Rural Prosperity
দৰিদ্ৰৰ সৱলীকৰণঃ অন্তর্ভুক্তিমূলক ৰূপান্তৰৰ এটা দশক
Posted On:
08 JUN 2026 11:22AM
বিগত ১২ বছৰত ভাৰতৰ স্থায়ী ৰাজহুৱা প্ৰয়াসমূহে অত্যাৱশ্যকীয় সেৱাসমূহৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে, যাৰ ফলত সমগ্ৰ অসুবিধাগ্ৰস্ত পৰিয়ালসমূহৰ অভাৱ হ্ৰাস পাইছে। সম্প্ৰসাৰিত কল্যাণ প্ৰদান আৰু সামাজিক সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে প্ৰায় ২৫ কোটি লোক বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতাৰ পৰা ৰক্ষা পৰি্ছে। গ্ৰাম্য নলৰ পানীৰ প্ৰসাৰ ২০১৯ চনত ৩.২৩ কোটি পৰিয়ালৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে ১৫.৮৪ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ১২.১১ কোটিতকৈ অধিক পৰিয়ালৰ শৌচাগাৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য অনাময়ৰ প্ৰসাৰ ২০১৪ চনত ৩৯%ৰ পৰা সাৰ্বজনীন প্ৰসাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে। প্ৰধানমন্ত্ৰী উজ্জ্বলা যোজনাই ১০.৫৭ কোটিৰো অধিক বিনামূলীয়া এল.পি.জি. সংযোগ প্ৰদানেৰে মহিলাৰ স্বাস্থ্য উন্নত কৰাৰ লগতে ঘৰৰ ভিতৰৰ প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰিছে। আয়ুষ্মান ভাৰতে ৪৩.৯৩ কোটি স্বাস্থ্য কাৰ্ড প্ৰদান কৰি অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল পৰিয়ালসমূহৰ বাবে সুলভ স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে। PMGKAYয়ে ৮১ কোটিৰো অধিক হিতাধিকাৰীৰ বাবে বিনামূলীয়া খাদ্যশস্য নিশ্চিত কৰি দেশজুৰি দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ বাবে খাদ্য সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰিছে। ছোৱালী প্ৰাথমিক বিদ্যালয় ত্যাগ কৰাৰ হাৰ ২০১৩-১৪ চনত ৪.৬%ৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ০.৩%লৈ তাৎপৰ্যপূৰ্ণভাৱে হ্ৰাস পাইছে। ডিজিটেল শাসন সংস্কাৰে আধাৰ ভিত্তিক ৰেচন প্ৰদান সম্ভৱ কৰি তুলিছে। লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত পানী, অনাময় আৰু জীৱিকাৰ পদক্ষেপৰ জৰিয়তে আকাংক্ষিত জিলা আৰু জনজাতীয় অঞ্চলসমূহতো কল্যাণমূলক প্ৰদানৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটিছে।
দৰিদ্ৰতা নিৰাময় আৰু বহুখণ্ডীয় কল্যাণৰ কৌশলগত আৰ্হি
বিগত দশকত ভাৰতত দৰিদ্ৰতা নিৰাময়, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু কল্যাণমূলক প্ৰদানৰ ক্ষেত্ৰত এক উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছে। ৰাজহুৱা নীতিক অন্তৰ্ভুক্তি, সুলভতা আৰু শেষৰজন ব্যক্তিলৈ লাভালাভ প্ৰদানৰ নীতিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ সুবিধা সকলোৰে মাজত বিতৰণ কৰাটো নিশ্চিত হৈছে।
