বৰ্ধিত সামৰ্থ্য, অধিক ক্ষমতা আৰু শক্তিশালী বিশ্বাসযোগ্যতা
Posted On:
17 JUN 2026 11:26AM
২০১৪ চনৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা খণ্ডৰ আমূল পৰিৱৰ্তন হৈছে।এইটো এনে এটা দশক য’ত জাতিটোৱে নিজৰ সামৰ্থ্য, প্ৰযুক্তিগত দক্ষতা আৰু বিশ্বব্যাপী বিশ্বাসযোগ্যতা গঢ়ি তুলিছে। সংস্কাৰ, অধিক বিনিয়োগ আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত নীতিৰ জৰিয়তে এই কাম কৰা হৈছিল। প্ৰতিৰক্ষা বাজেট ২০১৩–১৪ চনত ২.৫৩ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬–২৭ চনত ৭.৮৫ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে। থলুৱা প্ৰতিৰক্ষাৰ উৎপাদন ২০১৪–১৫ চনত ৪৬,৪২৯ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনত ১.৭৮ লাখ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৩–১৪ চনত প্ৰতিৰক্ষা ৰপ্তানি ৬৮৬ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনত অভিলেখ সৃষ্টিকাৰী ৩৮,৪২৪ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে, ৰপ্তানি ৮০খনতকৈও অধিক দেশত উপনীত হৈছে। প্ৰতিৰক্ষা অধিগ্ৰহণ পদ্ধতি(DAP) ২০২০, ইতিবাচক স্বদেশীকৰণ তালিকা(২০২০) আৰু প্ৰতিৰক্ষা উৎকৰ্ষতাৰ বাবে উদ্ভাৱন (iDEX)ৰ দৰে সংস্কাৰে ঘৰুৱা উৎপাদন, উদ্ভাৱন আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশগ্ৰহণক শক্তিশালী কৰি তুলিছে। স্বদেশীকৰণ আৰু আধুনিকীকৰণৰ শক্তিৰ সহায় লৈ প্ৰতিৰক্ষা কূটনীতিও এই সময়ছোৱাত নতুন উচ্চতা লাভ কৰিছে।
ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা ৰূপান্তৰ
বিগত ১২ বছৰত ভাৰতে সাহসী দৃষ্টিভংগী আৰু দৃঢ় পদক্ষেপৰ দ্বাৰা পৰিচালিত প্ৰতিৰক্ষা সামৰ্থ্যৰ এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছে। আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰত আৰু মেক ইন ইণ্ডিয়াৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈ চৰকাৰে ব্যাপক নীতি সংস্কাৰৰ নেতৃত্ব দিছে, ঘৰুৱা উদ্ভাৱনক শক্তিশালী কৰিছে আৰু এক সজীৱ প্ৰতিৰক্ষা পৰিৱেশ তন্ত্ৰ গঢ়ি তুলিছে।
প্ৰতিৰক্ষা অধিগ্ৰহণ পদ্ধতি (DAP) ২০২০ আৰু প্ৰতিৰক্ষা ক্ৰয় মেনুৱেল (DPM) ২০২৫ৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপৰ জৰিয়তে চৰকাৰে পদ্ধতিসমূহ সৰল কৰি তুলিছে, থলুৱা বিষয়বস্তু বৃদ্ধি কৰিছে আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড আৰু MSMEৰ অংশগ্ৰহণৰ বাবে দুৱাৰ মুকলি কৰিছে। DRDOই অত্যাধুনিক প্ৰতিৰক্ষা প্ৰযুক্তি বিকশিত কৰি আৰু উদ্যোগৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে অংশীদাৰিত্ব কৰি ধাৰণাসমূহক যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ বাবে সাজু ব্যৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত কৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।
আধুনিকীকৰণ আৰু থলুৱা উৎপাদনক সহায় কৰিবলৈ প্ৰতিৰক্ষা বাজেট যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে। গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ পুঁজি দুগুণতকৈও অধিক বৃদ্ধি পাইছে, উদ্যোগ, ষ্টাৰ্টআপ আৰু শিক্ষাবিদসকলৰ অধিক অংশগ্ৰহণ। SRIJAN DEEP, Positive Indigenization Lists আৰু উদাৰীকৃত প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগৰ দৰে লেণ্ডমাৰ্ক পদক্ষেপে ব্যক্তিগত খণ্ডৰ জড়িততাৰ বাবে নতুন সুযোগ মুকলি কৰিছে।
আজি প্ৰতিৰক্ষা ৰপ্তানি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাই ৮০খনতকৈও অধিক দেশত উপনীত হৈছে। কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব আৰু থলুৱা মঞ্চৰ জৰিয়তে ভাৰতে যুদ্ধৰ প্ৰস্তুতি বৃদ্ধি কৰি এক দায়িত্বশীল বিশ্ব প্ৰতিৰক্ষা খেলুৱৈ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে।
এই দশকৰ কেন্দ্ৰীভূত প্ৰচেষ্টাই ভিছন ২০৪৭ত অৰিহণা যোগোৱা আত্মনিৰ্ভৰশীল আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে সাজু প্ৰতিৰক্ষা পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বাবে এক শক্তিশালী ভেটি স্থাপন কৰিছে।
অংশ ‘ক’: প্ৰতিৰক্ষা সামৰ্থ্যৰ দশক: সামৰিক শক্তি আৰু উদ্ভাৱনক শক্তিশালী কৰা
থলুৱা উদ্ভাৱন, প্ৰযুক্তিগত উন্নতি, কৌশলগত সংস্কাৰৰ জৰিয়তে ভাৰতে নিজৰ প্ৰতিৰক্ষা খণ্ডক ক্ৰমাগতভাৱে ৰূপান্তৰিত কৰিছে। দেশখনে ঘৰুৱা উৎপাদন আৰু গৱেষণাৰ সামৰ্থ্য সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ সমান্তৰালকৈ সামৰিক প্ৰস্তুতি শক্তিশালী কৰিছে। এই পৰিৱৰ্তনে ভাৰতক অধিক আত্মনিৰ্ভৰশীল, প্ৰযুক্তিগতভাৱে সক্ষম আৰু বিশ্বব্যাপী বিশ্বাসযোগ্য প্ৰতিৰক্ষা শক্তিলৈ গঢ় দিছে।
বৃদ্ধি পোৱা প্ৰতিৰক্ষা বাজেট
সামৰিক প্ৰস্তুতি, আধুনিকীকৰণ আৰু থলুৱা উৎপাদন ক্ষমতা শক্তিশালী কৰিবলৈ ভাৰতে প্ৰতিৰক্ষা ব্যয় বহু পৰিমাণে সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে। সামগ্ৰিক প্ৰতিৰক্ষা বাজেট ২০১৩–১৪ বিত্তীয় বৰ্ষত ২.৫৩ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬–২৭ বিত্তীয় বৰ্ষত ৭.৮৫ লাখ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ দ্বাৰা ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু কৌশলগত আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ ওপৰত চৰকাৰৰ স্থায়ী মনোনিৱেশ প্ৰতিফলিত হৈছে। মূলধনী ব্যয়ও ২০১৪–১৫ চনত ৯৪,৫৮৭.৯৫ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬–২৭ চনত ২.১৯ লাখ কোটিলৈ তীব্ৰভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। প্ৰতিৰক্ষা বাজেটত মূলধনী ব্যয় বুলিলে দীৰ্ঘম্যাদী অধিগ্ৰহণ, আধুনিকীকৰণ আৰু প্ৰধান সামৰিক সম্পত্তি সৃষ্টিৰ বাবে আবণ্টিত ধনক বুজোৱা হয়। মূলতঃ ই হৈছে ভৱিষ্যতৰ সামৰিক সামৰ্থ্য গঢ়ি তোলাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা বাজেটৰ বিনিয়োগৰ অংশ।
