पत्र सूचना कार्यालय

Infrastructure

જીવનની સુગમતા: ભારતની સર્વસમાવેશી પ્રગતિની યાત્રા

પરિવર્તનના બાર વર્ષ: ભારતના ઇઝ ઓફ લિવિંગની ગાથા

2014 પછીની ભારતની યાત્રા ગરિમા, તક અને સર્વસમાવેશી પ્રગતિ તરફના એક નિર્ણાયક પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.છેલ્લા બાર વર્ષ મહત્વાકાંક્ષી કાર્યક્રમો અને સુધારાઓ દ્વારા સંચાલિત શાસનના હેતુપૂર્ણ પરિવર્તન દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના હેઠળ સુરક્ષિત આવાસ, પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના દ્વારા સ્વચ્છ ઈંધણ અને જલ જીવન મિશન હેઠળ પીવાના સુરક્ષિત પાણીએ રોજિંદા જીવનને નવો આકાર આપ્યો છે.સ્વચ્છ ભારત મિશન દ્વારા દેશભરમાં સ્વચ્છતામાં સુધારો થયો છે, જ્યારે ‘સૌભાગ્ય’ યોજના દ્વારા લાખો ઘરો સુધી વિશ્વસનીય વીજળી પહોંચી છે. નવા હાઈવે, ટનલ, બ્રિજ, મેટ્રો નેટવર્ક અને પ્રાદેશિક હવાઈ માર્ગો સાથે પરિવહન અને કનેક્ટિવિટીનો ઐતિહાસિક ગતિએ વિસ્તાર થયો છે.

પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના અને પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના દ્વારા નાણાકીય સર્વસમાવેશીતાએ નાગરિકોને બેંકિંગ, ધિરાણ અને સુરક્ષા સાથે સશક્ત બનાવ્યા છે.અટલ મિશન ફોર રિજુવેનેશન એન્ડ અર્બન ટ્રાન્સફોર્મેશન (અમૃત) હેઠળ શહેરી પરિવર્તને હજારો નગરોમાં માળખાગત સુવિધાઓ અને સેવાઓને મજબૂત બનાવી છે.ડિજિટલ સુધારાઓ અને માયગવ (MyGov) જેવા નાગરિક મંચોએ શાસનમાં લોકભાગીદારી, જવાબદારી અને વિશ્વાસને વધુ મજબૂત બનાવ્યો છે.સાથે મળીને, આ પહેલોએ સુવિધા, સુરક્ષા અને તકની એક નવી આબોહવા તૈયાર કરી છે.

આવાસ અને પાયાની સુવિધાઓ

સુરક્ષિત અને પાકા ઘરની ઉપલબ્ધતા એ ગરિમાપૂર્ણ જીવનનો પાયો છે.2014 પહેલા, ભારતના શહેરી અને ગ્રામીણ બંને વિસ્તારોમાં સરકારી આવાસ વિતરણનું પ્રમાણ અને ગતિ જરૂરિયાત કરતાં ઘણી ઓછી હતી.શહેરી વિસ્તારો માટે વર્ષ 2015માં પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના (પીએમએવાય) શરૂ કરવામાં આવી હતી.વર્ષ 2016માં PMAY-ગ્રામીણ હેઠળ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તેનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેણે પરવડે તેવા આવાસોની મહત્વાકાંક્ષા અને વિતરણ વ્યવસ્થાને મૂળભૂત રીતે પુનઃવ્યાખ્યાયિત કરી હતી.

પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના - શહેરી (PMAY-U)

વર્ષ 2015માં શરૂ કરવામાં આવેલી PMAY-U, દરેક પાત્રતા ધરાવતા શહેરી પરિવારોને પાકાં મકાનો પૂરા પાડે છે.આ યોજના ભારતના તમામ શહેરી વિસ્તારોમાં આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS), અલ્પ આવક જૂથ (LIG) અને મધ્યમ આવક જૂથ (MIG) શ્રેણીઓને સેવા પૂરી પાડે છે.

 "વર્ષ 2024માં શરૂ કરવામાં આવેલ PMAY-U 2.0, લાભાર્થી-આધારિત બાંધકામ (BLC) વર્ટિકલ હેઠળ પાત્ર પરિવારોને રૂ. 2.5 લાખ સુધીની નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. આ યોજનામાં પરિવારની મહિલા સભ્ય માલિક અથવા સહ-માલિક હોવી અનિવાર્ય છે."

PMAY-U હેઠળ તેની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં 1.25 કરોડથી વધુ મકાનો મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. જેમાંથી 98 લાખથી વધુ મકાનોનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે.2005-14ની વચ્ચે, જૂની યોજનાઓ હેઠળ માત્ર 8 લાખ શહેરી મકાનો પૂર્ણ થયા હતા.

પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના - ગ્રામીણ (PMAY-G)

વર્ષ 2016માં શરૂ કરવામાં આવેલી PMAY-G યોજના હેઠળ, મેદાની વિસ્તારોમાં ઘર દીઠ રૂ. 1.20 લાખ અને પહાડી તેમજ દુર્ગમ વિસ્તારોમાં ઘર દીઠ રૂ. 1.30 લાખની સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.વર્ષ 2016 થી 2026 દરમિયાન, બાંધકામ માટે કુલ 3.98 કરોડ મકાનોનો લક્ષ્યાંક નોંધવામાં આવ્યો હતો.તેમાંથી, 3.91 કરોડ મકાનો મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી 3.05 કરોડ મકાનો પૂર્ણ થયા છે.મંજૂર કરવામાં આવેલા મકાનોમાંથી 75 ટકા મકાનો મહિલાઓની માલિકીના છે અથવા સંયુક્ત માલિકીમાં છે.તમામ મકાનો શૌચાલય, પીવાનું પાણી અને વીજળીના જોડાણ જેવી સુવિધાઓ માટેના સરકારી કાર્યક્રમોનું પાલન કરે છે.

અટલ મિશન ફોર રિજુવેનેશન એન્ડ અર્બન ટ્રાન્સફોર્મેશન (અમૃત)

2015માં શરૂ કરાયેલ અટલ પુનર્જીવન અને શહેરી પરિવર્તન મિશન (AMRUT)એ શહેરી કેન્દ્રોના વધુ વ્યાપક સમૂહમાં મૂળભૂત સેવાઓની ખામીઓને દૂર કરી.અમૃતના પ્રથમ તબક્કામાં 500 શહેરોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા, જેમાં જળ પુરવઠો, ગટર વ્યવસ્થા, હરિયાળી જગ્યાઓ અને પરિવહન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.ઓક્ટોબર 2021 માં, ₹2.99 લાખ કરોડના ખર્ચ સાથે અમૃત 2.0 (AMRUT 2.0) નો વિસ્તાર તમામ 4,800 વૈધાનિક નગરોમાં કરવામાં આવ્યો હતો.આ ફાળવણી મૂળ મિશન કરતા લગભગ ત્રણ ગણી વધારે હતી.2015 પહેલાં જેએનએનયુઆરએમ હેઠળ મંજૂર કરાયેલા ₹62,983 કરોડના પ્રોજેક્ટ્સની તુલનામાં, અમૃત અને અમૃત 2.0 હેઠળ ₹2.79 લાખ કરોડના મૂલ્યના પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.