উল্লেখযোগ্য যে, ২০০৪–২০১৪ চনৰ ভিতৰত থকা দেশৰ গড় মুদ্ৰাস্ফীতি ৮.১%ৰ পৰা ২০১৪–২০২৫ চনৰ ভিতৰত ৫.১%লৈ হ্ৰাস পাইছে। ইয়াৰ ফলত মূল্যৰ অধিক স্থিৰতা আৰু ঘৰুৱা ক্ৰয় ক্ষমতা উন্নত হোৱাত অৰিহণা যোগাইছিল। একে সময়তে ২০১৩–১৪ চনত থকা ভাৰতৰ বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতা ২৯.১৭%ৰ পৰা ২০২২–২৩ চনত ১১.২৮% লৈ তীব্ৰভাৱে হ্ৰাস পাইছে। ইয়াৰ দ্বাৰা ১৭.৮৯ শতাংশ পইণ্ট হ্ৰাসৰ প্ৰতিফলন ঘটিছে আৰু এই সময়ছোৱাত প্ৰায় ২৫ কোটি লোকক বহুমাত্ৰিক দৰিদ্ৰতাৰ পৰা মুক্ত কৰা হৈছিল।
এই ব্যাপক অগ্ৰগতি কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু সামাজিক সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ বৃহৎ পৰিসৰৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত হৈছে৷ ইয়াৰ আঁৰৰ মূল পদক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত আছে- আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তি, সুলভ স্বাস্থ্যসেৱা, খাদ্য সুৰক্ষা, গৃহ নিৰ্মাণ, জীৱিকাৰ সহায় আৰু ডিজিটেল শাসন সংস্কাৰ। উন্নত আন্তঃগাঁথনি আৰু জনসেৱা প্ৰদানে এই প্ৰচেষ্টাসমূহ আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিছে। সামগ্ৰিকভাৱে এই পদক্ষেপসমূহে সমগ্ৰ ভাৰতৰ গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া লাখ লাখ দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ জীৱনৰ মান বৃদ্ধি কৰিছে।
মৰ্যাদাৰ ভেটি: মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহলৈ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশ
সমগ্ৰ গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া ভাৰতত টেপৰ পানী সংযোগ, অনাময় কভাৰেজ, এল.পি.জি.ৰ ব্যৱহাৰ আৰু গ্ৰাম্য বিদ্যুৎকৰণৰ ওপৰত চৰকাৰী পদক্ষেপসমূহে গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। এইসমূহে জীৱনৰ মান উন্নত, মানৱ উন্নয়ন আৰু পৰিসৰত মৌলিক সেৱা প্ৰদানৰ দিশত বিস্তৃত পৰিৱৰ্তন প্ৰতিফলিত কৰে।
পানী, অনাময় আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশ (WASH)
বিশুদ্ধ শক্তি, বিশুদ্ধ খোৱাপানী আৰু উন্নত অনাময় ব্যৱস্থাৰ সুবিধাই বিগত দশকত ভাৰতৰ কল্যাণ আৰু জনস্বাস্থ্য কৌশলৰ কেন্দ্ৰীয় স্তম্ভ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। বৃহৎ পৰিসৰৰ হস্তক্ষেপে জীৱনৰ মানদণ্ড যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰিছে আৰু স্বাস্থ্যৰ দুৰ্বলতা হ্ৰাস কৰিছে। ইয়াৰ ফলত বিশেষকৈ গ্ৰাম্য আৰু অভাৱগ্ৰস্ত অঞ্চলত মানৱ মৰ্যাদা শক্তিশালী হৈছে।
জল জীৱন মিছন
২০১৯ চনত আৰম্ভ হোৱা জল জীৱন মিছনে (JJM) গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰিয়ালসমূহৰ বাবে খোৱাপানীৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশ প্ৰতিষ্ঠানিকৰণৰ বাবে এক পৰিৱৰ্তনশীল আন্তঃগাঁথনিৰ পদক্ষেপক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
গ্ৰামাঞ্চলৰ মহিলাসকলৰ হাতেৰে পানী সংগ্ৰহৰ লগত জড়িত দীৰ্ঘদিনীয়া বোজা হ্ৰাস কৰিবলৈ এই মিছন আৰম্ভ কৰা হৈছিল। এই কাৰ্যসূচীয়ে গ্ৰাম্য জনসাধাৰণৰ স্বাস্থ্য, শৈক্ষিক অৰ্হতা আৰু আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য উন্নতিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
