS 9873 (Part 1):2025-ৰ ওপৰত এক মানক মন্থন আয়োজন কৰে। ইয়াৰ মূল বিষয় আছিল খেলনাৰ যান্ত্ৰিক আৰু ভৌতিক সুৰক্ষা প্ৰয়োজনীয়তা।

মানক মন্থন হৈছে বিভিন্ন উদ্যোগত ভাৰতীয় মানদণ্ড গ্ৰহণক উৎসাহিত কৰাৰ লক্ষ্যৰে BIS-ৰ এক পদক্ষেপ। এই কাৰ্যসূচীৰ লক্ষ্য আছিল খেলনা উৎপাদক আৰু অন্যান্য অংশীদাৰসকলৰ মাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰা। ইয়াৰ ফলত শিশুসকলৰ বাবে অধিক সুৰক্ষিত, উচ্চ গুণগত মানসম্পন্ন আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য খেলনা উৎপাদন উৎসাহিত হয়।

এক জিলা, এক সামগ্ৰী (One District, One Product – ODOP)

ODOP পদক্ষেপৰ লক্ষ্য হৈছে দেশৰ প্ৰতিখন জিলাৰ স্বকীয় সামগ্ৰী চিনাক্তকৰণ, ব্ৰেণ্ডিং আৰু সমৰ্থনৰ জৰিয়তে জিলা-ভিত্তিক সামগ্ৰীৰ প্ৰচাৰ কৰা। এই পদক্ষেপে উৎপাদন, ৰপ্তানি আৰু নিয়োগ বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে সুষম আঞ্চলিক উন্নয়নক উৎসাহিত কৰে। লগতে, ই নতুন ধাৰণা, প্ৰযুক্তি গ্ৰহণ আৰু ঘৰুৱা তথা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা বৃদ্ধিত সহায় কৰে।

এই পদক্ষেপৰ অধীনত কেইবাটাও পৰম্পৰাগত আৰু থলুৱা খেলনা সামগ্ৰী চিনাক্ত কৰা হৈছে। ই সামগ্ৰী বৈচিত্ৰ্যকৰণ, ব্ৰেণ্ডিং, পেকেজিং, দক্ষতা বিকাশ আৰু গুণগত মানদণ্ডকৰণক উৎসাহিত কৰি এক Win-Win Approach গ্ৰহণ কৰে। লগতে, ই-কমাৰ্চ, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰদৰ্শনী আৰু ক্ৰেতাৰ প্ৰয়োজনীয়তা তথা ৰপ্তানি প্ৰমাণপত্ৰ সম্পৰ্কে সজাগতাৰ জৰিয়তে বজাৰত প্ৰৱেশাধিকাৰ সহজ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, এই পদক্ষেপে বিত্তীয় সহায়, বিপণন, প্ৰযুক্তি উন্নীতকৰণ আৰু চৰকাৰী আঁচনি সম্পৰ্কীয় সজাগতাত সহায় আগবঢ়ায়।

ভৌগোলিক সূচক (Geographical Indication – GI) টেগযুক্ত খেলনা

ভাৰতৰ কেইবাটাও পৰম্পৰাগত খেলনাই ভৌগোলিক সূচক (GI) মৰ্যাদা লাভ কৰিছে, যিয়ে ইয়াৰ স্বকীয় কাৰুশিল্প আৰু আঞ্চলিক পৰিচয়ক স্বীকৃতি দিয়ে। GI টেগে শতাব্দীপ্ৰাচীন পৰম্পৰা সংৰক্ষণ কৰাৰ লগতে শিল্পীসকলৰ বাবে অধিক দৃশ্যমানতা আৰু বজাৰত প্ৰৱেশাধিকাৰৰ জৰিয়তে নতুন সুযোগ সৃষ্টি কৰে।

GI টেগযুক্ত সামগ্ৰীসমূহে আইনগত সুৰক্ষা লাভ কৰে, যিয়ে কোনো নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলৰ সৈতে জড়িত ইয়াৰ বিশেষ গুণাগুণ আৰু সুনামক স্বীকৃতি দিয়ে। এই সুৰক্ষাই সামগ্ৰীৰ বজাৰমূল্য বৃদ্ধি কৰে, অনধিকৃত ব্যৱহাৰ প্ৰতিৰোধ কৰে আৰু স্থানীয় উৎপাদকসকলক সমৰ্থন আগবঢ়ায়। লগতে, ই পৰম্পৰাগত জ্ঞান আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণ কৰাৰ লগতে গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক উন্নয়নকো উৎসাহিত কৰে।