જરૂરી ચીજવસ્તુઓની સાર્વત્રિક ઉપલબ્ધતા

2014 પહેલાં, ઘણા નાગરિકો સન્માનજનક જીવન માટેની આવશ્યક સેવાઓથી વંચિત હતા.ગ્રામીણ મહિલાઓને ખાસ કરીને સ્વચ્છ રસોઈ ઈંધણ, સુરક્ષિત પીવાનું પાણી અને સ્વચ્છતા સુવિધાઓના અભાવે અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડતો હતો.દેશભરમાં આ ખામીઓને પદ્ધતિસર અને વ્યાપક સ્તરે દૂર કરવા માટે લક્ષિત મિશન શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા.પરિણામો પરિવર્તનકારી રહ્યા છે, જે દરેક વિસ્તારમાં કરોડો લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચ્યા છે.આ પહેલો સ્વતંત્ર ભારતમાં દૈનિક જીવન ધોરણમાં થયેલા સૌથી નોંધપાત્ર સુધારાઓમાંના એકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના (PMUY)

મે 2016માં શરૂ કરવામાં આવેલી પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના (PMUY) એ સ્વચ્છ LPG કનેક્શનની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરીને ગ્રામીણ રસોઈ પદ્ધતિઓમાં મોટું પરિવર્તન લાવ્યું છે.આ યોજનાનું દેશભરમાં વિસ્તરણ થયું હતું અને સપ્ટેમ્બર 2019 સુધીમાં તેણે 8 કરોડ જોડાણોનો પ્રારંભિક લક્ષ્યાંક હાંસલ કર્યો હતો. બાકી રહેલા ઘરોને આવરી લેવા માટે, ઓગસ્ટ 2021માં ઉજ્જવલા 2.0 શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં 1 કરોડ વધારાના જોડાણોનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો હતો. આ લક્ષ્ય જાન્યુઆરી 2022 સુધીમાં પ્રાપ્ત થયું હતું.સરકારે વધુ 60 લાખ જોડાણો મંજૂર કર્યા, જેના કારણે ડિસેમ્બર 2022 સુધીમાં આ સંખ્યા 1.60 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે.જુલાઈ 2024માં, બીજા 75 લાખ જોડાણો પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા હતા.ત્યારબાદ નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં વધુ 25 લાખ જોડાણોની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, જે એલપીજીની પહોંચની સંપૂર્ણ સંતૃપ્તિ (સેચ્યુરેશન) સુનિશ્ચિત કરે છે. 10.57 કરોડથી વધુ સ્વચ્છ રસોઈ ગેસ કનેક્શનો આપવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે વિશાળ સ્તરે સુલભતા અને ગૌરવ પ્રાપ્ત થયું છે.

રાષ્ટ્રીય એલપીજી વ્યાપ એપ્રિલ 2014ના 55.9% થી વધીને એપ્રિલ 3026માં 107.2% થયો છે, જે તેની વ્યાપક સુલભતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.ગ્રાહકોની સંખ્યા એપ્રિલ 2014ના 14.51 કરોડથી વધીને એપ્રિલ 2026માં 33.39 કરોડ થઈ છે, જેમાં વપરાશ બમણો થયો છે.માર્ચ 2026 સુધીમાં વિતરણ વ્યવસ્થા અને બોટલિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિસ્તરણ દ્વારા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સુલભતામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે.

જલ જીવન મિશન (જેજેએમ)

હર ઘર જલના લક્ષ્ય સાથેના જલ જીવન મિશન (JJM) દ્વારા નળ વાટે મળતા પાણીના જોડાણોમાં ઝડપી વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું છે.2019માં જ્યારે જેજેએમ (JJM) શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, ત્યારે ગ્રામીણ વિસ્તારોના માત્ર 3.23 કરોડ (16.72%) પરિવારો પાસે નળ દ્વારા પાણીના જોડાણો હતા.જૂન 2026 સુધીમાં, 15.86 કરોડ (81.94%) થી વધુ પરિવારો પાઇપ દ્વારા મળતા શુદ્ધ પાણીનો લાભ મેળવી રહ્યા છે.માત્ર છ વર્ષમાં, ₹2.08 લાખ કરોડના રોકાણ સાથે 12 કરોડ નવા જોડાણો ઉમેરવામાં આવ્યા.

જલ જીવન મિશને સમગ્ર ગ્રામીણ ભારતમાં પરિવર્તનકારી પરિણામો આપ્યા છે.9 કરોડથી વધુ મહિલાઓને પાણી લાવવાની હાડમારીમાંથી મુક્તિ મળી છે, જેનાથી સમયની બચત થઈ રહી છે અને સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થયો છે.ગ્રામ સભાઓ દ્વારા 1.81 લાખ ગામોને 'હર ઘર જલ' તરીકે પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યા છે, જે સાર્વત્રિક પહોંચ સુનિશ્ચિત કરે છે.આ ઉપરાંત, 11 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ ગ્રામીણ ઘરોમાં સંપૂર્ણ કવરેજ પ્રાપ્ત કર્યું છે, જે જળ સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ છે.

આ મિશનમાં પાણીની ગુણવત્તાને પણ સમાન રીતે અગ્રતા આપવામાં આવી છે.નાણાકીય વર્ષ 2025-26 સુધીમાં, 2843 પ્રયોગશાળાઓએ 38.78 લાખ નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કર્યું હતું.ગામડાના સ્તરે માલિકી અને વિશ્વાસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, 24.80 લાખથી વધુ મહિલાઓને ફિલ્ડ ટેસ્ટિંગ કિટ્સના ઉપયોગ અંગે તાલીમ આપવામાં આવી હતી.

માર્ચ ૨૦૨૬માં, JJM 2.0 હેઠળ આ મિશનને ડિસેમ્બર 2028 સુધી લંબાવવામાં આવ્યું હતું.આ સુધારેલા માળખામાં ₹8.69 લાખ કરોડના મોટા ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ₹3.59 લાખ કરોડની કેન્દ્રીય સહાય સામેલ છે.

સ્વચ્છ ભારત મિશન (એસબીએમ)

2014માં શરૂ કરવામાં આવેલ સ્વચ્છ ભારત મિશન – ગ્રામીણે તમામ ગ્રામીણ પરિવારોને શૌચાલય પૂરા પાડ્યા છે, જેનાથી ગામડાઓમાં ગરિમા અને સ્વચ્છતા સુનિશ્ચિત થઈ છે.સ્વચ્છતા કવરેજ વર્ષ 2014માં 39% થી નોંધપાત્ર રીતે વધીને 2019માં 100% થયું છે, જે દેશવ્યાપી પરિવર્તન દર્શાવે છે.

એસબીએમ-ગ્રામીણની સિદ્ધિઓ નોંધપાત્ર રહી છે.જૂન 2026 સુધીમાં, કુલ મળીને 12.14 કરોડથી વધુ ઘરગથ્થુ શૌચાલયો અને 2.76 લાખ સામુદાયિક સ્વચ્છતા સંકુલોનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું છે. 5.69 લાખથી વધુ ગામોને ODF Plus તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. 5.34 લાખ ગામોમાં ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થા છે, જ્યારે 5.55 લાખ ગામોમાં પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થા છે.

સ્વચ્છ ભારત મિશન-શહેરી: વર્ષ 2014માં શરૂ કરવામાં આવેલ આ મિશને શહેરો અને નગરોમાં સ્વચ્છતાની સ્થિતિમાં પરિવર્તન આણ્યું છે.2014 અને 2026 ની વચ્ચે 63 લાખથી વધુ ઘરગથ્થુ શૌચાલયો અને છ લાખ સામુદાયિક શૌચાલયો બનાવવામાં આવ્યા હતા.વર્ષ 2014 માં 16 ટકાની સરખામણીએ વર્ષ 2024 માં શહેરી કચરાના નિકાલની પ્રક્રિયા વધીને 82 ટકા થઈ છે.વર્ષ 2014માં 43 ટકાની સરખામણીએ વર્ષ 2026માં ઘરે-ઘરેથી કચરો એકત્રિત કરવાની કામગીરી 98 ટકા સુધી પહોંચી ગઈ છે.

સ્વચ્છ ભારત મિશનની એકંદર અસર માપી શકાય તેવી છે.ઓક્ટોબર 2019માં તમામ 35 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓએ (ULBs) પોતાને ઓડીએફ (ODF) જાહેર કર્યા હતા. WHOએ 2014ની સરખામણીએ 2019માં ડાયેરિયાથી થતા મોતમાં 3,00,000 નો ઘટાડો થયો હોવાનું અંદાજ્યું.