ইয়াৰ কৌশলগত অগ্ৰাধিকাৰ প্ৰতিফলিত কৰি ২০২০-২১ আৰু ২০২৬-২৭ চনৰ ভিতৰত বিত্তীয় আবণ্টন প্ৰায় ৪৮৮% বৃদ্ধি পাই ৬৭,৬৭০ কোটি টকা হয়। ২০১৯ চনৰ আগষ্ট মাহত ঘৰুৱা টেপৰ পানীৰ পৰিমাণ ৩.২৩ কোটিৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে ১৫.৮৪ কোটিলৈ বৃদ্ধিৰে অভিজ্ঞতামূলকভাৱে এই অভিযানে যথেষ্ট পৰিসৰ লাভ কৰিছে । ই মুঠ ১৯.৩৫ কোটি পৰিয়ালৰ ৮১.৮৭%ই লাভ কৰাটো দেখুৱাইছে। তদুপৰি ‘হৰ ঘৰ জল অভিযান’ৰ অধীনত ২.৭৭ লাখ গাঁৱে ১০০ শতাংশ নলৰ পানী লাভ কৰিছে।
তদুপৰি, এই পদক্ষেপে আকাংক্ষিত জিলা আৰু ব্লকসমূহত লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰি পদক্ষেপৰ জৰিয়তে উন্নয়নমূলক বৈষম্যসমূহ সমাধান কৰিছে । আকাংক্ষিত জিলাসমূহত ২০১৯ চনৰ আগষ্ট মাহত ঘৰুৱা নলৰ পানীৰ পৰিমাণ ২৩.৬২ লাখৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে ২.২০ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে। একেদৰে আকাংক্ষিত ব্লকসমূহত ২০২৬ চনৰ মে’ মাহৰ ভিতৰত ১.১১ কোটি পৰিয়ালে নলৰ পানীৰ সুবিধা লাভ কৰিছিল। এই ব্যৱস্থাগত সম্প্ৰসাৰণে জনস্বাস্থ্য আৰু গ্ৰাম্য মৰ্যাদা বৃদ্ধিৰ এক শক্তিশালী প্ৰতিশ্ৰুতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
জল জীৱন অভিযানৰ কাৰ্যকৰী নিৰ্দেশনাত “হৰ ঘৰ জল” কাঠামোৰ অধীনত গাঁওসমূহৰ বাবে প্ৰমাণপত্ৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। এই প্ৰতিষ্ঠানিক মনোযোগৰ ফলত খোৱাপানীৰ সুবিধাৰ যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰণ ঘটিছে। মূল সামূহিক প্ৰতিষ্ঠান আৰু পৰিয়ালসমূহৰ মাজত নলৰ পানীৰ প্ৰৱেশৰ ব্যাপক পৰিপূৰকতা লাভ কৰাৰ পিছতহে এখন গাঁও প্ৰমাণীকৰণ কৰা হয়।
এনে পৰিপ্ৰেক্ষিতত ২০১৯ চনৰ আগষ্ট মাহত টেপৰ পানী সংযোগ থকা বিদ্যালয়ৰ সংখ্যা ২৯,৭১১ৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে ৯.২৩ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে।লগতে একে সময়ছোৱাত অংগনবাড়ী কেন্দ্ৰসমূহত টেপৰ পানী লাভ কৰাটো ১৫,৪৬৪ৰ পৰা ৯.৬৬ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ উপৰিও গাঁও পঞ্চায়ত আৰু সামূহিক স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰত টেপৰ পানীৰ সংযোগ ৩.৯৩ লাখ প্ৰতিষ্ঠানত উপনীত হয়, যিয়ে এনে সুবিধাৰ ৭৭.২৭ শতাংশ সামৰি লয়। বিশুদ্ধ খোৱাপানীৰ সুবিধাৰ উন্নতিয়ে পানীজনিত ৰোগ হ্ৰাস কৰিছে, অনাময় ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিছে আৰু উন্নত শৈক্ষিক ফলাফলত সহায় কৰিছে, বিশেষকৈ শিশু আৰু কিশোৰী ছোৱালীৰ বাবে।
স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান - নগৰীয়া