ইয়াত আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন, উন্নত অস্ত্ৰ ব্যৱস্থা আৰু প্ৰযুক্তিগত আধুনিকীকৰণৰ ওপৰত প্ৰবল গুৰুত্ব আলোকপাত কৰা হৈছে। আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰতৰ পদক্ষেপৰ অধীনত নীতি সংস্কাৰ, ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অধিক অংশগ্ৰহণ আৰু ব্যৱসায় কৰাত সহজতা বৃদ্ধিয়ে প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন আৰু অধিক ত্বৰান্বিত কৰি ভাৰতক উদীয়মান বিশ্ব প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন আৰু ৰপ্তানিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে স্থান দিছে।
গৱেষণা, উদ্ভাৱন আৰু অংশীদাৰিত্বৰ জৰিয়তে প্ৰতিৰক্ষা সামৰ্থ্য শক্তিশালী কৰা
প্ৰতিৰক্ষা গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ আবণ্টন ২০১৪–১৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ১৩,৭১৬.১৪ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬–২৭ বিত্তীয় বৰ্ষত ২৯,১০০.২৫ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত ১১২%তকৈ অধিক বৃদ্ধি পাইছে। ২০২২-২৩ চনত চৰকাৰে প্ৰতিৰক্ষা অনুসন্ধান আৰু বিকাশ বাজেটৰ ২৫% উদ্যোগ, ষ্টাৰ্ট-আপ, আৰু শিক্ষাবিদসকলৰ বাবেও মুকলি কৰি দিছিল যাতে উদ্ভাৱনত বহল অংশগ্ৰহণৰ প্ৰসাৰ ঘটে। ২০২৪ চনত ইয়াৰ প্ৰতি প্ৰতিৰক্ষা বিভাগে ১,৭৫৭ কোটি টকা ব্যয় কৰিছিল।
ইয়াৰ উপৰিও স্বচ্ছ প্ৰতিৰক্ষা পৰিৱেশ তন্ত্ৰ গঢ়ি তুলিবলৈ DRDO লেবত কেইবাটাও বিশ্বমানৰ অনুসন্ধান আৰু বিকাশৰ সুবিধা ব্যক্তিগত উদ্যোগৰ বাবে মুকলি কৰা হৈছে। ইয়াৰ সুবিধাৰ বাবে প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰালয়ে প্ৰয়োজনীয় ষ্টেণ্ডাৰ্ড অপাৰেটিং প্ৰচিডিউৰ (SOP) প্ৰস্তুত কৰিছে আৰু প্ৰতিৰক্ষা পৰীক্ষণ পৰ্টেলত ২৪টা DRDO লেবৰ পৰীক্ষণ আন্তঃগাঁথনি আপলোড কৰিছে।
প্ৰতিৰক্ষা উৎকৰ্ষতাৰ বাবে উদ্ভাৱন (iDEX)
ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা আৰু মহাকাশ খণ্ডত উদ্ভাৱন, প্ৰযুক্তি বিকাশ আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ মূল চালক হিচাপে iDEX-এ আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। এই পদক্ষেপে MSME, ষ্টাৰ্টআপ, ব্যক্তিগত উদ্ভাৱক, গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান আৰু শিক্ষাবিদকে ধৰি উদ্যোগসমূহক থলুৱা প্ৰতিৰক্ষা প্ৰযুক্তি বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত কৰে। এই পৰিৱেশ তন্ত্ৰক শক্তিশালী কৰিবলৈ DRDOই প্ৰতিৰক্ষা পৰীক্ষণ পৰ্টেলৰ জৰিয়তে ব্যক্তিগত উদ্যোগৰ বাবেও নিজৰ উন্নত পৰীক্ষণ আন্তঃগাঁথনি মুকলি কৰিছে, যাৰ ফলত উদ্ভাৱকসকলে জটিল পৰীক্ষণ আৰু বৈধকৰণৰ সুবিধাসমূহ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
iDEXৰ বাবে আঁচনিখন ২০২১–২২ চনৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনলৈকে ৪৯৮.৭৮ কোটি টকাৰ বাজেট ব্যয়ৰে অনুমোদন জনোৱা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও ২০২৩–২৪ চনৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনলৈকে ৭৫০ কোটি টকা ব্যয়ৰে ADITI (Acing Development of Innovative Technologies with iDEX) আঁচনি অনুমোদন কৰা হয়। দুয়োখন আঁচনিয়ে প্ৰতিৰক্ষা উদ্ভাৱন সংস্থা (DIO)ৰ জৰিয়তে আৰ্থিক সহায় আগবঢ়ায়, যিয়ে উদ্ভাৱকসকলক প্ৰতিৰক্ষা প্ৰয়োগৰ বাবে অত্যাধুনিক প্ৰযুক্তি বিকশিত কৰাত সহায় কৰে। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে iDEX-এ ৬৭৬টা ষ্টাৰ্টআপ, MSME আৰু উদ্ভাৱকক নিয়োজিত কৰিছিল, আনহাতে ৫৫১টা ডিজাইন আৰু ডেভেলপমেণ্ট চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল। এই কৃতিত্বসমূহে ভাৰতৰ থলুৱা প্ৰতিৰক্ষা উদ্ভাৱন পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান পৰিপক্কতাক প্ৰতিফলিত কৰে।
উন্নয়ন আৰু উৎপাদন অংশীদাৰ (DCPP) মডেল
DCPP মডেল হৈছে প্ৰতিৰক্ষা প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ আৰু উৎপাদনত ভাৰতীয় উদ্যোগৰ সৈতে সহযোগিতা শক্তিশালী কৰাৰ বাবে DRDOৰ কাঠামো। এই আৰ্হিৰ অধীনত DRDOই প্ৰতিযোগিতামূলক প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ পৰা সক্ষম উৎপাদন অংশীদাৰ চিনাক্ত কৰে আৰু উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰযুক্তিসমূহ হস্তান্তৰ কৰে। উপ-ব্যৱস্থা, ব্যৱস্থা আৰু সঁজুলি উৎপাদন কৰিব পৰা ২,২০০ৰো অধিক উদ্যোগৰ শক্তিশালী নেটৱৰ্কৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত এই আৰ্হিটোৱে থলুৱা প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদনক যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ১৩৪টা কোম্পানীয়ে DRDOৰ সৈতে DCPP বা প্ৰডাকচন এজেন্সী হিচাপে অংশীদাৰিত্ব কৰিছিল, ২,১৮০টা প্ৰযুক্তি হস্তান্তৰ চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল আৰু ২,৭৮০টাতকৈও অধিক বৌদ্ধিক সম্পত্তিৰ অধিকাৰ (IPR) ভাৰতীয় উদ্যোগৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে মুকলি কৰা হৈছিল।
প্ৰযুক্তি উন্নয়ন পুঁজি (TDF)
TDF হৈছে স্বদেশী প্ৰতিৰক্ষা উদ্ভাৱনক প্ৰসাৰিত কৰাৰ বাবে আৰু ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত উদ্যোগ বিশেষকৈ ষ্টাৰ্টআপ আৰু MSMEৰ অংশগ্ৰহণক উৎসাহিত কৰাৰ বাবে DRDOই কাৰ্যকৰী কৰা প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰালয়ৰ এক পদক্ষেপ। এই আঁচনিখনে জটিল প্ৰতিৰক্ষা প্ৰযুক্তিৰ বিকাশত সহায় কৰিবলৈ ৫০ কোটি টকা পৰ্যন্ত অনুদান প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা উল্লেখযোগ্য ফলাফল পোৱা গৈছে, কেইবাটাও প্ৰযুক্তি সফলতাৰে বিকশিত কৰা হৈছে আৰু PSLV অভিযানৰ অংশ হিচাপে মহাকাশত দুটা প্ৰকল্প ব্যৱস্থা উৰুৱাই দিয়া হৈছে। ভাৰতৰ গভীৰ প্ৰযুক্তিৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰক আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিবলৈ এই আঁচনিৰ অধীনত ৫০০ কোটি টকাৰ অতিৰিক্ত কৰ্পাছ অনুমোদন কৰা হৈছে, য’ত অত্যাধুনিক আৰু উদীয়মান প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। ২০২৬ চনৰ জুন মাহলৈকে TDF আঁচনিৰ অধীনত মুঠ ৩৩৪ কোটি টকা ব্যয়ৰে ৮০টা প্ৰকল্প ৰূপায়ণ হৈ আছিল।
DRDO Industry Academia– Centre of Excellence (DIA-CoE)