સૌને માટે વીજળી: વિશ્વસનીય, પરવડે તેવી અને સ્વચ્છ ઊર્જા

વિશ્વસનીય વીજળી એ આરામદાયક દૈનિક જીવન પાછળનું એક શાંત બળ છે. "છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, ભારતે વીજ ઉત્પાદન, પ્રસારણ અને અંતિમ છેડા સુધીના પુરવઠામાં પરિવર્તન આણ્યું છે."તેનું પરિણામ દરેક ઘરમાં વધુ પ્રકાશ, વધુ સુવિધા અને વધુ ગરિમા છે.

વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા અને એક વિશ્વસનીય, વધુ સ્વચ્છ ગ્રીડ

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં કુલ સ્થાપિત વીજ ક્ષમતા બમણાથી પણ વધુ થઈ ગઈ છે.તે નાણાકીય વર્ષ 2014માં 248 ગીગાવોટથી વધીને માર્ચ 2026 સુધીમાં 532 ગીગાવોટથી વધુ થઈ ગયું છે.

પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોતો હવે આ ક્ષમતાના અડધાથી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે.પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા ક્ષમતા માર્ચ 2026માં 274.69 ગીગાવોટ સુધી પહોંચી છે, જે 2014માં 76.38 ગીગાવોટ હતી.ભારત હવે વિશ્વમાં ત્રીજી સૌથી મોટી સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષમતા ધરાવે છે. સૌર ઊર્જા હવે 150.26 GWનું યોગદાન આપે છે, જ્યારે 2014માં તે માત્ર 2.82 GW હતી. પવન ઊર્જાની ક્ષમતા 2.66 ગણાથી વધી, માર્ચ 2014માં 21.04 GWથી માર્ચ 2026માં 56.09 GW સુધી પહોંચી.માર્ચ 2014માં 4.78 ગીગાવોટ (GW)ની સરખામણીએ પરમાણુ ઉર્જા ક્ષમતામાં 84% નો વધારો થયો છે, જે માર્ચ 2026 સુધીમાં 8.78 ગીગાવોટ (GW) પર પહોંચી ગઈ છે. જળવિદ્યુત ક્ષમતા 51.4 GW (માર્ચ 2026) છે, જ્યારે અન્ય સ્ત્રોતો (બાયોમાસ વગેરે) 11.74 GW (માર્ચ 2026)નું યોગદાન આપે છે.

નાગરિકો માટે હવે લગભગ ચોવીસે કલાક વીજળી ઉપલબ્ધ છે.ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વીજ પુરવઠાની સરેરાશ વર્ષ 2014માં 12.5 કલાક હતી, જે વધીને વર્ષ 2024માં 22.6 કલાક થઈ છે. શહેરી વિસ્તારોને હવે દરરોજ 23.4 કલાક સુધી વીજ પુરવઠો મળે છે.રાષ્ટ્રીય ઉર્જાની અછત 4.2% (2013-14) થી નોંધપાત્ર રીતે ઘટીને માત્ર 0.03% (2025-26) થઈ ગઈ છે.માથાદીઠ વીજ વપરાશ જે વર્ષ 2013-14માં 957 કિલોવોટ (KW) હતો, તે વધીને વર્ષ 2024-25માં 1,460 કિલોવોટ (KW) થયો છે.

ટ્રાન્સમિશન લાઇન્સ (220 કેવી અને તેથી વધુ)નું નેટવર્ક જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં વધીને 5 લાખ સર્કિટ કિલોમીટરથી વધુ થઈ ગયું છે. જાન્યુઆરી, 2026માં ટ્રાન્સફોર્મેશન ક્ષમતા 1,407 GVA (220 kV અને તેથી વધુ) સુધી પહોંચી હતી, અને આંતર-પ્રાદેશિક ટ્રાન્સમિશન ક્ષમતા 120 GW ને સ્પર્શી ગઈ હતી. ભારત હવે એક જ ફ્રીક્વન્સી પર કાર્યરત વિશ્વના સૌથી મોટા સિંક્રનાઇઝ્ડ નેશનલ ગ્રીડ તરીકે સંચાલિત થાય છે.

સૌભાગ્ય: દરેક ઘર સુધી વીજળી પહોંચાડવી

વર્ષ 2017માં શરૂ કરવામાં આવેલી પ્રધાનમંત્રી સહજ બિજલી હર ઘર યોજના (સૌભાગ્ય) અંતર્ગત, વીજળી વગરના ગ્રામીણ અને શહેરી ઘરોને અંતિમ છેડા સુધીનું ફ્રી વીજ જોડાણ પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું.માર્ચ 2022 સુધીમાં, લગભગ 2.86 કરોડ પરિવારોને વીજ જોડાણ મળ્યું હતું.તમામ લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવામાં આવતા, આ સાથે આ યોજનાની પૂર્ણાહુતિ થઈ હતી.

પીએમ સૂર્ય ઘર: ઘરોને ઊર્જા ઉત્પાદકોમાં રૂપાંતરિત કરી રહ્યા છે

ફેબ્રુઆરી 2024માં શરૂ કરવામાં આવેલી પીએમ સૂર્ય ઘર મફત વીજળી યોજના, માતબર કેન્દ્રીય સબસિડી દ્વારા પરિવારોને રૂફટોપ સોલર પેનલ લગાવવામાં મદદ કરે છે.દરેક ઘર દર મહિને 300 યુનિટ સુધી મફત વીજળી મેળવવા માટે પાત્ર છે.સબસિડી 78,000 રૂપિયા સુધીની હોય છે, જે સીધી લાભાર્થીના ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે.મે 2026 સુધીમાં, 40 લાખથી વધુ પરિવારોએ રૂફટોપ સોલર સિસ્ટમ લગાવી હતી.આ યોજનામાં નાણાકીય વર્ષ 2026-27 સુધીમાં એક કરોડ ઘરોને આવરી લેવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે, જેના માટે રૂ. 75021 કરોડની સહાય ફાળવવામાં આવી છે.પરિવારો હવે તેમના બિલોમાં ઘટાડો કરે છે અને વધારાની વીજળી વેચીને કમાણી પણ કરે છે.

ઉન્નત જ્યોતિ બાય અફોર્ડેબલ એલઈડી ફોર ઓલ (ઉજાલા): પરવડે તેવો અને ઊર્જા કાર્યક્ષમ પ્રકાશ

ઉજાલા યોજના હેઠળ, છેલ્લા બાર વર્ષમાં 37 કરોડ એલઈડી બલ્બનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી વાર્ષિક રૂ. 19,153 કરોડની ઘરગથ્થુ બચત થઈ છે.

વિશ્વસનીય વીજળી હવે ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં શિક્ષણ, ઉદ્યોગ અને ઘરગથ્થુ સુખ-સુવિધાઓને ટેકો આપી રહી છે.સ્વચ્છ ઊર્જા સ્ત્રોતોનો વ્યાપ ઝડપથી વધ્યો છે, જેનાથી ટકાઉપણું મજબૂત બન્યું છે અને અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટી છે.

નાણાકીય સમાવેશીકરણ અને સશક્તિકરણ

વર્ષ 2014 થી ભારતે પરસ્પર સંકળાયેલી નાણાકીય સર્વસમાવેશકતાની યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે, જેણે બચત, ધિરાણ, વીમો અને પેન્શનને આવરી લેતી એક વ્યાપક વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે.આ પહેલોએ તકોનો વિસ્તાર કર્યો, સુરક્ષા મજબૂત બનાવી અને લાખો લોકોને આધુનિક નાણાકીય વ્યવસ્થાઓમાં આત્મવિશ્વાસપૂર્વક સહભાગી થવા માટે સક્ષમ બનાવ્યા.

પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY)

જન ધન, આધાર અને મોબાઈલની JAM ત્રિપુટી ભારતની જનકલ્યાણ વિતરણ વ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ બની.પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) પ્રથમ સ્તંભ હતો, જેણે બેંકિંગ સુવિધાથી વંચિત કરોડો નાગરિકો માટે બેંકિંગના દ્વાર ખોલ્યા હતા.તેણે કોઈપણ પ્રકારના ગળતર વગર સીધા હસ્તાંતરણનો પાયો નાખ્યો, જેનાથી લોકો સુધી પારદર્શક અને સુરક્ષિત રીતે લાભ પહોંચવાનું સુનિશ્ચિત થયું.

ઓગસ્ટ 2014 માં જાહેર કરવામાં આવેલી પીએમજેડીવાય (PMJDY) વિશ્વની સૌથી મોટી નાણાકીય સમાવેશી પહેલ છે.ખાતાઓની સંખ્યા 2015માં 14.72 કરોડથી વધીને જૂન 2026 સુધીમાં 58 કરોડથી વધુ થઈ ગઈ છે.જૂન 2026 સુધીમાં થાપણો વધીને ₹3 લાખ કરોડથી વધુ થઈ ગઈ છે, જે લોકોનો અતૂટ વિશ્વાસ અને સક્રિય વપરાશ દર્શાવે છે.

પીએમજેડીવાય (PMJDY) ખાતાઓ અભૂતપૂર્વ સ્તરે કલ્યાણકારી યોજનાઓના વિતરણનું માધ્યમ બન્યા છે.માત્ર નાણાકીય વર્ષ 2024–25માં જ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) યોજનાઓ હેઠળ ₹6.9 લાખ કરોડ સીધા જમા કરવામાં આવ્યા હતા.ડીબીટી 327 યોજનાઓને આવરી લે છે, જે શાસનને સમાવેશી, જવાબદાર અને દેશભરના દરેક લાભાર્થી પ્રત્યે પ્રતિભાવશીલ બનાવે છે.જૂન 2026 સુધીમાં, અકસ્માત વીમા કવચ સાથે 40.60 કરોડ રૂપે ડેબિટ કાર્ડ્સ જારી કરવામાં આવ્યા હતા.

આનાથી કરોડો નવા બેંક ખાતાધારક નાગરિકોને આર્થિક સુરક્ષા અને રક્ષણ પ્રાપ્ત થયું છે, જેનાથી તેમના દૈનિક જીવનમાં સુધારો આવ્યો છે અને તેમની આર્થિક અસુરક્ષિતતામાં ઘટાડો થયો છે.

પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY)

વર્ષોથી, નાના અને લઘુ ઉદ્યોગસાહસિકો પાસે ઔપચારિક ધિરાણ મેળવવાની મર્યાદિત તકો હતી.તેઓ શોષણકારી વ્યાજ દર વસૂલતા બિનસંસ્થાકીય ધિરાણકર્તાઓ પર નિર્ભર હતા.2015 માં શરૂ કરવામાં આવેલી PMMY (પીએમએમવાય) એ લઘુ ઉદ્યોગોને વિકાસના એન્જિન તરીકે ઓળખાવ્યા અને તેમને જામીનમુક્ત સંસ્થાકીય લોન પ્રદાન કરી.

તેની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં, PMMY હેઠળ ₹40 લાખ કરોડની કિંમતની 57.7 કરોડથી વધુ લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે.મુદ્રા યોજના હેઠળની 66% લોન મહિલાઓને મંજૂર કરવામાં આવી હતી, જેની કુલ રકમ ₹16.88 લાખ કરોડ થાય છે.લગભગ અડધા લાભાર્થીઓ અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) સમુદાયોના હતા, જે ધિરાણની ઉપલબ્ધતાને સામાજિક સમાનતા સાથે જોડે છે.

નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં નવી 'તરુણ પ્લસ' શ્રેણી સાથે, લોનની મર્યાદા વધારીને ₹20 લાખ કરવામાં આવી છે.આ શ્રેણીએ એવા સાહસિકોને સહયોગ પૂરો પાડ્યો હતો જેમણે અગાઉની લોન ચૂકવી દીધી હતી.લેબર બ્યુરોના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે 2015 અને 2018ની વચ્ચે PMMY લોન દ્વારા 1.12 કરોડ રોજગારીનું સર્જન થયું હતું.

પરિવહન અને જોડાણ

કનેક્ટિવિટી એ વિકાસની શક્તિ છે, જે તકોનું સર્જન કરે છે અને દેશભરમાં જીવનની સુગમતામાં વધારો કરે છે.વર્ષ 2014 માં, ભારતનું પરિવહન માળખું ધીમી ગતિએ ચાલતા હાઇવે બાંધકામ, મર્યાદિત મેટ્રો કવરેજ અને છૂટાછવાયા પ્રાદેશિક હવાઈ જોડાણને પ્રતિબિંબિત કરતું હતું.આધુનિક આંતરશહેરી રેલ સેવાઓ ઉપલબ્ધ નહોતી, જેના કારણે સામાન્ય મુસાફરો પાસે પરિવહન માટે માત્ર મર્યાદિત અને બિનકાર્યક્ષમ વિકલ્પો જ બાકી રહ્યા હતા. 2014થી 2026 વચ્ચે, ભારતે રસ્તાઓ, રેલવે, વિમાનન અને શહેરી પરિવહન ક્ષેત્રોમાં ઝડપી ગતિએ પરિવહન વ્યવસ્થામાં મોટો પરિવર્તન કર્યો.

રસ્તાઓ અને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો

2014થી 2026 દરમિયાન ભારતનું માર્ગ નેટવર્ક નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તર્યું, જેના કારણે જોડાણ અને દૈનિક અવરજવરનું સ્વરૂપ બદલાઈ ગયું. 63.73 લાખ કિમી સાથે, તે હવે વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું માર્ગ નેટવર્ક છે.રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોની લંબાઈ નાણાકીય વર્ષ 2013-14માં 91,287 કિમીથી લગભગ 61% વધીને માર્ચ 2026 સુધીમાં 1,46,572 કિમી થઈ છે.ચાર-માર્ગીય અને તેથી વધુ ક્ષમતા ધરાવતા હાઈવે 2014માં 18,371 કિમીથી વધીને 45,516 કિમી થયા છે.દેશભરમાં હવે કુલ 3,644 કિમીના એક્સેસ-કંટ્રોલ્ડ હાઈ-સ્પીડ કોરિડોર/એક્સપ્રેસવે કાર્યરત છે, જેનાથી મુસાફરીના સમય અને ટ્રાફિકની ગીચતામાં ઘટાડો થયો છે.માર્ચ 2026 સુધીમાં, ભારતમાલા પરિયોજના હેઠળ 22,590 કિમીના રસ્તાઓનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું.

સીમાચિહ્નરૂપ કનેક્ટિવિટીના 12 વર્ષ:

• ઝેડ-મોડ/સોનમર્ગ ટનલ (2025) લદ્દાખના જોડાણમાં વધારો કરશે, જે પ્રવાસન અને સ્થાનિક આજીવિકાને મજબૂત બનાવશે.
• સુદર્શન સેતુ (2024) ઓખાને બેટ દ્વારકા સાથે જોડે છે, જે યાત્રાધામ અને દરિયાકાંઠાની પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• મૈત્રી સેતુ (2021) ત્રિપુરાને બાંગ્લાદેશ સાથે જોડે છે, જેનાથી વેપાર અને મુસાફરોની અવરજવરને વેગ મળે છે.
• અટલ ટનલ (2020) મનાલી અને લાહૌલ સ્પીતિ વચ્ચે બારેમાસ સંપર્ક સુવિધા પૂરી પાડે છે, જેનાથી મુસાફરીના અંતરમાં 46 કિમીનો ઘટાડો થાય છે.
• ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી ટનલ (જે અગાઉ ચેનાની-નશરી ટનલ તરીકે ઓળખાતી હતી, 2017) જમ્મુથી શ્રીનગર સુધીનો મુસાફરી સમય બે કલાકથી ઘટાડે છે.
• ઢોલા-સદિયા પુલ (2017) અસમ અને અરુણાચલ પ્રદેશને જોડે છે, જે ઉત્તર-પૂર્વના વિસ્તારોમાં સંપર્ક વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવે છે.