২০১৪ চনত শুভাৰভ হোৱা স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান (নগৰীয়া) হৈছে ভৌতিক আন্তঃগাঁথনি আৰু আচৰণৰ পৰিৱৰ্তন দুয়োটাকে লক্ষ্য কৰি বহুমুখী কৌশল। মুকলি শৌচ আৰু হাতেৰে মলি ধুই পেলোৱাৰ প্ৰথাক শেষ কৰাৰ বাহিৰেও এই পদক্ষেপে নিম্ন মানৰ অনাময় ব্যৱস্থাসমূহ ৰূপান্তৰিত কৰা আৰু পৌৰসভাৰ কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰাটো অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে। এই ফ্লেগশ্বিপ আন্দোলনে সামাজিক নীতি-নিয়মসমূহ মৌলিকভাৱে স্থানান্তৰিত কৰিছে, যাৰ ফলত অনাময় আন্তঃগাঁথনিৰ চাহিদা আৰু ব্যৱহাৰ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।
বাজেট ব্যয় SBM-U Phase 1 (২০১৪–২০২১)ৰ অধীনত ৬২,০০৯ কোটি টকাৰ পৰা SBM-U 2.0 (২০২১– ২০২৬)ৰ অধীনত প্ৰায় ১২৮.৩% বৃদ্ধিৰে ১.৪১ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছে। এই মিছনৰ অধীনত ঘৰে ঘৰে আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ ২০১৪ চনত ৪৩%ৰ পৰা ২০২৬ চনত ৯৮% লৈ বৃদ্ধি পাইছে। বিভিন্ন সংগ্ৰহ আৰু সামগ্ৰী পুনৰুদ্ধাৰ কেন্দ্ৰত আৱৰ্জনা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ২০১৪ চনত ১৬%ৰ পৰা ২০২৬ চনত ৮২% লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
ব্যক্তিগত ঘৰুৱা শৌচাগাৰ নিৰ্মাণে নিৰ্ধাৰিত লক্ষ্য অতিক্ৰম কৰি ৬৩.৭৪ লাখ ইউনিট সম্পূৰ্ণ কৰি উক্ত লক্ষ্যৰ ১০৮.৬২ শতাংশ লাভ কৰে। একেদৰে সমুদায় আৰু ৰাজহুৱা শৌচাগাৰৰ আন্তঃগাঁথনি যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰণ ঘটাই ৬.৩৬ লাখ ইউনিটত উপনীত হয়, যিটো লক্ষ্যৰ ১২৫.৪৬% ৰ সমতুল্য। এই পদক্ষেপৰ ফলত ৪,৬৯২খন চহৰক মুকলি শৌচমুক্ত (ODF) ঘোষণা কৰা হৈছে । ৪,৩১৪খন চহৰক ODF+ আৰু ১,৯৭৩খন চহৰক ODF++ হিচাপে প্ৰমাণিত কৰা হৈছে, যিয়ে নগৰীয়া অনাময় আৰু আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি প্ৰতিফলিত কৰিছে।
ODF+ আৰু ODF++ কি?
ODF ৰ অৰ্থ হ'ল Open Defecation Free অৰ্থাৎ মুকলি শৌচমুক্ত , এনেকুৱা এটা স্থিতি য'ত কোনেও মুকলি ঠাইত শৌচ নকৰে আৰু সকলোৱে শৌচাগাৰ ব্যৱহাৰ কৰে। ODF+ৰ অৰ্থ হ’ল এটা অঞ্চল মুকলিত শৌচমুক্ত হোৱাই নহয়, কঠিন আৰু তৰল আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাও ফলপ্ৰসূ। ফলস্বৰূপে সেই অঞ্চলটোৰ সামগ্ৰিক পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ দৃশ্যমান স্তৰ আছে। আৰু অলপ আগবাঢ়ি গ’লে ODF++ ৰ অৰ্থ হ’ল সেই অঞ্চলৰ ভিতৰৰ সকলো শৌচাগাৰ কাৰ্যক্ষম আৰু সঠিকভাৱে ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা। সেই অঞ্চলৰ মলৰ বোকা আৰু নলা-নৰ্দমা পোনে পোনে নলা বা জলভাগত পেলোৱাৰ পৰিৱৰ্তে নিৰাপদে পৰিশোধন কৰা হয়।
স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান - গ্ৰাম্য
২০১৪ চনৰ পূৰ্বে ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত প্ৰায় ৫৫ কোটি ব্যক্তিৰ পৰ্যাপ্ত অনাময় ব্যৱস্থাৰ সুবিধা নাছিল। ইয়াৰ ফলত জনস্বাস্থ্যৰ উল্লেখযোগ্য প্ৰত্যাহ্বান আৰু বিশেষকৈ মহিলা আৰু শিশুৰ সামাজিক মৰ্যাদাৰ খহনীয়া হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াস্বৰূপে ২০১৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান(গ্ৰাম্য)শুভাৰম্ভ কৰা হয়। এই কৌশলগত অগ্ৰাধিকাৰ বিত্তীয় আবণ্টনৰ ৮৩% বৃদ্ধিৰে প্ৰতিফলিত হৈছে। ২০১৪–১৫ চনত বাজেট আবণ্টন ৩,৯২৯ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬-২৭ চনত ৭,১৯২ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে ।