DRDOই DRDO Industry Academia–Centre of Excellence (DIA-CoE)ৰ নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে প্ৰতিৰক্ষা আৰু সুৰক্ষা প্ৰয়োগৰ বাবে জটিল আৰু ভৱিষ্যতৰ প্ৰযুক্তি বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত সহযোগিতামূলক নিৰ্দেশিত গৱেষণাৰ বাবে এক নীতি আৰু ব্যৱস্থা প্ৰস্তুত কৰিছে। মুঠ ১৫টা DIA-CoE স্থাপন কৰা হৈছে যিয়ে প্ৰায় ৮২টা চিনাক্তকৃত গৱেষণা উলম্বত অনুবাদমূলক গৱেষণা কাৰ্যকলাপ পৰিচালনা কৰি আছে। DRDOই উদ্যোগসমূহৰ সুবিধাৰ বাবে ইয়াৰ পৰীক্ষাগাৰত উদ্যোগ আন্তঃক্ৰিয়া গোট (IIG) স্থাপন কৰিছে|
প্ৰযুক্তিগত আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ বাবে মানৱ সামৰ্থ্য গঢ়ি তোলা
প্ৰযুক্তিগত আত্মনিৰ্ভৰশীলতা গঢ়ি তোলাৰ বাবে প্ৰতিভা, গৱেষণা, আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক ক্ষমতাত স্থায়ী বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন। DRDOই ২০২০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত পাঁচটা ইয়ং চাইন্টিষ্ট লেবৰেটৰী (DYSL) স্থাপন কৰিছিল, ২০২৬ চনত ষষ্ঠটো লেবৰেটৰী স্থাপন কৰাৰ কথা আছিল। DRDOই লেবৰেটৰীৰ সংখ্যা ৩৬লৈ ৰাখি নিজৰ গৱেষণা নেটৱৰ্কো সুশৃংখলিত কৰিছে। নতুন নিযুক্তি পোৱা বিজ্ঞানীসকলে এতিয়া পৰীক্ষাগাৰসমুঽত যোগদান কৰাৰ পূৰ্বে ডিফেন্স ইনষ্টিটিউট অৱ এডভান্সড টেকন’লজিত দুবছৰীয়া এম টেক পাঠ্যক্ৰমত অংশগ্ৰহণ কৰে। উচ্চ মূল্যৰ প্ৰকল্পত প্ৰকল্পভিত্তিক জনশক্তিৰ প্ৰৱৰ্তনে বিশেষ বিশেষজ্ঞতাৰ সুবিধা আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিছে।
ভাৰতে সমগ্ৰ প্ৰতিৰক্ষা পৰিৱেশ তন্ত্ৰত দক্ষতা বিকাশ আৰু গৱেষণাৰ সুযোগো সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। বছৰি ৩৫০০ৰো অধিক অভিযন্তা আৰু কাৰিকৰী বিদ্যাবিদে DRDOৰ পৰীক্ষাগাৰত পেইড এপ্ৰেণ্টিছ হিচাপে যোগদান কৰে। পেইড ইন্টাৰশ্বিপ আঁচনিয়ে এতিয়া অভিযান্ত্ৰিক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক প্ৰতিৰক্ষা গৱেষণাৰ ব্যৱহাৰিক পৰিচয় প্ৰদান কৰে। ১৫টা DRDO Industry Academia – Centre of Excellence (DIA-CoE)ৰ জৰিয়তে ৫২টা প্ৰতিষ্ঠানত ৯৬৭ কোটি টকাৰ ২৮১টা প্ৰকল্প চলি আছে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ পিলখুৱাস্থিত DRDO দক্ষতা বিকাশ কেন্দ্ৰত কৰ্মীসকলক অগ্নিনিৰ্বাপক প্ৰযুক্তি আৰু অগ্নিনিৰ্বাপক কৌশলৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়। এই পদক্ষেপসমূহে একেলগে ভাৰতৰ ভৱিষ্যতৰ প্ৰতিৰক্ষা ক্ষমতাৰ বাবে দক্ষ প্ৰতিভাৰ এক শক্তিশালী পাইপলাইন সৃষ্টি কৰিছে।
আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ বাবে ঠেলি দিবলৈ প্ৰতিৰক্ষা অধিগ্ৰহণ সংস্কাৰ
ভাৰতৰ শীৰ্ষ প্ৰতিৰক্ষা ক্ৰয় সংস্থা প্ৰতিৰক্ষা অধিগ্ৰহণ পৰিষদ (DAC) প্ৰতিৰক্ষা ক্ষেত্ৰত আতমনিৰ্ভৰ ভাৰতৰ মূল চালক হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। DEP 2020 সংস্কাৰৰ জৰিয়তে ই থলুৱা ক্ৰয়, ঘৰুৱা উৎপাদন, আৰু অধিক থলুৱা সামগ্ৰীক অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল। DAC-এ DRDOই ডিজাইন কৰা আৰু ভাৰতীয় উদ্যোগত নিৰ্মিত ৬ লাখ কোটি টকাতকৈ অধিক মূল্যৰ ব্যৱস্থাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়তাৰ গ্ৰহণযোগ্যতা (AON) প্ৰদান কৰিছে, যাৰ বহুতো ইনডাক্ট কৰা হৈছে বা ইনডাকচনৰ অধীনত আছে। প্ৰধান অনুমোদনসমূহৰ ভিতৰত আছে ৬২,০০০ কোটি টকাৰ ৯৭খন লাইট কম্বেট এয়াৰক্ৰাফ্ট Tejas Mk-1A fighter jets, প্ৰায় ৬২,৭০০ কোটি টকাৰ ১৫৬খন Light Combat Helicopters (LCH) Prachand, ২৬খন Rafale Marine Aircraft ইত্যাদি।
বিগত দশকত ভাৰতে অধিক বিনিয়োগ, থলুৱা উদ্ভাৱন আৰু বৃহৎ নীতি সংস্কাৰৰ জৰিয়তে নিজৰ প্ৰতিৰক্ষা ক্ষমতা যথেষ্ট শক্তিশালী কৰি তুলিছে। প্ৰতিৰক্ষা ব্যয় বৃদ্ধি, উদ্যোগৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি আৰু গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ ওপৰত শক্তিশালী মনোনিৱেশে আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ দিশত যাত্ৰা ত্বৰান্বিত কৰিছে। iDEX, TDF আৰু DRDO-শিল্প অংশীদাৰিত্বৰ দৰে পদক্ষেপে এক সজীৱ প্ৰতিৰক্ষা উদ্ভাৱন পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সৃষ্টি কৰিছে। মূল প্ৰতিৰক্ষা অধিগ্ৰহণ আৰু ক্ৰয় সংস্কাৰৰ সৈতে মিলি এই প্ৰচেষ্টাসমূহে প্ৰযুক্তিগতভাৱে উন্নত, ভৱিষ্যতৰ বাবে সাজু আৰু বিশ্বব্যাপী প্ৰতিযোগিতামূলক প্ৰতিৰক্ষা খণ্ড গঢ়ি তুলিছে।
অংশ ‘খ’: ক্ষমতা ৰূপান্তৰ: পৰিসৰ আৰু ঔদ্যোগিক অগ্ৰগতিৰ এটা দশক
স্থায়ী নীতি আৰু ঔদ্যোগিক সংস্কাৰৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা ক্ষমতা সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। স্কেল, স্থিতিস্থাপকতা আৰু থলুৱা সামৰ্থ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। আমদানি নিৰ্ভৰশীলতাৰ ঠাই লৈছে এক শক্তিশালী ঘৰুৱা পৰিৱেশ তন্ত্ৰ। শেহতীয়া বছৰবোৰত প্ৰতিৰক্ষা ক্ৰয়ৰ গতি ত্বৰান্বিত হৈছে। ২০২৪–২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ২,০৯,০৫০ কোটি টকাৰ মুঠ ১৯৩টা প্ৰতিৰক্ষা চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল। ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত এতিয়ালৈকে ১.৮২ লাখ কোটি টকাৰ এই চুক্তিসমূহ সম্পাদন কৰা হৈছে। এই পৰিৱৰ্তনে উৎপাদনৰ গভীৰতা আৰু কৌশলগত স্বায়ত্বশাসন দুয়োটাকে শক্তিশালী কৰে।
ক্ৰেতাৰ পৰা নিৰ্মাতালৈ গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন
২০২৫-২৬ চনত ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন ১,৭৮,০০০ কোটি টকা। এই মাইলৰ খুঁটিটোৱে বিগত বিত্তীয় বৰ্ষৰ ১,৫৪,০৭১ কোটি টকাৰ উৎপাদনৰ তুলনাত ১৫.৬% বৃদ্ধিৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০২০-২১ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পিছত এই সংখ্যা ৮৪,৬৪৩ কোটি টকাৰ পিছত ১১০%ৰ আচৰিত ধৰণৰ বৃদ্ধি। ইয়াৰ দ্বাৰা সশস্ত্ৰ বাহিনীক আধুনিকীকৰণ আৰু শক্তিশালী প্ৰতিৰক্ষা ঔদ্যোগিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰ গঢ়ি তোলাৰ প্ৰতি চৰকাৰৰ দৃঢ় দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰা হৈছে।