તાજેતરના પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા શહેરી અને પ્રાદેશિક પરિવહન ક્ષેત્રે પ્રગતિ કરવામાં આવી છે:

• દિલ્હી-દેહરાદૂન ઈકોનોમિક કોરિડોર (2026) મુસાફરીનો સમય છ કલાકથી ઘટાડીને 2.5 કલાક કરશે, જેમાં એશિયાનો સૌથી લાંબો એલિવેટેડ વાઈલ્ડલાઈફ કોરિડોર સામેલ છે.
• અમદાવાદ-ધોલેરા એક્સપ્રેસ-વે (2026) લોજિસ્ટિક્સને મજબૂત બનાવે છે અને મુસાફરીનો સમય ઘટાડે છે.
• બિહારમાં ગંગા નદી પર બનેલો NH-31 બ્રિજ (2025) ભારે વાહનો માટેના રૂટમાં 100 કિલોમીટરથી વધુનો ઘટાડો કરશે.
• અર્બન એક્સ્ટેન્શન રોડ-II (2025), જે દિલ્હીનો ત્રીજો રિંગ રોડ છે, તે માલસામાનની હેરફેરને વેગ આપે છે.
• દ્વારકા એક્સપ્રેસવેનો દિલ્હી વિભાગ (2025) દિલ્હી અને NCRમાં ટ્રાફિકની ભીડને હળવી કરે છે.

પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના (PMGSY): આ યોજના ટકાઉ અને બારેમાસ ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા ગ્રામીણ રસ્તાઓનું જોડાણ પૂરું પાડવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી.તેણે ગામડાઓને બજારો, શાળાઓ અને હોસ્પિટલો સાથે જોડ્યા, જેનાથી મુસાફરી સુગમ બની અને રોજિંદા જીવનમાં સુધારો થયો. 2014–15માં ₹386 કરોડથી વધીને 2026–27માં બજેટીય સહાય ₹19,000 કરોડ થઈ ગઈ.અત્યાર સુધીમાં 99.6% પાત્ર વસાહતોને સાંકળી લેવામાં આવી છે, જેમાં પૂર્ણ થયેલા રસ્તાઓની લંબાઈ વર્ષ 2000-2014 દરમિયાનના 3.86 લાખ કિમીથી વધીને વર્ષ 2014-2026 દરમિયાન 4.11 લાખ કિમી થઈ છે. આ જ સમયગાળામાં પુલોની સંખ્યા 484 થી વધીને 10,293 થઈ, જેના કારણે એકલતા ઘટી અને ગ્રામ્ય વિકાસ મજબૂત થયો.

વર્ષ 2014 અને 2026 ની વચ્ચે માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગો માટેની બજેટ ફાળવણીમાં લગભગ દસ ગણો વધારો થયો છે.હાઈવેના વિસ્તરણથી અનેક ક્ષેત્રોમાં લોજિસ્ટિક્સ, પર્યટન, વ્યાપાર અને પ્રાદેશિક વિકાસને વેગ મળ્યો છે.

રેલવે

ભારતીય રેલવે દેશની જીવનદોરી બની રહી છે.તે દરરોજ કરોડો મુસાફરો અને લાખો ટન માલસામાનનું વહન કરે છે.2014થી, આ ધ્યાન નિર્ણાયક રીતે ઝડપ, આરામ, સુરક્ષા અને ક્ષમતા તરફ વળ્યું છે.રેલ નેટવર્કનું વીજળીકરણ ઝડપથી આગળ વધ્યું છે, જે 2014 પહેલાના 20% થી વધીને માર્ચ 2026 સુધીમાં 99.6% પર પહોંચ્યું છે.તે 69,873 રૂટ કિલોમીટરને આવરી લે છે, જે અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની સાથે સાથે કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે.ભારતની સ્વદેશી ઓટોમેટિક ટ્રેન પ્રોટેક્શન સિસ્ટમ 'કવચ', ટ્રેનની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખે છે અને અથડામણ રોકવા માટે બ્રેક લગાવે છે. 3,103 રૂટ કિમી પર તૈનાત અને 24,427 કિમી પર અમલીકરણ ચાલી રહ્યું છે, તે 4,277 લોકોમોટિવ્સમાં સ્થાપિત છે અને વધુ 8,979 પર આગળ વધી રહ્યું છે. પરિણામે, ટ્રેન અકસ્માતોની સંખ્યા 2014–15માં 135થી ઘટીને 2025–26માં માત્ર 16 રહી ગઈ.

બજેટમાં જ આશયનું સ્તર સ્પષ્ટપણે દેખાય છે.આ સમયગાળા દરમિયાન રેલવે માટેના કુલ અંદાજપત્રીય ફાળવણીમાં લગભગ નવ ગણો વધારો થયો છે.તે વર્ષ 2014-15માં આશરે ₹32,000 કરોડથી વધીને વર્ષ 2026-27માં આશરે ₹2.78 લાખ કરોડ પર પહોંચ્યું છે.આ સતત રોકાણને પરિણામે રોજિંદી મુસાફરીમાં સ્પષ્ટ સુગમતા જોવા મળી રહી છે.

• વંદે ભારત

ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવેલી સેમી-હાઇ-સ્પીડ ટ્રેન તરીકે, પ્રથમ વંદે ભારત એક્સપ્રેસનો પ્રારંભ 15 ફેબ્રુઆરી 2019ના રોજ કરવામાં આવ્યો હતો.માર્ચ 2026 સુધીમાં, દેશભરમાં 162 સેવાઓ કાર્યરત થઈ હતી, જે ભારતીય રેલવેના ઝડપી વિસ્તરણને દર્શાવે છે. આર્થિક વર્ષ 2025–26માં ટ્રેનો દ્વારા 3.98 કરોડ મુસાફરોનું પરિવહન થયું, જે ગયા વર્ષની સરખામણીમાં 34%નો વધારો દર્શાવે છે. તેની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં, આશરે એક લાખ જેટલી ટ્રિપ્સ દ્વારા 9.1 કરોડથી વધુ મુસાફરોએ મુસાફરી કરી છે, જે જનતા દ્વારા તેને મોટા પાયે અપનાવવામાં આવ્યું હોવાનું દર્શાવે છે. ભવિષ્યમુખી વંદે ભારત સ્લીપર સેવા જાન્યુઆરી 2026માં શરૂ કરવામાં આવી હતી, જે હાવડા અને ગુવાહાટી વચ્ચે જોડાણ પૂરું પાડે છે. તેના પ્રથમ ત્રણ મહિનામાં, સ્લીપર ટ્રેને 119 ટ્રિપ્સમાં 1.21 લાખ મુસાફરોનું વહન કર્યું હતું.

• અમૃત ભારત ટ્રેનો

અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ ટ્રેનોએ લાંબા અંતરના રૂટ પર સસ્તી અને આરામદાયક મુસાફરીની સુવિધા પૂરી પાડી છે. સાઠ કાર્યરત સંપૂર્ણ નોન-એસી અમૃત ભારત ટ્રેન સેવાઓ ટિયર 2 અને ટિયર 3 શહેરોના મુસાફરોને સેવા આપે છે. આ ટ્રેનો આધુનિક બેઠક વ્યવસ્થા અને સુરક્ષા સુવિધાઓ સાથે સસ્તી, નોન-એસી (બિન-વાતાનુકૂલિત) અને ઉચ્ચ ક્ષમતાવાળી મુસાફરી પ્રદાન કરે છે. તેઓ નબળા અને નિમ્ન-મધ્યમ વર્ગ માટે ખર્ચ-અસરકારક, આરામદાયક ગતિશીલતા સુનિશ્ચિત કરે છે, જે સમાવેશી લાંબા અંતરની પહોંચનો વિસ્તાર કરે છે.