এই অভিযানৰ অধীনত এতিয়ালৈকে ১২.১১ কোটিৰো অধিক ব্যক্তিগত ঘৰুৱা শৌচাগাৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। প্ৰথম পৰ্যায়ৰ সময়ছোৱাত ২০১৪ চনত ৩৯%ৰ পৰা ২০১৯ চনত ১০০% লৈ অনাময় স্থাপন যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছতে ২০১৯ চনত ভাৰতক মুকলি শৌচমুক্ত ঘোষণা কৰা হয়৷ ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ৫ লাখৰো অধিক গাঁৱে ODF+(মডেল) মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল। ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত কঠিন আৰু তৰল আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে গাঁৱৰ ব্যাপক পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা ODF+ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে । এই অগ্ৰগতিয়ে মৌলিক প্ৰৱেশৰ পৰা সামগ্ৰিক পৰিৱেশ অনাময়লৈ এক পদ্ধতিগত পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
সমগ্ৰ ভাৰতৰ গ্ৰামাঞ্চলত আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ব্যাপক প্ৰট’কল প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰা হৈছে। ৫.৩১ লাখ গাঁৱত কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থা সক্ৰিয় আৰু ৫.৫০ লাখ গাঁৱত তৰল/ধূসৰ পানী ব্যৱস্থাপনা । ৫,৪৮২টা ব্লকত বিস্তৃত ২,৪১৫টা প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা ইউনিটে এই আন্তঃগাঁথনি আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিছে । এছ.বি.এম.ৰ কৃতিত্বৰ সৈতে ৰোগ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ যথেষ্ট হ্ৰাস পোৱা গৈছে।
তদুপৰি ‘গোবৰধন’ পদক্ষেপত ব্যাপক বৃদ্ধিৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰা হৈছে। ২০১৮–১৯ বিত্তীয় বৰ্ষত ১৪টা কাৰ্যক্ষম জৈৱ গেছ উদ্যোগৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মে' মাহৰ ভিতৰত ১,২১৩টাতকৈও অধিকলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা আন্তঃগাঁথনি আৰু জৈৱ শক্তি উৎপাদনৰ এই ব্যৱস্থাগত সংহতিয়ে বৃত্তাকাৰ অৰ্থনীতিৰ দিশত এক শক্তিশালী পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
II. বিশুদ্ধ ৰন্ধন, নবীকৰণযোগ্য শক্তি, আৰু গ্ৰাম্য বৈদ্যুতিকৰণৰ উন্নতি
সাৰ্বজনীন শক্তিৰ প্ৰৱেশৰ বাবে ভাৰতৰ বিস্তৃত কৌশলে পৰিষ্কাৰ ৰন্ধন ইন্ধন, ছাদৰ ওপৰত সৌৰশক্তি গ্ৰহণ আৰু সম্পূৰ্ণ গ্ৰাম্য বৈদ্যুতিকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
প্ৰধানমন্ত্ৰী উজ্জ্বলা যোজনা(PMUY)