এই ধাৰাবাহিক উত্থানে আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰত দৃষ্টিভংগীৰ অধীনত ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা ঔদ্যোগিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ক্ৰমবৰ্ধমান শক্তিকো উজ্জ্বল কৰি তুলিছে। ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত প্ৰতিৰক্ষা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগ আৰু অন্যান্য PSUসমূহে মুঠ উৎপাদনৰ প্ৰায় ৭৬% অৰিহণা যোগাইছিল, আনহাতে ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশ ২৪%লৈ বৃদ্ধি পাইছিল, যিয়ে উদ্যোগৰ অধিক অংশগ্ৰহণৰ ইংগিত দিয়ে।
দশকৰ ভিতৰত ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা ৰপ্তানিৰ ৰূপান্তৰ
ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা ৰপ্তানি ২০১৩–১৪ বিত্তীয় বৰ্ষত ৬৮৬ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ৩৮,৪২৪ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ দ্বাৰা বাৰ বছৰত ৫৫০০% তকৈ অধিক বৃদ্ধি পোৱা যায়। মেক ইন ইণ্ডিয়াৰ পদক্ষেপ আৰু প্ৰতিৰক্ষাৰ আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ ঠেলাৰ ফলত এই ৰূপান্তৰ ঘটিছে। ভাৰত ক্ৰমান্বয়ে প্ৰধান আমদানিকাৰকৰ পৰা প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদনকাৰী ৰাষ্ট্ৰলৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছে। প্ৰতিৰক্ষা সঁজুলিৰ প্ৰায় ৬৫% এতিয়া ঘৰুৱাভাৱে উৎপাদন কৰা হয়, যিটো আগতে আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা আছিল ৬৫–৭০%।
ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা সামগ্ৰী এতিয়া বিশ্বৰ ৮০খনতকৈও অধিক দেশলৈ ৰপ্তানি কৰা হয়। প্ৰতিৰক্ষা ৰপ্তানিকাৰকৰ ভিত্তি ১৪৫টা প্ৰতিষ্ঠানলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে, যিয়ে বহল ঔদ্যোগিক অংশগ্ৰহণৰ প্ৰতিফলন ঘটাইছে। বৰ্ধিত ৰপ্তানিয়ে ভাৰতীয় প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা আৰু প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত বিশ্বব্যাপী আস্থা বৃদ্ধি পোৱাটো প্ৰদৰ্শন কৰে। চৰকাৰে ২০২৯ চনৰ ভিতৰত প্ৰতিৰক্ষা ৰপ্তানিৰ ৫০,০০০ কোটি টকাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰি ভাৰতৰ উদীয়মান বিশ্ব প্ৰতিৰক্ষা ৰপ্তানিকাৰক হিচাপে স্থিতি শক্তিশালী কৰি তুলিছে।
প্ৰতিৰক্ষা ঔদ্যোগিক ক্ষমতা সম্প্ৰসাৰণ
ভাৰতে ধাৰাবাহিক নীতি সংস্কাৰ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধিৰ জৰিয়তে নিজৰ প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদনৰ ভিত্তি ক্ৰমাগতভাৱে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। যোৱা দশকত দেশখনে এক শক্তিশালী থলুৱা প্ৰতিৰক্ষা পৰিৱেশ তন্ত্ৰ গঢ়ি তুলিছে য’ত আজি ১৬টা প্ৰতিৰক্ষা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগ (DPSU), প্ৰায় ৫০০টা অনুজ্ঞাপত্ৰপ্ৰাপ্ত প্ৰতিৰক্ষা কোম্পানী, আৰু প্ৰায় ১৭,০০০টা ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মজলীয়া উদ্যোগ (MSME) আছে। এই খণ্ডত বৃদ্ধি পোৱা ঔদ্যোগিক ক্ষমতা আৰু ব্যৱসায় কৰাত সহজতাক প্ৰতিফলিত কৰি প্ৰতিৰক্ষা উদ্যোগিক অনুজ্ঞাপত্ৰৰ সংখ্যা তিনিগুণতকৈও অধিক বৃদ্ধি পাইছে (২০১৫ চনত ২৫৮ৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মাৰ্চলৈকে ৮৩৪লৈ)।
এই চোকা উত্থানে বিনিয়োগকাৰীৰ আস্থা বৃদ্ধি আৰু প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদনত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশগ্ৰহণ সম্প্ৰসাৰণ প্ৰতিফলিত কৰে। ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহেও এই সময়ছোৱাত ১৫১% ৰপ্তানি বৃদ্ধি লাভ কৰিছে। ঘৰুৱা সামৰ্থ্যৰ ক্ৰমাগত বৃদ্ধিয়ে সমগ্ৰ খণ্ডটোত যোগান শৃংখল, প্ৰযুক্তি শোষণ আৰু ঔদ্যোগিক প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা শক্তিশালী কৰিছে।
আঞ্চলিক উৎপাদনক পৰিচালিত কৰা প্ৰতিৰক্ষা ঔদ্যোগিক কৰিড’ৰ
প্ৰতিৰক্ষা ঔদ্যোগিক কৰিড’ৰসমূহে প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন, আঞ্চলিক যোগান শৃংখল শক্তিশালী কৰা আৰু সংহত ঔদ্যোগিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰক লাভান্বিত কৰাৰ বাবে মূল বৃদ্ধিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। ২০২৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহলৈকে উত্তৰ প্ৰদেশ প্ৰতিৰক্ষা ঔদ্যোগিক কৰিডৰে ৪২,০৫৭ কোটি টকাৰ বিনিয়োগৰ প্ৰতিশ্ৰুতি আকৰ্ষণ কৰিছিল, য’ত ৪,৪০৯ কোটি টকাৰ গ্ৰাউণ্ড বিনিয়োগ আছিল, যিটো পৰীক্ষণ আৰু উদ্ভাৱনৰ ক্ষমতা বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰতিৰক্ষা প্ৰযুক্তি আৰু পৰীক্ষা কেন্দ্ৰ (DTTC) স্থাপনৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত হৈছিল। একে সময়ছোৱাতে তামিলনাডু প্ৰতিৰক্ষা ঔদ্যোগিক কৰিড’ৰে ৩২,৬৯৯ কোটি টকাৰ বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰে, প্ৰকৃত বিনিয়োগ ৬,৪৪৬ কোটি টকা হয়। এই কৰিডৰসমূহে একেলগে ঔদ্যোগিক আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন ত্বৰান্বিত কৰিছে, ঘৰুৱা উৎপাদন ক্ষমতা সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে, আৰু নতুন নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে।
|
আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰতৰ অধীনত প্ৰতিৰক্ষা খণ্ডৰ মূল সংস্কাৰ
- প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদনত ব্যৱসায় কৰাত সহজতা : ২০১৫ চনৰ আগতে ঔদ্যোগিক অনুজ্ঞাপত্ৰৰ প্ৰাৰম্ভিক বৈধতা আছিল ৭ বছৰ, যিটো ৩ বছৰলৈকে বৃদ্ধি কৰিব পৰা যায়। ২০১৫ চনত চৰকাৰে ইয়াক ১৫ বছৰৰ প্ৰাৰম্ভিক বৈধতালৈ সংশোধন কৰে, ১৮ বছৰলৈকে আৰু বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা। এই পৰিবৰ্তন নতুন আৰু বৰ্তমানৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ দুয়োটাতে প্ৰযোজ্য। ইয়াৰ উপৰিও অস্ত্ৰ আইন অনুসৰি কোম্পানীসমূহক প্ৰদান কৰা অনুজ্ঞাপত্ৰসমূহ এতিয়া কোম্পানীটোৰ জীৱনকালৰ বাবে বৈধ, যদিহে কোম্পানীয়ে অনুমোদনৰ তাৰিখৰ পৰা ৭ বছৰৰ ভিতৰত উৎপাদন সুবিধা স্থাপন কৰে আৰু অন্যান্য চৰ্তসমূহ পূৰণ কৰে, যিটো ৩ বছৰলৈকে (মুঠ ১০ বছৰ) বৃদ্ধি কৰিব পৰা যাব।