• અમૃત ભારત સ્ટેશન યોજના

વર્ષ 2023માં શરૂ કરવામાં આવેલી અમૃત ભારત સ્ટેશન યોજના હેઠળ લાંબા ગાળાના પુનઃવિકાસ માટે 1,338 સ્ટેશનોની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. તેમાં, 157 સ્ટેશનો મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓમાં આવેલા છે, જે સર્વસમાવેશક માળખાગત સુવિધાઓનો વિકાસ સુનિશ્ચિત કરે છે.01 એપ્રિલ, 2026 સુધીમાં, 208 સ્ટેશનોને આધુનિક સુવિધાઓ અને બહેતર પેસેન્જર સુવિધાઓ સાથે અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યા હતા.આ સુધારામાં પાર્કિંગ, વેઈટિંગ લાઉન્જ, લિફ્ટ, એસ્કેલેટર, શૌચાલયની બહેતર સુવિધા અને રિયલ-ટાઇમ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમનો સમાવેશ થાય છે. FY 2025–26 દરમિયાન 119 પુનર્વિકસિત સ્ટેશનોનું ઉદ્ઘાટન થયું, જે નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવે છે.

• હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડોર

અમદાવાદ-મુંબઈ બુલેટ ટ્રેન પ્રોજેક્ટ નિર્માણાધીન છે, જેનો સુરત-બિલીમોરા વિભાગ 2027માં શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે. 508 કિમીનો આ માર્ગ 320 કિમી/કલાક સુધીની ઝડપે કામગીરી માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે. કેન્દ્રિય બજેટ 2026-27માં ઉચ્ચ-ગતિ રેલ દ્વારા મુખ્ય શહેરોને વધુ ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ રીતે જોડવા માટે સાત વધારાના બુલેટ ટ્રેન કોરિડોરની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.આ માર્ગોમાં સમાવેશ થાય છે:

• મુંબઈ-પુણે
• પુણે–હૈદરાબાદ
• હૈદરાબાદ–બેંગલુરુ
• હૈદરાબાદ–ચેન્નાઈ
• ચેન્નઈ-બેંગલુરુ
• દિલ્હી–વારાણસી
• વારાણસી–સિલીગુડી

આ જાહેરાતો ભારતના વિકાસ, એકીકરણ અને ટકાઉ વિકાસમાં હાઈ-સ્પીડ રેલની વ્યૂહાત્મક ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે.

નાગરિક ઉડ્ડયન - ઉડાન (UDAN)

2014માં માત્ર 74 વિમાનમથકો જ કાર્યરત હતા, જેના કારણે નાના શહેરો હવાઈ સંપર્કથી વંચિત હતા.ઓક્ટોબર 2016માં શરૂ કરવામાં આવેલી પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી યોજના, 'ઉડે દેશ કા આમ નાગરિક' (ઉડાન) એ આ દ્રશ્ય બદલી નાખ્યું છે.2026 સુધીમાં, 95 એરપોર્ટ, હેલીપોર્ટ અને વોટર એરોડ્રોમમાં ઉડાન (UDAN) યોજના હેઠળ 665 રૂટ કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે.આના પરિણામે એપ્રિલ 2026 સુધીમાં ભારતના કુલ એરપોર્ટ્સની સંખ્યા વધીને 165 થઈ ગઈ છે.આ વિસ્તરણને ટકાવી રાખવા માટે, સરકારે વાયબિલિટી ગેપ ફંડિંગ (VGF) સહાય લંબાવી છે, જે એરલાઇન્સને નવા રૂટ પર અસરકારક રીતે કામગીરી કરવા સક્ષમ બનાવે છે.આ સહાયે પોષાય તેવા ભાડા સુનિશ્ચિત કર્યા અને પ્રાદેશિક જોડાણને મજબૂત બનાવ્યું, જેનાથી કરોડો નાગરિકો માટે હવાઈ મુસાફરી સુલભ બની.

તેની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં, ઉડાન (UDAN) યોજના હેઠળ 3.45 લાખ ફ્લાઇટ્સ દ્વારા 1.64 કરોડથી વધુ મુસાફરોએ મુસાફરી કરી છે.ઉત્તર-પૂર્વ, પહાડી રાજ્યો અને ટાપુ પ્રદેશો સહિતના અંતરિયાળ વિસ્તારોને પ્રથમ વખત રાષ્ટ્રીય ઉડ્ડયન ગ્રીડ સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા.₹4,800 કરોડથી વધુના રોકાણ દ્વારા બિન-કાર્યરત એરપોર્ટને પુનર્જીવિત કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે 2014 પછી નવી મુંબઈ, નોઈડા, મોપા, કન્નુર અને હોલોંગી સહિત 25 ગ્રીનફિલ્ડ એરપોર્ટને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

માર્ચ 2026માં 120 નવા ગંતવ્ય સ્થાનોને લક્ષિત કરવા અને 4 કરોડ વધારાના મુસાફરોને સેવા પૂરી પાડવાના લક્ષ્યાંક સાથે સંશોધિત ઉડાન યોજનાને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. યોજનામાં 100 એરપોર્ટ, 200 આધુનિક હેલિપેડ અને ઇચ્છુક જિલ્લાઓમાં નાના એરસ્ટ્રિપ્સનો સમાવેશ થાય છે.

ડિસેમ્બર 2022માં શરૂ કરવામાં આવેલી 'ડિજી યાત્રા' જેવી પહેલો દ્વારા મુસાફરોની સુવિધામાં પણ સુધારો થયો છે, જે અવરોધરહિત અને કાગળરહિત મુસાફરીનો અનુભવ પ્રદાન કરે છે.મે 2026 સુધીમાં, 38 એરપોર્ટ પર 9.3 કરોડથી વધુ મુસાફરોએ આ સુવિધાનો ઉપયોગ કર્યો હતો. 2024માં શરૂ કરાયેલા UDAN યાત્રી કેફે અને ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીઓએ મુસાફરોની સુવિધામાં વધારો કર્યો છે.આ તમામ પગલાંઓએ સંયુક્ત રીતે હવાઈ મુસાફરીને સુલભ, કિફાયતી અને વિશ્વસનીય બનાવી છે, જેનાથી લાખો નાગરિકોની ગતિશીલતામાં વ્યાપક પરિવર્તન આવ્યું છે.

મેટ્રો રેલ

મેટ્રો રેલ દેશભરમાં શહેરી પરિવહનને પરિવર્તિત કરીને સામૂહિક ગતિશીલતા માટેના સૌથી કાર્યક્ષમ ઉકેલ તરીકે ઉભરી આવી છે.વર્ષ 2014માં, મેટ્રો રેલ માત્ર પાંચ શહેરોમાં કાર્યરત હતી અને તેનું નેટવર્ક 248 કિલોમીટરનું હતું.માર્ચ 2026 સુધીમાં, ભારતના 26 શહેરોમાં 1,155 કિમીનું મેટ્રો નેટવર્ક કાર્યરત હતું.આ વિસ્તરણ સાથે ભારત વિશ્વમાં ત્રીજું સૌથી મોટું મેટ્રો નેટવર્ક ધરાવતો દેશ બન્યો છે.

દૈનિક મુસાફરોની સંખ્યા વર્ષ 2013-14માં 28 લાખથી વધીને 2026માં 1.15 કરોડથી વધુ થઈ ગઈ છે.કાર્યરત કરવાની ગતિ નવ ગણી વધી છે, જે 2014 પહેલા દર મહિને 0.68 કિમી હતી તે વધીને હવે દર મહિને આશરે ૬ કિમી થઈ છે. બજેટીય સહાયમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો, જે 2013–14માં ₹5,798 કરોડથી વધીને 2025–26માં ₹29,550 કરોડ થઈ.