২০১৬ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী উজ্জ্বলা যোজনা(PMUY)ই অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল পৰিয়ালসমূহৰ মাজত পৰম্পৰাগত ৰন্ধন ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিব বিচাৰিছে। এই আঁচনিৰ জৰিয়তে দৰিদ্ৰ ঘৰৰ পৰা অহা প্ৰাপ্তবয়স্ক মহিলা হিতাধিকাৰীক বিনামূলীয়া এল.পি.জি. সংযোগ আৰু পুনৰ ভৰোৱাৰ সহায় আগবঢ়োৱা হয়।
এই আঁচনিয়ে ঘৰৰ ভিতৰৰ বায়ু প্ৰদূষণ আৰু জৈৱবস্তু ভিত্তিক ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰি গ্ৰাম্য স্বাস্থ্য আৰু জীৱন-যাপনৰ অৱস্থা উন্নত কৰিছে। এই আঁচনিখনে মহিলাসকলৰ কষ্ট হ্ৰাস কৰে, পৰিৱেশ সংৰক্ষণক সমৰ্থন কৰে আৰু পুষ্টিৰ ফলাফল উন্নত কৰে ।
২০২৬ চনৰ মে' মাহলৈকে দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ (BPL) পৰিয়ালৰ মহিলাসকলক ১০.৫৭ কোটিতকৈ অধিক বিনামূলীয়া এল.পি.জি. সংযোগ প্ৰদান কৰা হৈছে। ফলস্বৰূপে দেশত মুঠ এল.পি.জি. সংযোগৰ সংখ্যা ২০১৪ চনত ১৪.৫২ কোটিৰ পৰা ২০২৬ চনত ৩৩.৩৯ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে৷ ১২ বছৰত ইয়াৰ বৃদ্ধি প্ৰায় ১২৯.৯%।
প্ৰধানমন্ত্ৰী সূৰ্য্য ঘৰ(PM-Surya Ghar): বিনামূলীয়া বিদ্যুৎ আঁচনি
২০২৪ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী সূৰ্য্য ঘৰ : বিনামূলীয়া বিদ্যুৎ আঁচনিয়ে ছাদৰ ওপৰৰ সৌৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ প্ৰসাৰ ঘটায়৷ ই ঘৰুৱা সৌৰ ব্যৱস্থা স্থাপনৰ বাবে ৰাজসাহাৰ্য প্ৰদান কৰে আৰু প্ৰতিমাহে ৩০০ ইউনিট পৰ্যন্ত বিনামূলীয়া বিদ্যুৎ প্ৰদান কৰে। ই দৰিদ্ৰ আৰু মধ্যবিত্ত পৰিয়ালৰ বাবে বিদ্যুতৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ উপৰিও উদ্বৃত্ত শক্তি বিক্ৰীৰ জৰিয়তে অতিৰিক্ত আয়ৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কল্যাণমুখী পদক্ষেপ হিচাপে ই শক্তিৰ স্বাৱলম্বীতাক সমৰ্থন কৰে আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধন ভিত্তিক বিদ্যুতৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰে।
আঁচনিখনৰ ওপৰত ক্ৰমবৰ্ধমান গুৰুত্ব প্ৰতিফলিত কৰি ২০২৬-২৭ চনত কেন্দ্ৰীয় বাজেট আবণ্টন ২২,০০০ কোটি টকা লৈ বৃদ্ধি পায়। ২০২৪-২৫ চনত এই আঁচনিখনৰ প্ৰাৰম্ভিক আবণ্টন আছিল ৬,২৫০ কোটি টকা।
২০২৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহলৈকে এই আঁচনিৰ জৰিয়তে ৩৬.৮ লাখ পৰিয়াল উপকৃত হৈছিল৷ ২০২৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত ছাদৰ ওপৰত সৌৰ ব্যৱ্স্থা স্থাপনৰ সংখ্যা ৬.৩ লাখৰ পৰা ২০২৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহলৈকে ৩০ লাখলৈ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।
সাৰ্বজনীন গ্ৰাম্য বৈদ্যুতিকৰণ
সাৰ্বজনীন ঘৰুৱা বিদ্যুৎ সংযোগ সুনিশ্চিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে ২০১৭ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী সহজ বিজলী হৰ ঘৰ যোজনা (SAUBHAGYA) আৰম্ভ কৰা হৈছিল । ই দেশজুৰি সকলো ইচ্ছুক পৰিয়ালক বিদ্যুতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। এই আঁচনিখনে স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ ফলাফল উন্নত কৰাত অৰিহণা যোগাইছে আৰু একে সময়তে কেৰাচিনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিছে। ই বিশেষকৈ মহিলাসকলৰ বাবে সামগ্ৰিক জীৱন-যাপনৰ অৱস্থা আৰু অধিক উন্নত কৰে। এই আঁচনিৰ অধীনত ২০১৯ চনৰ মাৰ্চ মাহৰ ভিতৰত দেশজুৰি ১০০% ইচ্ছুক পৰিয়ালক বিদ্যুৎ সংযোগ কৰা হয় ।