- পুনৰ সংস্কাৰ কৰা প্ৰতিৰক্ষা এক্সিম পৰ্টেল :পৰ্টেলে এণ্ড-টু-এণ্ড এপ্লিকেচন প্ৰচেছিং, স্বয়ংক্ৰিয় কোম্পানী পৰীক্ষণ, সৰলীকৃত পঞ্জীয়ন, বাস্তৱ-সময় অনুসৰণ, আৰু সুৰক্ষিত পেমেণ্ট সংহতি সক্ষম কৰে। ই স্বচ্ছতা, দক্ষতা, আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ আনুগত্য বৃদ্ধি কৰে, একে সময়তে আতমনিৰ্ভৰ ভাৰত আৰু মেক ইন ইণ্ডিয়াৰ লক্ষ্যক সমৰ্থন কৰে, ভাৰতক প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন আৰু ৰপ্তানিৰ বাবে বিশ্বব্যাপী কেন্দ্ৰ হিচাপে স্থান দিয়ে।
- উদ্যোগৰ জৰিয়তে স্বদেশীকৰণঃ প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰালয়ে ২০২০ চনৰ আগষ্ট মাহত সৃজন প্ৰতিৰক্ষা পৰ্টেল মুকলি কৰে।এই পৰ্টেলত DPSU আৰু সেৱা মুখ্য কাৰ্যালয়ে (SHQs) স্বদেশীকৰণৰ বাবে MSME আৰু ষ্টাৰ্ট-আপকে ধৰি উদ্যোগসমূহক প্ৰতিৰক্ষা সামগ্ৰী আগবঢ়ায়। স্বদেশীকৰণক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াৰ বাবে আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰতৰ পদক্ষেপৰ অধীনত ২০২১ চনত প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰালয়েও ইতিবাচক খিলঞ্জীয়াকৰণ তালিকা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। এই পদক্ষেপে ঘৰুৱা উৎপাদন শক্তিশালী কৰিছে, আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিছে, আৰু থলুৱা প্ৰতিৰক্ষা ক্ষমতা সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। ২০২৬ চনৰ মে মাহলৈকে DPSUৰ ৫,০১২ টা বস্তুৰ পাঁচখন ইতিবাচক স্বদেশীকৰণ তালিকা অৱগত কৰা হৈছে ৷ Srijan পৰ্টেলত যোৱা পাঁচ বছৰত ৩২০৪টা PILৰ সামগ্ৰীকে ধৰি ১৫৭০০ৰো অধিক প্ৰতিৰক্ষা সামগ্ৰী স্বদেশীকৰণ কৰা হৈছে । DPSUসমূহে ৯৭৮২ কোটি টকাৰ ঘৰুৱা অৰ্ডাৰ দিছে , যাৰ ফলত MSME, ষ্টাৰ্ট-আপ, গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান আৰু ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন ক্ষমতা বৃদ্ধি পাইছে।
- Srijan DEEP: প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন বিভাগে প্ৰতিৰক্ষা উদ্যোগৰ ডিজিটেল ডাটাবেছ Srijan DEEP(প্ৰতিৰক্ষা প্ৰতিষ্ঠান আৰু উদ্যোগী মঞ্চ) প্ৰস্তুত কৰিছে। পৰ্টেলটোৱে প্ৰতিৰক্ষা পৰিৱেশ তন্ত্ৰত অৰিহণা যোগোৱা প্ৰতিৰক্ষা নিৰ্মাতা, MSME সেৱা আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰদানকাৰীৰ এক বিস্তৃত ভঁৰাল হিচাপে কাম কৰে।পৰ্টেলত এটা 'ইউনিক ৰেফাৰেন্স নম্বৰ' (URN) নিযুক্ত কৰা হৈছেএই ডাটাবেছ সমগ্ৰ প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰালয়ৰ বিভিন্ন সংস্থাৰ বাবে সুলভ আৰু ই জৰুৰীকালীন সময়ত যোগান শৃংখলৰ স্থিতিস্থাপকতা আৰু সম্পদ একত্ৰীকৰণ শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰিব। ২০২৬ চনৰ মে' মাহলৈকে প্ৰতিৰক্ষা পিএছইউ আৰু বিভিন্ন প্ৰতিৰক্ষা সংস্থাক যোগান ধৰা ৪১০০০ৰো অধিক বিক্ৰেতা আৰু তেওঁলোকৰ ২৭০০০০০ সামগ্ৰী Srijan DEEPত আপলোড কৰা হৈছিল ।
- প্ৰতিৰক্ষা খণ্ডত প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ : ২০০১ চনৰ মে’ মাহত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশগ্ৰহণৰ বাবে প্ৰতিৰক্ষা উদ্যোগ খণ্ড মুকলি কৰা হয়। প্ৰতিৰক্ষা খণ্ডত প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগৰ সীমা ২০২০ চনত নতুন প্ৰতিৰক্ষা ঔদ্যোগিক অনুজ্ঞাপত্ৰ বিচৰা কোম্পানীসমূহৰ বাবে স্বয়ংক্ৰিয় পথৰ জৰিয়তে ৭৪% পৰ্যন্ত বৃদ্ধি কৰা হৈছিল আৰু চৰকাৰী পথৰ জৰিয়তে ১০০% পৰ্যন্ত বৃদ্ধি কৰা হৈছিল য’তেই ইয়াৰ ফলত আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সুবিধা পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে প্ৰতিৰক্ষা খণ্ডত কাম কৰা কোম্পানীসমূহে ৬৬৭০.৫৯ কোটি টকাৰ প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগৰ তথ্য প্ৰকাশ কৰিছে। ইয়াৰ উপৰিও চৰকাৰে প্ৰতিৰক্ষা খণ্ডত প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগক উৎসাহিত কৰিবলৈ বিদেশী মূল সঁজুলি নিৰ্মাতা (OEM)ৰ সৈতে নিচ প্ৰতিৰক্ষা প্ৰযুক্তিৰ সহ-বিকাশ আৰু সহ-উৎপাদনক প্ৰসাৰিত কৰে।
|
অংশ ‘গ’: উদ্ভাৱনৰ পৰা কাৰ্যকৰী উৎকৃষ্টতালৈ
ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা পৰিৱেশ তন্ত্ৰত যোৱা এটা দশকত এক উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। এই অগ্ৰগতি কাৰ্যকৰী কৃতিত্ব, থলুৱা মঞ্চ, উন্নত আন্তঃগাঁথনি আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান উদ্ভাৱন পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ মাজেৰে দৃশ্যমান। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে প্ৰতিৰক্ষা আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ দৃষ্টিভংগীক আগুৱাই নিয়াৰ সমান্তৰালভাৱে ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা শক্তিশালী কৰিছে।
কৌশলগত প্ৰভাৱৰ বাবে কাৰ্যকৰী প্ৰস্তুতি
- ২০১৯ চনৰ ২৭ মাৰ্চত ভাৰতে মিছন শক্তিৰ জৰিয়তে মহাকাশত এটা উপগ্ৰহ ধ্বংস কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰে , উপগ্ৰহ বিৰোধী ক্ষমতা থকা দেশৰ এটা নিৰ্বাচিত গোটত যোগদান কৰে।
- ২০২৪ চনৰ ১১ মাৰ্চত ভাৰতে মিছন দিব্যস্ত্ৰৰ অধীনত বিভিন্ন লক্ষ্যলৈ একাধিক ৱাৰহেড কঢ়িয়াই নিব পৰা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ক্ষেপণাস্ত্ৰ সফলতাৰে পৰীক্ষা কৰে ।
- অপাৰেচন সিন্দুৰৰ সময়ত আকাশ বায়ু প্ৰতিৰক্ষা ক্ষেপণাস্ত্ৰ, ব্ৰহ্মছ ক্ষেপণাস্ত্ৰ, এণ্টি ড্ৰোন ব্যৱস্থা আৰু বায়ুমণ্ডলীয় নিৰীক্ষণ মঞ্চ আদি থলুৱা ব্যৱস্থাই সশস্ত্ৰ বাহিনীক সহায় কৰিছিল।