GI টেগযুক্ত খেলনাসমূহৰ ভিতৰত কৰ্ণাটকৰ চান্নাপাটনা খেলনা আৰু পুতলা, মধ্যপ্ৰদেশৰ ইন্দোৰৰ চামৰাৰ খেলনা, তামিলনাডুৰ থাঞ্জাভুৰ পুতলা আদি অন্তৰ্ভুক্ত।

বাণিজ্য আৰু বজাৰ উন্নয়ন

জি এছ টি (GST) হ্ৰাস

খেলনাৰ ওপৰত সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ (GST) ১২%ৰ পৰা ৫%লৈ হ্ৰাস কৰাৰ ফলত খেলনা গ্ৰাহকসকলৰ বাবে অধিক সুলভ আৰু সহজলভ্য হৈ পৰিছে। ইয়াৰ ফলত খেলৰ জৰিয়তে শৈশৱৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষাক উৎসাহিত কৰাৰ লগতে শিক্ষামূলক আৰু বিকাশমুখী খেলনাৰ অধিক ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পাইছে। এই ব্যৱস্থাই ঘৰুৱা উৎপাদক আৰু ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মজলীয়া উদ্যোগ (MSME)সমূহকো বজাৰত চাহিদা বৃদ্ধি কৰি লাভান্বিত কৰিছে।

মুক্ত বাণিজ্য চুক্তি

ভাৰতে ভাৰত–সংযুক্ত আৰব আমিৰশ্বাহী সমন্বিত অৰ্থনৈতিক অংশীদাৰিত্ব চুক্তি (India–UAE Comprehensive Economic Partnership Agreement – CEPA), ভাৰত–অষ্ট্ৰেলিয়া অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু বাণিজ্য চুক্তি (India–Australia Economic Cooperation and Trade Agreement – ECTA), ভাৰত–ইউৰোপীয় মুক্ত বাণিজ্য সংস্থা (European Free Trade Association – EFTA) বাণিজ্য আৰু অৰ্থনৈতিক অংশীদাৰিত্ব চুক্তি, ভাৰত–ওমান সমন্বিত অৰ্থনৈতিক অংশীদাৰিত্ব চুক্তি, ভাৰত–নিউজিলেণ্ড মুক্ত বাণিজ্য চুক্তি আৰু ভাৰত–গ্ৰেট ব্ৰিটেইন সমন্বিত অৰ্থনৈতিক আৰু বাণিজ্য চুক্তি আদি বিভিন্ন বাণিজ্য চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰিছে। এই চুক্তিসমূহৰ অধীনত অংশীদাৰ দেশসমূহে ভাৰতীয় খেলনাৰ ৰপ্তানিৰ বাবে শূন্য শুল্ক (Zero-Duty) বজাৰত প্ৰৱেশাধিকাৰ প্ৰদান কৰে।

ৰপ্তানি কেন্দ্ৰ হিচাপে জিলা (Districts as Export Hubs – DEH)

DEH পদক্ষেপৰ লক্ষ্য হৈছে জিলাসমূহৰ স্বকীয় সামগ্ৰী, দক্ষতা আৰু সম্পদৰ সদ্ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে সেইসমূহক ৰপ্তানি বৃদ্ধিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তোলা। এই পদক্ষেপত ৰাজ্য ৰপ্তানি প্ৰচাৰ সমিতি (State Export Promotion Committees – SEPC) আৰু জিলা ৰপ্তানি প্ৰচাৰ সমিতি (District Export Promotion Committees – DEPC)-ক মুখ্য অংশীদাৰ হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই সমিতিসমূহ ৩৬খন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত গঠন কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ভাৰতৰ ৰপ্তানি শক্তিশালী কৰা আৰু সুষম তথা অন্তৰ্ভুক্তিমূলক উন্নয়নক উৎসাহিত কৰা।

এই পদক্ষেপৰ অধীনত দেশৰ সকলো জিলাতে GI সামগ্ৰী, কৃষিভিত্তিক ক্লাষ্টাৰ আৰু খেলনা ক্লাষ্টাৰকে ধৰি ৰপ্তানিৰ সম্ভাৱনাময় সামগ্ৰী আৰু সেৱাসমূহ চিনাক্ত কৰা হৈছে। ১০খনতকৈ অধিক জিলা খেলনা আৰু পুতলাৰ ৰপ্তানিৰ সম্ভাৱনাপূৰ্ণ জিলা হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে প্ৰতিখন জিলাৰ ৰপ্তানি সম্ভাৱনাক ব্যৱহাৰ কৰি স্থানীয় উদ্যোগসমূহ শক্তিশালী কৰা, বজাৰৰ সংযোগ স্থাপন কৰা, নিয়োগ সৃষ্টি কৰা আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন ত্বৰান্বিত কৰা হৈছে।

ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগ: ভৱিষ্যতৰ দৃষ্টি

ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগে নিজৰ সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যক আধুনিক উন্নয়নৰ সৈতে সফলভাৱে সংযুক্ত কৰি উৎপাদন, ৰপ্তানি আৰু নিয়োগৰ এক সজীৱ অৱদানকাৰী হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। থলুৱা উৎপাদনক উৎসাহিত কৰা কৌশলগত নীতিগত হস্তক্ষেপ আৰু বিভিন্ন পদক্ষেপৰ সমৰ্থনত এই খণ্ডটোৱে আমদানিনিৰ্ভৰতাৰ পৰা গোলকীয় প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতালৈ সফল ৰূপান্তৰ ঘটাইছে।

এইদৰে, ভাৰতৰ খেলনা উদ্যোগে দেশৰ অনন্য খেল-সংস্কৃতিৰ ঐতিহ্য সংৰক্ষণ অব্যাহত ৰাখি গোলকীয় বজাৰত নিজৰ স্থান অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

পৰ্যটন মন্ত্ৰালয়

https://www.cgihamburg.gov.in/pdf/press/Toy-Story-Incredible-India_23092020.pdf

বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://www.investindia.gov.in/team-india-blogs/traditional-toy-industry-new-indias-sunrise-sector

https://www.investindia.gov.in/team-india-blogs/charting-growth-story-indian-toy-industry

https://www.investindia.gov.in/blogs/toy-story-india-look-indias-thriving-toy-retail-market

https://static.investindia.gov.in/s3fs-public/2025-08/2025089_v32_odop_product_list.pdf

https://www.investindia.gov.in/team-india-blogs/toycathon-202-highlight-indias-toy-industry-opportunity

https://www.investindia.gov.in/one-district-one-product

https://tradestat.commerce.gov.in/eidb/commodity_wise_export

https://tradestat.commerce.gov.in/eidb/commodity_wise_all_countries_export

https://www.dgciskol.gov.in/writereaddata/Downloads/20251008161825A%20Brief%20Report%20on%20Indias%20Exports%20of%20Toys,%20Games%20and%20Sports%20Requisites.pdf

https://ipindia.gov.in/storage/uploads/docs-operator/aa9ef4c8-ae0e-477-98-52b6a9479b82.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2002099&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244401&reg=3&lang=1

https://static.investindia.gov.in/s3fs-public/inline-files/ODOP%20Brochure_Final.pdf

শিক্ষা মন্ত্ৰালয়

https://isid.org.in/wp-content/uploads/2024/05/WP279.pdf?utm

পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়

https://microdata.gov.in/NADA/index.php/catalog/256/related-materials

https://microdata.gov.in/NADA/index.php/catalog/50/related-materials

ডি ডি ইণ্ডিয়া

https://www.youtube.com/watch?v=n3OZiJ7FdDc

পি.আই.বি.ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150302&reg=3&lang=2

বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়

https://www.indianembassynetherlands.gov.in/section/forthcomming/17th-toy-biz-international-b2b-exhibition-from-4th-7th-july-2026-at-bharat-mandapam-pragati-maidan-new-delhi/

https://www.eoibogota.gov.in/page/6th-toy-biz-international-2025/

ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2109677&reg=48&lang=2

বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা

https://www.wto.org/english/tratop_e/serv_e/cbt_course_e/c1s6p1_e.htm

মহিলা আৰু শিশু উন্নয়ন মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1686286&reg=48&lang=2

অন্যান্য

https://www.ibef.org/research/case-study/unlocking-play-evolution-of-india-s-toy-sector

https://wtocentre.iift.ac.in/PolicyBrief/Policy_Brief_23.pdf

https://silpasathi.wb.gov.in/export-hub/

https://invest.telangana.gov.in/toys-industry/

https://x.com/mygovindia/status/205409373429240565

https://www.mygov.in/campaigns/aatmanirbhartoys

https://x.com/mygovindia/status/2054093734292410565

পিডিএফ চাওক

***

পিআইবি গৱেষণা