বৈদ্যুতিকৰণৰ পৰিসৰ ঘৰৰ বাহিৰলৈও সম্প্ৰসাৰিত কৰি ৰাজপথ আৰু সামূহিক আন্তঃগাঁথনিকো সামৰি লোৱা হৈছিল। ২০১৪ চনত আৰম্ভ হোৱা দীনদয়াল উপাধ্যায় গ্ৰাম জ্যোতি যোজনাই গ্ৰাম্য শক্তিৰ আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল ৷ এই আঁচনিৰ জৰিয়তে কৃষি কাম-কাজৰ বাবেও নিৰ্ভৰযোগ্য বিদ্যুৎ যোগান নিশ্চিত কৰা হয়। এই আঁচনিৰ অধীনত ২০২৫ চনৰ ভিতৰত ১০০ শতাংশ গাঁৱৰ বৈদ্যুতিকৰণ সম্ভৱ হয় ৷
এনে লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা পদক্ষেপে দেশজুৰি বিদ্যুতৰ সুবিধা আৰু উপলব্ধতাৰ যথেষ্ট উন্নতি সাধন কৰিছে। গ্ৰাম্য অঞ্চলত দৈনিক গড় বিদ্যুৎ যোগান ২০১৪ বিত্তীয় বৰ্ষত ১২.৫ ঘণ্টাৰ পৰা ২০২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ২২.৬ ঘণ্টালৈ বৃদ্ধি পাইছে। একেদৰে চহৰ অঞ্চলত ২০১৪ বিত্তীয় বৰ্ষত ২২.১ ঘণ্টাৰ পৰা ২০২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ২৩.৪ ঘণ্টালৈ বৃদ্ধি পাইছে। উন্নত বিদ্যুৎ উপলব্ধতাই বৈদ্যুতিক জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে কৃষি উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰি আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়নত সহায় কৰিছে। ই উৎপাদন ক্ষমতা আৰু অধিক শক্তিশালী কৰে আৰু নগৰ আৰু উদ্যোগিক আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নতি সাধন কৰে।
III. জনস্বাস্থ্য আৰু খাদ্য সুৰক্ষা ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰা
ভাৰতে স্বাস্থ্যসেৱা সেৱাৰ সুবিধা, ব্যয়সাধ্যতা আৰু সেৱা প্ৰদান শক্তিশালী কৰাৰ বাবে উল্লেখযোগ্য সংস্কাৰ হাতত লৈছে। সম্প্ৰসাৰিত ফ্লেগশ্বিপ কাৰ্যসূচীসমূহে লাখ লাখ লোকৰ বাবে শক্তিশালী পুষ্টি আৰু ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰে।
আয়ুষ্মান ভাৰত
ভাৰতত সাৰ্বজনীন স্বাস্থ্যসেৱাৰ প্ৰসাৰ লাভ কৰিবলৈ আয়ুষ্মান ভাৰত-প্ৰধানমন্ত্ৰী জন আৰোগ্য যোজনা ২০১৮ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ৰাজহুৱা পুঁজিৰে চলি থকা স্বাস্থ্যসেৱা আঁচনি হিচাপে স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত এই আঁচনিখনে প্ৰতিটো পৰিয়ালত ৫ লাখ টকা বাৰ্ষিক স্বাস্থ্য বীমা কভাৰেজ প্ৰদান কৰে। ইয়াত প্ৰায় ১২.৩৭ কোটি অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল পৰিয়াল অন্তৰ্ভুক্ত আছে যিয়ে জনসংখ্যাৰ আটাইতকৈ তলৰ ৪০ শতাংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০২৪ চনৰ মাৰ্চ মাহত আঁচনিখনৰ প্ৰসাৰ আৰু অধিক সম্প্ৰসাৰিত কৰি প্ৰায় ৩৭ লাখ আশা, অংগনবাড়ী কৰ্মী, সহায়ক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।