- ২০২৫ চনৰ ২৩ আগষ্টত DRDOই সফলতাৰে এক উন্নত বায়ু প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা পৰীক্ষা কৰে যিয়ে ক্ষেপণাস্ত্ৰ ইন্টাৰচেপ্টৰ, চুটি দূৰত্বৰ বায়ু প্ৰতিৰক্ষা অস্ত্ৰ আৰু লেজাৰ ভিত্তিক প্ৰযুক্তিৰ সংমিশ্ৰণেৰে আকাশী ভাবুকি প্ৰতিহত কৰে।
পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ প্ৰতিৰক্ষা প্ৰযুক্তি
- থলুৱা তেজছ যুদ্ধ বিমানখনে ২০১৯ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত চূড়ান্ত অপাৰেচনেল ক্লিয়াৰেন্স লাভ কৰিছিল আৰু ৮৩খন বিমানক ভাৰতীয় বায়ুসেনাত অন্তৰ্ভুক্তিৰ বাবে অনুমোদন জনোৱা হৈছিল।
- ২০২১ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ভাৰতীয় সেনাবাহিনীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল অৰ্জুন Mk-IA যুদ্ধ টেংক।
- ২০২২ চনত প্ৰতিৰক্ষা প্ৰয়োগৰ বাবে ৭৫টা কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা ভিত্তিক প্ৰযুক্তি প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়, য'ত চোৱাচিতা, চাইবাৰ সুৰক্ষা, লজিষ্টিক, স্বায়ত্তশাসিত ব্যৱস্থা আৰু যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ সমৰ্থন আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
- পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ক্ষেপণাস্ত্ৰৰ বাবে উন্নত প্ৰপালচন ব্যৱস্থা বিকশিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতে গুৰুত্বপূৰ্ণ অগ্ৰগতি লাভ কৰিছিল।
- ২০২৬ চনৰ ৯ জানুৱাৰীত DRDOই স্ক্ৰামজেট কানেক্ট পাইপ টেষ্ট (SCPT) সুবিধাত ১২ মিনিটতকৈ অধিক সময়ৰ বাবে সক্ৰিয়ভাৱে শীতল কৰা স্ক্ৰেমজেট সম্পূৰ্ণ স্কেলৰ দহনকাৰীৰ দীৰ্ঘকালীন স্থল পৰীক্ষা সফলতাৰে চলাইছিল, যিয়ে হাইপাৰছনিক মিছাইল বিকাশৰ এক উল্লেখযোগ্য মাইলৰ খুঁটি চিহ্নিত কৰিছিল।
- ভৱিষ্যতে দ্ৰুতবেগী ক্ষেপণাস্ত্ৰ প্ৰযুক্তিৰ বিকাশত সহায় কৰিবলৈ হায়দৰাবাদত এটা নতুন হাইপাৰছনিক বতাহৰ সুৰংগ স্থাপন কৰা হৈছিল।
যুৱ আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে সাজু সশস্ত্ৰ বাহিনী গঢ়ি তোলা
অগ্নিপথ আঁচনিখন ২০২২ চনৰ ১৫ জুনৰ পৰা আৰম্ভ কৰা হৈছিল, য’ত যুৱক-যুৱতীক সশস্ত্ৰ বাহিনীত চাৰি বছৰীয়া সেৱাৰ বাবে ‘অগ্নিবীৰ’ হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হৈছিল। এই আঁচনিৰ লক্ষ্য হৈছে আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰে যুৱ, টেক-চেভি আৰু যুদ্ধৰ বাবে সাজু সামৰিক বাহিনী সৃষ্টি কৰা। অগ্নিবীৰসকলে INGOU আৰু NIOSৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বৰ জৰিয়তে সামৰিক প্ৰশিক্ষণ, বিশেষ দক্ষতা বিকাশ আৰু শৈক্ষিক সুযোগ লাভ কৰে। এই আঁচনিখনে ৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত দক্ষতা প্ৰমাণপত্ৰ আৰু সেৱাৰ পিছত কেৰিয়াৰ পথো প্ৰদান কৰে। অগ্নিপাথে ভৱিষ্যতৰ যুদ্ধৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ বাবে সাজু এক কনিষ্ঠ, দক্ষ, অনুশাসিত আৰু প্ৰযুক্তিমুখী বাহিনী গঢ়ি তুলি ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিছে।
ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা পৰিৱৰ্তনে গৱেষণা, উদ্ভাৱন, আৰু কৌশলগত সামৰ্থ্য বিকাশৰ প্ৰতি এক স্থায়ী দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে। যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ বাবে সাজু ব্যৱস্থাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ভৱিষ্যতৰ প্ৰযুক্তি আৰু সহযোগিতামূলক উদ্ভাৱন নেটৱৰ্কলৈকে দেশখনে দীৰ্ঘম্যাদী নিৰাপত্তাৰ বাবে এক শক্তিশালী ভেটি গঢ়ি তুলিছে। এই কৃতিত্বসমূহে ভাৰতৰ বিকাশশীল প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আত্মবিশ্বাস আৰু থলুৱা শক্তিৰে মোকাবিলা কৰাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিছে।
অংশ ‘ঘ’: ১২ বছৰত বিশ্বাসযোগ্য ক্ষমতা-ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা কূটনীতি আৰু প্ৰতিশ্ৰুতি
বিগত দশকত ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা কূটনীতি ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু কৌশলগত প্ৰভাৱৰ এক মূল স্তম্ভলৈ পৰিণত হৈছে। দেশখনে কৌশলগত স্বায়ত্তশাসন ৰক্ষা কৰাৰ সমান্তৰালভাৱে বিশ্বৰ প্ৰধান শক্তিসমূহৰ সৈতে অংশীদাৰিত্ব সম্প্ৰসাৰণ কৰিছিল। প্ৰতিৰক্ষা সহযোগিতা এতিয়া সামৰিক বিনিময়ৰ বাহিৰেও প্ৰযুক্তি সহযোগিতা, ঔদ্যোগিক অংশীদাৰিত্ব আৰু যৌথ উৎপাদনলৈকে বিস্তৃত। ভাৰতে আঞ্চলিক আৰু বহুপক্ষীয় নিৰাপত্তা মঞ্চতো নিজৰ ভূমিকা শক্তিশালী কৰে। QUAD, চাংহাই সহযোগিতা সংস্থা (SCO) আৰু আছিয়ান প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰী সভা-প্লাছ (ADMM-Plus)ৰ জৰিয়তে ভাৰতে সামুদ্ৰিক নিৰাপত্তা, সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী আৰু নিয়মভিত্তিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ পোষকতা কৰে। এই যোগাযোগসমূহে ক্ৰমান্বয়ে জটিল হৈ পৰা ভূ-ৰাজনৈতিক পৰিৱেশত ভাৰতৰ ক্ৰমবৰ্ধমান কৌশলগত আত্মবিশ্বাস আৰু দায়িত্বশীল নিৰাপত্তা অংশীদাৰ হিচাপে বৃদ্ধি পোৱা বিশ্বাসযোগ্যতাক প্ৰতিফলিত কৰে।
ভাৰত–আমেৰিকা
ভাৰত আৰু আমেৰিকাই বিগত দশকত প্ৰতিৰক্ষাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ২০১৬ চনত লজিষ্টিক এক্সচেঞ্জ মেম’ৰেণ্ডাম অৱ এগ্ৰিমেণ্ট (LEMOA) অন্তৰ্ভুক্ত।২০১৮ চনত দুয়োখন দেশে কমিউনিকেশ্যন কম্পেটিবিলিটি এণ্ড ছিকিউৰিটি এগ্ৰিমেণ্ট (COMCASA)তো স্বাক্ষৰ কৰে।২০২০ চনত বেচিক এক্সচেঞ্জ এণ্ড ক’অপাৰেশ্যন এগ্ৰিমেণ্ট (BECA) স্বাক্ষৰিত হয়। ভাৰতক আমেৰিকাই মূল প্ৰতিৰক্ষা সহযোগী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। ইয়াৰ উপৰিও ই কৌশলগত বাণিজ্য অনুমোদন-১ (STA-1) মৰ্যাদা লাভ কৰে।
এই উন্নয়নে ভাৰত–আমেৰিকাৰ প্ৰতিৰক্ষা অংশীদাৰিত্বক প্ৰতিষ্ঠানিক কৰি তুলিলে। ২০২৩ চনত ইনিচিয়েটিভ অন ক্ৰিটিকেল এণ্ড ইমাৰ্জিং টেকন'লজি (iCET) আৰম্ভ কৰা হৈছিল।২০২৫ চনত ই ট্ৰেন্সফৰ্মিং দ্য ৰিলেচনশ্বিপ ইউটিলাইজিং ষ্ট্ৰেটেজিক টেকন'লজি (TRUST)ৰ অধীনত চলিছিল। ২০২৫ চনৰ অক্টোবৰ মাহত দুয়োখন দেশে কুৱালালামপুৰত ১০ বছৰীয়া প্ৰতিৰক্ষা অংশীদাৰিত্বৰ কাঠামোত স্বাক্ষৰ কৰে। এই চুক্তিৰ জৰিয়তে যৌথ অনুশীলন, প্ৰযুক্তি সহযোগিতা আৰু ভাৰত-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নিৰাপত্তা সহযোগিতা শক্তিশালী কৰা হয়।