ભારતના મેટ્રો વિસ્તરણે ઐતિહાસિક સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી છે.કોલકાતાએ વર્ષ 2024માં હુગલી નદીની નીચે દેશની પ્રથમ અન્ડરવોટર મેટ્રો ટનલનું ઉદ્ઘાટન કર્યું.કોચી વોટર મેટ્રો સેવા કાર્યરત કરનાર પ્રથમ શહેર બન્યું છે, જે ઈલેક્ટ્રિક હાઈબ્રિડ બોટ દ્વારા 10 ટાપુઓને જોડે છે.જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં, પ્રધાનમંત્રીની આર્થિક સલાહકાર પરિષદ (EAC-PM) દ્વારા 'ભારતમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટનો સુવર્ણ દાયકો' (ગોલ્ડન ડિકેડ ઓફ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ ઇન ઇન્ડિયા) શીર્ષક હેઠળનો અહેવાલ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો.અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે મેટ્રો રેલની સુવિધા ઘરગથ્થુ લોન પુનઃચુકવણીની શિસ્તમાં સુધારો કરે છે અને નાણાકીય તણાવમાં ઘટાડો કરે છે.આ સીમાચિહ્નો પ્રતિબિંબિત કરે છે કે કેવી રીતે મેટ્રો રેલે શહેરી ગતિશીલતાને નવો ઓપ આપ્યો છે અને મુસાફરીનો થાક ઘટાડ્યો છે, જેનાથી લાખો નાગરિકો સુધી આધુનિક પરિવહન સુવિધા પહોંચી છે.

નમો ભારત - રિજનલ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (RRTS)

દિલ્હી-મેરઠ RRTS પર નમો ભારત ટ્રેનની શરૂઆત 2023માં થઈ હતી અને તે ફેબ્રુઆરી 2026માં સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત થઈ હતી. તે 160 કિમી/કલાકની ઝડપે ચાલે છે અને તેની ડિઝાઇન ઝડપ 180 કિમી/કલાક છે, જે ઝડપી મુસાફરી સુનિશ્ચિત કરે છે.આ સિસ્ટમ LTE રેડિયો બેકબોનનો ઉપયોગ કરીને હાઇબ્રિડ લેવલ III સિગ્નલિંગ સાથે વિશ્વની પ્રથમ યુરોપિયન ટ્રેન કંટ્રોલ સિસ્ટમ (ETCS) લેવલ II ધરાવે છે.વિશ્વમાં પ્રથમ વખત, આ કોરિડોર પર હાઇબ્રિડ લેવલ 3 રેડિયો-આધારિત સિગ્નલિંગ એલટીઈ બેકબોન પર કાર્યરત છે.આ અદ્યતન ટેકનોલોજી ટ્રેન સંચાલનને વધુ સ્માર્ટ અને સુરક્ષિત બનાવે છે, જે સમગ્ર મુસાફરી દરમિયાન મુસાફરોના આત્મવિશ્વાસ અને સુરક્ષામાં વૃદ્ધિ કરે છે.

વહીવટી સુધારા

શાસન ક્ષેત્રે થયેલા સુધારાઓએ સંસ્થાઓ સાથેના નાગરિકોના વ્યવહાર અને સંપર્કની પદ્ધતિને નવું સ્વરૂપ આપ્યું છે.અનુપાલનનો બોજ ઘટાડવા, ઉત્તરદાયિત્વ મજબૂત કરવા અને સેવાઓને વધુ પારદર્શક બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.કાયદાકીય ફેરફારો અને નાગરિક-કેન્દ્રી પ્લેટફોર્મ્સે રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે વધુ ઝડપી, ન્યાયી અને અનુમાનિત વ્યવસ્થાઓનું નિર્માણ કર્યું છે.

કાયદાકીય સરળીકરણ: જન વિશ્વાસ અધિનિયમ

જન વિશ્વાસ (જોગવાઈઓમાં સુધારો) અધિનિયમ, 2023, અનુપાલનના બોજને ઘટાડવાની દિશામાં એક નિર્ણાયક વળાંક સાબિત થયો છે.તેણે અનેક કેન્દ્રીય કાયદાઓની જોગવાઈઓમાં સુધારો કર્યો છે, જેમાં નાની ચૂક અથવા કસૂર બદલ ફોજદારી દંડને બદલે સિવિલ ઉપાયો (નાગરિક ઉપાયો)ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.નાની નાની ક્ષતિઓ માટે નાગરિકો અને સાહસોને હવે જેલની સજાનો સામનો કરવો પડતો નથી, જેનાથી ભયમાં ઘટાડો થયો છે અને સ્વૈચ્છિક અનુપાલનને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે.

જન વિશ્વાસ (જોગવાઈઓમાં સુધારો) અધિનિયમ, 2026 એ તેના વ્યાપમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે.તે 79 કેન્દ્રીય કાયદાઓ હેઠળની 784 જોગવાઈઓને આવરી લે છે, 717 જોગવાઈઓને અપરાધમુક્ત કરે છે અને નાગરિકોને સીધી રીતે અસર કરતી ૬૭ જોગવાઈઓમાં સુધારો કરે છે.

• કેદની જોગવાઈઓને નાણાકીય દંડ અથવા ચેતવણી દ્વારા બદલવામાં આવી છે, જેનાથી નાની પ્રક્રિયાગત ક્ષતિઓ માટેની ચિંતામાં ઘટાડો થયો છે.
• પ્રથમ વખતના ઉલ્લંઘનોમાં સલાહકારી નોટિસ દ્વારા કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે, જે સજા પૂર્વે નિષ્પક્ષતા સુનિશ્ચિત કરે છે.
• ગુનાઓના પ્રમાણમાં દંડને તર્કસંગત બનાવવામાં આવ્યા છે, જેનાથી સંતુલિત અને પૂર્વાનુમાનિત અમલીકરણ સુનિશ્ચિત થાય છે.
• પાલન સંબંધિત કેસોમાં વિલંબ ઘટાડવા અને ઝડપી ઉકેલ સુનિશ્ચિત કરવા માટે નિર્ણાયક અધિકારીઓની નિમણૂક કરવાની જોગવાઈ.
• સમયસર નિવારણ સુનિશ્ચિત કરવા અને કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોને જાળવી રાખવા માટે અપીલીય સત્તાધિકારીઓની નિમણૂક કરવાની જોગવાઈ.
• દંડ અને પેનલ્ટી સમયાંતરે પુનરાવર્તનને પાત્ર છે, જે અમલીકરણને પ્રસ્તુત અને પ્રતિસાદ આપતું રાખે છે.

નાગરિક-લક્ષી પ્લેટફોર્મ્સ

નાગરિકલક્ષી મંચો પ્રતિભાવશીલ શાસનની અગ્રહરોળ સમાન બની ગયા છે, જે ઝડપી ફરિયાદ નિવારણ અને લોકભાગીદારી માટેના માધ્યમો પ્રદાન કરે છે.

• સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ પબ્લિક ગ્રીવન્સ રિડ્રેસ એન્ડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ (CPGRAMS): મંત્રાલયો, વિભાગો, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે ફરિયાદ નિવારણ અંગે નાગરિક સંતોષનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ઉપલબ્ધ એક સમર્પિત પ્રતિસાદ પોર્ટલ.જાન્યુઆરી 2025 થી ફેબ્રુઆરી 2026 ની વચ્ચે, અંદાજે 6 લાખ ફરિયાદોનું નિરાકરણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાંથી 69.8% ફરિયાદોને ફરિયાદીઓ દ્વારા સંતોષકારક ગણાવવામાં આવી હતી.આ જવાબદાર સેવા વિતરણ તરફના પાયાના પરિવર્તનને પ્રદર્શિત કરે છે.
• MyGov: વર્ષ 2014માં શરૂ કરવામાં આવેલ, MyGov વહીવટમાં નાગરિકોની ભાગીદારીને મજબૂત બનાવે છે.આ પ્લેટફોર્મે નીતિ નિર્ધારણમાં જનતાના અવાજને પ્રબળ બનાવીને સંવાદાત્મક લોકશાહીના એક નવા યુગનું સર્જન કર્યું છે.6 કરોડથી વધુ નોંધાયેલા વપરાશકર્તાઓ સાથે, તે નાગરિકો અને સરકાર વચ્ચે એક ગતિશીલ સેતુ તરીકે કાર્ય કરે છે.MyGov એ ૨૮ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સ્ટેટ ઇન્સ્ટન્સ પણ લોન્ચ કર્યા છે, જેનાથી દેશભરમાં સહભાગી પ્રસારનો વ્યાપ વધ્યો છે.આ ઉદાહરણો ખાસ કરીને વ્યક્તિગત રાજ્યો માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.માયગવ પરામર્શ, નીતિ વિષયક પ્રસાર અને યોજનાઓની માહિતી પૂરી પાડે છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે શાસન વ્યવસ્થામાં સામૂહિક સૂઝબૂઝ પ્રતિબિંબિત થાય.