ভাৰত–ৰাছিয়া
বিশ্বৰ ভূ-ৰাজনীতি পৰিৱৰ্তিত হোৱাৰ পাছতো ৰাছিয়াৰ সৈতে ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা অংশীদাৰিত্ব শক্তিশালী হৈয়েই আছে। এই অংশীদাৰিত্ব ভাৰত-ৰাছিয়া আন্তঃচৰকাৰী সামৰিক আৰু সামৰিক কাৰিকৰী সহযোগিতা আয়োগ (IRGC-M and MTC)ত প্ৰতিষ্ঠিত। ২০২৪ আৰু ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা ২১ আৰু ২২ সংখ্যক অধিৱেশনত S-400 এয়াৰ ডিফেন্স চিষ্টেমৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োপক্ষই সহযোগিতা পুনৰ দৃঢ় কৰে। তেওঁলোকে Su-30MKI যুঁজাৰু বিমানৰ উন্নীতকৰণতো সমৰ্থন আগবঢ়ায়। এই অংশীদাৰিত্বই আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰতৰ অধীনত যৌথ প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদনৰ সুযোগ সম্প্ৰসাৰিত কৰে। দুয়োখন দেশৰ মাজত ফ্লেগশ্বিপ ত্ৰি-সেৱা সামৰিক অনুশীলন হিচাপে ইন্দ্ৰ-ৰ অনুশীলন অব্যাহত আছে। ৰাছিয়াৰ সৈতে প্ৰতিৰক্ষা সহযোগিতা শক্তিশালী কৰাৰ সমান্তৰালকৈ ভাৰতে কৌশলগত স্বায়ত্বশাসন বজাই ৰাখিছিল। অংশীদাৰিত্বই সহ-উৎপাদন আৰু প্ৰযুক্তি সহযোগিতাৰ ওপৰত ক্ৰমান্বয়ে গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। ভাৰতে দেশৰ ভিতৰতে মেইণ্টেনেন্স, ৰিপেয়াৰ এণ্ড অভাৰহ’ল (MRO) ক্ষমতাও সম্প্ৰসাৰণ কৰিলে।
ভাৰত-ইউৰোপীয় সংঘ (ইউৰোপীয় ইউনিয়ন)
২০২৬ চনৰ ২৭ জানুৱাৰীত ইউৰোপীয় ইউনিয়ন–ভাৰত সন্মিলনৰ প্ৰান্তত ইউৰোপীয় ইউনিয়ন আৰু ভাৰতে নিৰাপত্তা আৰু প্ৰতিৰক্ষা অংশীদাৰিত্ব স্বাক্ষৰ কৰে। এইচ.আৰ./ভি.পি. কাজা কল্লাছ আৰু বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী ড০ এছ জয়শংকৰৰ স্বাক্ষৰিত ই শান্তি, নিৰাপত্তা আৰু প্ৰতিৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সহযোগিতাৰ বাবে এক বিস্তৃত কাঠামো স্থাপন কৰে-য’ত সামুদ্ৰিক নিৰাপত্তা, চাইবাৰ-ৰক্ষা, সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী, আৰু মহাকাশ সামৰি লোৱা হৈছে।
এই অংশীদাৰিত্বই বাৰ্ষিকভাৱে ভাৰত–ইউৰোপীয় ইউনিয়নৰ নিৰাপত্তা আৰু প্ৰতিৰক্ষা আলোচনাৰ জৰিয়তে যোগাযোগৰ প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰে আৰু যৌথ উন্নয়ন আৰু যোগান শৃংখলৰ স্থায়ীত্বৰ বাবে ভাৰত–ইউৰোপীয় ইউনিয়নৰ প্ৰতিৰক্ষা উদ্যোগ মঞ্চৰ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে।
ভাৰত-ফ্ৰান্স
ভাৰত-ফ্ৰান্সৰ প্ৰতিৰক্ষা সম্পৰ্ক ভাৰতৰ অন্যতম গভীৰ কৌশলগত ঔদ্যোগিক অংশীদাৰিত্বলৈ পৰিণত হয়। ২০১৬ চনৰ ৰাফেল চুক্তিয়ে ভাৰতীয় বায়ুসেনাৰ যুদ্ধ ক্ষমতাক শক্তিশালী কৰি তুলিছিল। ৬ খন কালভাৰী শ্ৰেণীৰ স্কোৰ্পিন চাবমেৰিন Project 75ৰ অধীনত ডেলিভাৰী কৰা হৈছিল। মাজাগন ডক শ্বিপবিল্ডাৰ্ছ লিমিটেড(MDL), মুম্বাই-এ ফ্ৰান্সৰ সহযোগত এই চাবমেৰিনসমূহ নিৰ্মাণ কৰিছিল। ২০২৫ চনৰ জানুৱাৰী মাহত ষষ্ঠখন চাবমেৰিন আৰম্ভ হয়। ২০২৩ চনত প্ৰতিৰক্ষা অধিগ্ৰহণ পৰিষদে (DAC) ২৬খন ৰাফেল-মেৰিন বিমানত অনুমোদন জনায়। ডাছল্ট-টাটা ফিউজেজৰ যৌথ উদ্যোগে মহাকাশ উৎপাদন সহযোগিতা সম্প্ৰসাৰণ কৰে। ছাফ্ৰান-হিন্দুস্তান এৰ’নটিক্স লিমিটেড(HAL)ৰ অংশীদাৰিত্বই ইঞ্জিন প্ৰযুক্তিৰ সহযোগিতাক শক্তিশালী কৰি তুলিছিল। এই পদক্ষেপসমূহে ভিছন ২০৪৭ প্ৰতিৰক্ষা ঔদ্যোগিক ৰোডমেপ আৰু সহ-উৎপাদনৰ লক্ষ্যসমূহক সমৰ্থন কৰে।
ভাৰত-জাপান
ভাৰত আৰু জাপানৰ বিশেষ কৌশলগত আৰু বিশ্বব্যাপী অংশীদাৰিত্বই বিগত দশকত প্ৰতিৰক্ষাৰ যথেষ্ট গভীৰতা অৰ্জন কৰিছে। অধিগ্ৰহণ আৰু পাৰস্পৰিক সেৱা চুক্তি(ACSA, 2020)য়ে সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ মাজত পাৰস্পৰিক ল’জিষ্টিক আৰু যোগান সমৰ্থন সক্ষম কৰি তুলিছিল। ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰী আৰু জাপানৰ প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰীৰ মাজত হোৱা দ্বিপাক্ষিক বৈঠকত (২০২৫ চনৰ মে’ মাহত) আঞ্চলিক শান্তিৰ প্ৰতি ভাগ-বতৰা কৰা প্ৰতিশ্ৰুতি পুনৰ দৃঢ় কৰা হৈছে।
ভাৰত–ইউ.এ.ই.
ভাৰত-ইউ.এ.ই.ৰ প্ৰতিৰক্ষা সম্পৰ্ক লেনদেনমূলক সংযোগৰ পৰা কৌশলগত অংশীদাৰিত্বলৈ নিৰ্ণায়কভাৱে আগবাঢ়িছে। ডুবাই এয়াৰ শ্ব’(নৱেম্বৰ ২০২৫)ত ভাৰতে যৌথ গৱেষণা আৰু বিকাশ আৰু সহ-উৎপাদনৰ সুযোগ সক্ৰিয়ভাৱে প্ৰচাৰ কৰিছিল। ২০২৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহত ইউ.এ.ই.ৰ ৰাষ্ট্ৰপতি মহম্মদ বিন যায়েদ আল নাহিয়ানৰ ভাৰত ভ্ৰমণৰ সময়ত দ্বিপাক্ষিক কৌশলগত প্ৰতিৰক্ষা অংশীদাৰিত্বৰ বাবে এখন উদ্দেশ্য পত্ৰ স্বাক্ষৰ কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতিৰক্ষা ঔদ্যোগিক সহযোগিতা, বিশেষ অভিযান আৰু সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধীৰ ক্ষেত্ৰত সহযোগিতাৰ কথা কল্পনা কৰা হৈছিল।
ভাৰত-অষ্ট্ৰেলিয়া
২০২০ চনত এক ব্যাপক কৌশলগত অংশীদাৰিত্বলৈ উন্নীত হোৱা ভাৰত-অষ্ট্ৰেলিয়াৰ প্ৰতিৰক্ষা সম্পৰ্কৰ বিস্তৃতি আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক গভীৰতা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে। উদ্বোধনী অষ্ট্ৰেলিয়া-ভাৰত প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰীসকলৰ আলোচনা (কেনবেৰা, অক্টোবৰ ২০২৫)ত এই অংশীদাৰিত্বৰ পাঁচ বছৰ সম্পূৰ্ণ কৰা হয়, সামুদ্ৰিক ডমেইন সজাগতা, সামৰিক অনুশীলন আৰু প্ৰতিৰক্ষা উদ্যোগৰ সংহতিৰ ওপৰত প্ৰতিশ্ৰুতি আগবঢ়াই নিয়া হয়।
চাংহাই সহযোগিতা সংস্থা (SCO) – প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰীসকলৰ বৈঠক
২০১৭ চনত SCOত যোগদান কৰাৰ পিছৰে পৰা ভাৰতে প্ৰায়ে পাকিস্তানৰ সৈতে দৃঢ়তাৰে বিৰোধী স্থিতিৰে ধাৰাবাহিকভাৱে এই মঞ্চ ব্যৱহাৰ কৰি সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী নেতৃত্ব লৈ আহিছে। একেৰাহে সংযোগৰ জৰিয়তে ভাৰতে সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী বিত্তীয় কাঠামোৰ পোষকতা কৰিছে। কিংডাওত (জুন ২০২৫) ভাৰতে সন্ত্ৰাসবাদৰ প্ৰতি শূন্য সহনশীলতা পুনৰবাৰ উল্লেখ কৰে আৰু গণধ্বংসী অস্ত্ৰ (WMD)ৰ ভাবুকিৰ বিৰুদ্ধে সামূহিক ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ আহ্বান জনায়, যাৰ ফলত ইয়াৰ নীতিগত আৰু কৌশলগতভাৱে স্বায়ত্তশাসিত SCO ভংগীমা শক্তিশালী হয়।
কুৱালালামপুৰত ASEAN / ADMM-Plus
ASEAN/ADMM-Plusত ভাৰতৰ সক্ৰিয় নিয়োজিততাই ASEAN ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত প্ৰতিৰক্ষাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান বিশ্বাসযোগ্যতাক প্ৰতিফলিত কৰে। কুৱালালামপুৰত (নৱেম্বৰ ২০২৫) ভাৰতে ভাৰত-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত যাতায়তৰ স্বাধীনতাক পুনৰ দৃঢ় কৰিলে, ASEANৰ অংশীদাৰসকলে ইয়াৰ স্থিতিশীল ভূমিকাক স্বীকৃতি দিলে। Act-East Policyৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈ ভিয়েটনাম, ফিলিপাইনছ আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ সৈতে প্ৰতিৰক্ষা সম্পৰ্ক গভীৰ হৈছে টহলদাৰী জাহাজ উপহাৰ দিয়া, সামৰ্থ্য বিকাশ আৰু ব্ৰাহমোছৰ সহযোগিতাৰ জৰিয়তে।
QUAD সহযোগিতা
২০১৭ চনত পুনৰ আৰম্ভ হোৱা আৰু ২০২১ চনত অগ্ৰণী নেতৃবৃন্দৰ শিখৰ স্তৰত উন্নীত কৰা ভাৰত কোৱাডিলেটাৰেল ছিকিউৰিটি ডায়ল’গ(QUAD)ত ভাৰত এটা মুখ্য স্তম্ভ হিচাপে উঠি আহিছে। এক্সাৰচাইজ মালাবাৰ, যি ২০২০ চনত অষ্ট্ৰেলিয়াৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ পিছত এতিয়া চাৰিটা ৰাষ্ট্ৰৰ ত্ৰিপাক্ষিক নহয়, বৰঞ্চ বহু-পাক্ষিক সামৰিক অনুশীলন হৈ পৰিছে, এই মঞ্চৰ বৃদ্ধি হোৱা কাৰ্যসূচী গভীৰতা আৰু পৰস্পৰৰ অংশগ্ৰহণ দেখুৱাইছে। ২০২৫ চনৰ Quad-at-Sea-এ চাৰিওজন অংশীদাৰৰ মাজত প্ৰথমটো সংযুক্ত ক’ষ্ট গাৰ্ড অনুশীলন হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। Quad FM সভাত (জুলাই ২০২৫) ভাৰতৰ কণ্ঠই সন্ত্ৰাসবাদ, দক্ষিণ চীন সাগৰৰ স্থিৰতা আৰু জটিল খনিজ পদাৰ্থৰ ওপৰত ফলাফল গঢ় দিছিল।
ভাৰত-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অংশীদাৰিত্ব
ভাৰত-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত বিশ্বাসযোগ্য নিৰাপত্তা অভিনেতা হিচাপে ভাৰতৰ উত্থান ২০১৫ চনত উল্লেখ কৰা SAGAR (Security and Growth for All in the Region) দৃষ্টিভংগীত আধাৰিত আৰু ২০২৫ চনৰ মাৰ্চ মাহত আৰম্ভ কৰা মহাসাগৰ মতবাদৰ জৰিয়তে শক্তিশালী কৰা হৈছে সমগ্ৰ ভাৰত মহাসাগৰ অঞ্চলত নিজকে নেট ছিকিউৰিটি প্ৰদানকাৰী হিচাপে স্থান দিছিল।
ভাৰতৰ সম্প্ৰসাৰিত প্ৰতিৰক্ষা অংশীদাৰিত্বই সামৰিক প্ৰস্তুতি, উদ্যোগিক সামৰ্থ্য, কৌশলগত প্ৰভাৱ শক্তিশালী কৰিছে। দ্বিপাক্ষিক চুক্তিসমূহে এতিয়া সহ-উৎপাদন, উন্নত প্ৰযুক্তিৰ প্ৰৱেশ আৰু শক্তিশালী কাৰ্যকৰী সমন্বয়ক সমৰ্থন কৰে। সমান্তৰালভাৱে বহুপক্ষীয় সংযোগে আঞ্চলিক নিৰাপত্তা আৰু ভাৰত-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় স্থিতিশীলতা গঢ় দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ ভূমিকা বৃদ্ধি কৰিছে। দেশখনে কৌশলগত স্বায়ত্তশাসনৰ সৈতে গভীৰ বিশ্বব্যাপী সহযোগিতাৰ মাজত ক্ৰমান্বয়ে ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে। ভাৰতক এতিয়া বিশ্বাসযোগ্য প্ৰতিৰক্ষা অংশীদাৰ, নিৰ্ভৰযোগ্য নিৰাপত্তা প্ৰদানকাৰী আৰু উদীয়মান প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন কেন্দ্ৰ হিচাপে দেখা যায়। খিলঞ্জীয়াৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ভাৰতৰ দীৰ্ঘম্যাদী কৌশলগত উচ্চাকাংক্ষা, প্ৰযুক্তিগত উন্নতি আৰু ২০৪৭ চনৰ ভিতৰত এক আগশাৰীৰ বিশ্ব শক্তি হোৱাৰ আকাংক্ষাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ থাকিব প্ৰতিৰক্ষা কূটনীতি।
ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা দশক আৰু ২০৪৭ চনৰ পথ
বিগত ১২ বছৰৰ ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা যাত্ৰা সামৰিক আধুনিকীকৰণতেই সীমিত হৈ থকা নাই, বৰঞ্চ ই এনে উত্থানও প্ৰতিফলিত কৰে যি নিজৰ থলুৱা শক্তিৰ জৰিয়তে নিজৰ ভৱিষ্যত সুৰক্ষিত কৰিবলৈ সংকল্পবদ্ধ জাতিৰ উত্থানৰ চিন স্বৰূপ। যুদ্ধজাহাজ আৰু যুঁজাৰু বিমানৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ড্ৰোন, মিছাইল, উন্নত ইলেক্ট্ৰনিকছলৈকে ভাৰতে ঘৰুৱা ক্ষেত্ৰত নিজৰ কৌশলগত ক্ষমতা ক্ৰমাগতভাৱে সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে। এই পৰিৱৰ্তনে দেশৰ ঔদ্যোগিক আৰু প্ৰযুক্তিগত পৰিৱেশকো নতুন ৰূপ দিছে। ষ্টাৰ্ট-আপ, MSME, ব্যক্তিগত কোম্পানী আৰু ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহ ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ সক্ৰিয় অংশীদাৰ হৈ পৰিছে। প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন সীমিত ৰাজহুৱা খণ্ডৰ ডমেইনৰ পৰা বিস্তৃত উদ্ভাৱন পৰিৱেশ তন্ত্ৰলৈ বিকশিত হৈছে। এই সময়ছোৱাত ভাৰতৰ বিশ্বব্যাপী স্থিতিও সলনি হৈছে। সমগ্ৰ ভাৰত-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল আৰু ইয়াৰ বাহিৰত দেশখনে অধিক আত্মবিশ্বাসী নিৰাপত্তা অংশীদাৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। আমাৰ প্ৰতিৰক্ষা কূটনীতিয়ে ক্ৰমান্বয়ে প্ৰযুক্তি সহযোগিতা, সামুদ্ৰিক নিৰাপত্তা, ঔদ্যোগিক সহযোগিতা আৰু কৌশলগত প্ৰচাৰৰ সংমিশ্ৰণ ঘটাইছে। ভাৰতে ২০৪৭ চনৰ দিশে আগবাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে প্ৰতিৰক্ষাৰ প্ৰস্তুতিসমূহ প্ৰস্তুতিসমূহ উদ্ভাৱন, শক্তি আৰু আত্মনির্ভৰতাৰ দ্বাৰা প্ৰেৰিত হৈ থাকিব।। বিগত দশকত গঢ় লৈ উঠা এই ভেটিটোৱে ভাৰতক কেৱল বিকশিত বিশ্ব নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনোৱা ৰাষ্ট্ৰই নহয়, সেইসমূহক আকাৰ দিবলৈ সক্ষম এটা সক্ৰিয় শক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।
তথ্যসূত্ৰসমূহ
প্ৰেছ ইনফ’ৰমেশ্যন ব্যুৰো
প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰালয়
বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়
প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন বিভাগ
অন্যান্য
প্ৰতিৰক্ষা দশক
******
পিআইবি গৱেষণা
(Explainer ID: 158936)
आगंतुक पटल : 14
Provide suggestions / comments