આ પ્લેટફોર્મ્સે નાગરિકોને સીધો અવાજ અને ફરિયાદોનું ઝડપી નિવારણ પ્રદાન કર્યું છે, જેના પરિણામે સંસ્થાઓ પ્રત્યેનો વિશ્વાસ મજબૂત થયો છે.

પીએમ ગતિશક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન

વર્ષ 2021માં શરૂ કરવામાં આવેલી પીએમ ગતિશક્તિ યોજનામાં સંકલિત આયોજન માટે 58 મંત્રાલયો અને વિભાગો સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.તેમના ડેટા સ્તરો નેશનલ માસ્ટર પ્લાન પર એકીકૃત કરવામાં આવ્યા છે, જે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સંકલિત માળખાગત વિકાસને સક્ષમ બનાવે છે.જીઆઈએસ (GIS)-આધારિત પોર્ટલ પર કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને રાજ્યોના 3,204 ડેટા લેયર્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.આ પ્લેટફોર્મ પરંપરાગત માળખાગત સુવિધાઓથી આગળ વધીને, સર્વસમાવેશક વિકાસ માટે શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવા સામાજિક ક્ષેત્રોને પણ આવરી લે છે.વધુ વ્યાપક સહભાગીદારી માટે પીએમ ગતિશક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન જાહેર અને ખાનગી સંસ્થાઓ માટે પણ ખુલ્લો છે.

આ સુધારાઓ અને પ્લેટફોર્મ્સે અનુપાલનનો બોજ ઘટાડ્યો, પારદર્શિતા મજબૂત કરી અને રોજિંદા વ્યવહારોમાં સુધારો કર્યો.નાગરિકોએ ઝડપી સેવાઓ, વધુ ન્યાયી અમલીકરણ અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં વધુ ભાગીદારીનો અનુભવ કર્યો.નિયમિત પ્રક્રિયાઓ હવે ઓછી તણાવપૂર્ણ, વધુ અનુમાનિત અને વધુ સશક્ત બની છે, જે વિશ્વાસ અને સુવિધા તરફના નિર્ણાયક બદલાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

વિકસિત ભારતના પાયા તરીકે ઈઝ ઓફ લિવિંગ (જીવનની સુગમતા)

2014 થી 2026 સુધીની ભારતની શાસન યાત્રા જીવનને વધુ ગરિમાપૂર્ણ અને સશક્ત બનાવવા વિશે છે.પીએમ આવાસ યોજના હેઠળનું દરેક ઘર પરિવારોને અસુરક્ષામાંથી મુક્ત કરે છે, જ્યારે નળ દ્વારા પાણીનું દરેક જોડાણ કલાકોની કાળી મજૂરીમાંથી મુક્તિ અપાવે છે.ખાસ કરીને મહિલાઓને શિક્ષણ અને આજીવિકા માટે સમય મળ્યો.દરેક જન ધન ખાતાએ પરિવારોને આર્થિક મુખ્ય પ્રવાહમાં આવકાર્યા છે, જેનાથી બચત અને ધિરાણની સુવિધા સુનિશ્ચિત થઈ છે.રસ્તાઓ, મેટ્રો અને વિમાનમથકોએ સમુદાયોને તકો સાથે જોડ્યા છે, જેના કારણે અલગતામાં ઘટાડો થયો છે અને વિકાસના દ્વાર ખૂલ્યા છે.આ સિદ્ધિઓ માત્ર આંકડા નથી; તે ગામડાંઓ, નગરો અને શહેરોમાં રોજિંદા જીવનમાં દેખીતા અને વાસ્તવિક પરિવર્તનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

ભારત જ્યારે 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારત તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે આ પાયો રાષ્ટ્રીય પ્રગતિ માટે કેન્દ્રસ્થાને રહેલો છે.સમાવેશી વિકાસ, ટકાઉપણું અને દરેક નાગરિક માટે ગરિમા એ પૂરક લક્ષ્યો છે, એકબીજાના વિરોધી પ્રાથમિકતાઓ નથી.2014 થી 2026 સુધીના બાર વર્ષોએ સાબિત કર્યું છે કે નાગરિક-કેન્દ્રીત, મિશન-આધારિત અને ટેકનોલોજી-સક્ષમ વહીવટ વ્યાપક સ્તરે પરિણામો લાવી શકે છે.આ પરિણામોએ ઝડપ અને ગહનતા સાથે જીવનને નવું સ્વરૂપ આપ્યું છે, જે પરિવર્તનના એવા પાઠ પૂરા પાડે છે જેમાંથી વિશ્વ શીખ મેળવી શકે છે.

સંદર્ભો:

Ministry of Housing and Urban Affairs:

https://pmaymis.gov.in/pmaymis2_2024/PMAY_SURVEY/EligiblityCheck.aspx

https://www.pib.gov.in/pressreleasepage.aspx?prid=1777284&reg=3&lang=2

https://amrut.mohua.gov.in/uploads/AMRUT_2.0_Operational_Guidelines.pdf

https://sbmurban.org/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220345&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2066736&reg=3&lang=2

Ministry of Rural Development:

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1944744&reg=3&lang=2

https://pmayg.dord.gov.in/netiayHome/Home.aspx

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2075171&reg=3&lang=2

Ministry of Power:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2256313&reg=3&lang=1

https://newsonair.gov.in/pm-surya-ghar-scheme-achieves-major-milestone-as-40-lakh-households-embrace-rooftop-solar/

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2111106&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2217216&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2090639&reg=3&lang=2#:~:text=36.87%20crore%20LED%20bulbs%20distributed,Introduction

Press Information Bureau:

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154355&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2182568&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2191618&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155102&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241822&reg=3&lang=2

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/oct/doc202110101.pdf

Cabinet:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237548&reg=3&lang=1

Ministry of Jal Shakti:

https://ejalshakti.gov.in/jjmreport/jjmindia.aspx

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2226993&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2114291&reg=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2114291&reg=6&lang=1

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/about_sbm

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2040171&reg=3&lang=2

https://sbm.gov.in/sbmgdashboard/statesdashboard.aspx

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248393&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2237010&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247224&reg=3&lang=1

Prime Minister’s Office:

https://www.pmindia.gov.in/en/government_tr_rec/leveraging-the-power-of-jam-jan-dhan-aadhar-and-mobile/

Ministry of Finance:

https://www.pmjdy.gov.in/account

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2069170&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249915&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1896725&reg=3&lang=2

Ministry of Commerce & Industry:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246226&reg=3&lang=1

Ministry of Personnel, Public Grievance and Pensions:

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU6033_XP4G1y.pdf?source=pqals

MyGov:

https://www.mygov.in/overview

Ministry of Civil Aviation:

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1657813&reg=48&lang=2

Ministry of Petroleum and Natural Gas:

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU3352_6sijmI.pdf?source=pqals

https://www.facebook.com/PetroleumMinIndia/videos/iea-applauds-india-for-pm-ujjwala-yojanadr-fatih-birol-executive-director-of-iea/378453946154485/

Asian Development Bank (ADB):

https://www.adb.org/publications/energy-resilience-social-protection-india

Cleck to See PDF

SM/DK/JD