২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে এই আঁচনিৰ অধীনত ৪৩.৯৩ কোটিৰো অধিক আয়ুষ্মান কাৰ্ড প্ৰদান কৰা হৈছিল। ২০১৯ চনৰ জুন মাহত চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি হোৱাৰ সংখ্যা ২৯.৯৬ লাখৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে ১২.০৩ কোটিলৈ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে আৰু মুঠ চিকিৎসা ব্যয় হৈছে ১.৮০ লাখ কোটি টকা ৷ সমান্তৰালভাৱে আয়ুষ্মান ভাৰত ডিজিটেল মিছন(ABDM)য়ে ডিজিটেল স্বাস্থ্য শাসনক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰিছে। ইয়াত ১৪ সংখ্যাৰ একক ডিজিটেল স্বাস্থ্য চিনাক্তকৰ্তা ‘আয়ুষ্মান ভাৰত হেল্থ একাউণ্টছ (ABHA)’ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, যিয়ে নিৰৱচ্ছিন্ন স্বাস্থ্য অভিলেখ ব্যৱস্থাপনাৰ অনুমতি দিয়ে। ২০২৬ চনৰ মে’ পৰ্যন্ত ৮৮.৩৩ কোটি ABHA একাউণ্ট সৃষ্টি কৰা হৈছে। প্ৰায় ৯৭.৮১ কোটি স্বাস্থ্য অভিলেখ এই একাউন্টবোৰৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে, যাৰ ফলত কাগজবিহীন স্বাস্থ্যসেৱাৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সম্ভৱ হৈছে।
১.৮৫ লাখৰো অধিক আয়ুষ্মান আৰোগ্য মন্দিৰে ৫৪০ কোটি ভ্ৰমণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছে। সুলভ মূল্যৰ ঔষধৰ সুবিধাও যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে, ৭.৪১ কোটি নাগৰিকে সুলভ মূল্যৰ AMRIT আউটলেটৰ দ্বাৰা উপকৃত হৈছে।
তদুপৰি আয়ুষ্মান ভাৰত ব্যয় বন্দনা যোজনাৰ অধীনত ১.২০ কোটিৰো অধিক জ্যেষ্ঠ নাগৰিকক নামভৰ্তি কৰা হৈছে। প্ৰায় ১৩.৮৪ লাখ চিকিৎসা কৰা হৈছে আৰু ৩,০০০ কোটি টকাতকৈ অধিক খৰচ কৰি প্ৰদান কৰা হৈছিল৷ এই সময়ছোৱাত স্বাস্থ্যসেৱাৰ আন্তঃগাঁথনিও যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰণৰ সাক্ষী হৈছে। যোৱা ১২ বছৰত (২০১৪-২০২৬) এইমছৰ অনুমোদন আৰু কাৰ্যকৰী কৰা এইমছৰ সংখ্যা ৮ (১৯৪৭-২০১৪)ৰ পৰা ১৫লৈ বৃদ্ধি পাইছে। এইদৰে ২০১৪ চনৰ পৰা এইমছৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ কাৰ্যকৰী সম্প্ৰসাৰণ প্ৰায় দুগুণ বৃদ্ধি পাইছে। এয়াই স্বাস্থ্যসেৱাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল পৰিয়ালসমূহক সুলভ স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰদানৰ প্ৰতি এক শক্তিশালী দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে।
শিশু আৰু মাতৃৰ স্বাস্থ্যৰ বাবে পদক্ষেপ
চৰকাৰে কৌশলগত পদক্ষেপৰ জৰিয়তে মাতৃৰ স্বাস্থ্যসেৱাক সুদৃঢ় কৰিছে। এই পদক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত জননী সুৰক্ষা যোজনা, জননী শিশু সুৰক্ষা কাৰ্যক্ৰম আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী সুৰক্ষিত মাতৃত্ব অভিযান (PMSMA) অন্যতম৷ PMSMAৰ অধীনত ৭ কোটিৰো অধিক গৰ্ভৱতী মহিলাক প্ৰসৱৰ পূৰ্বে পৰীক্ষা (ANC) কৰা হৈছে, যাৰ ফলত উচ্চ বিপদজনক গৰ্ভাৱস্থাৰ আগতীয়া চিনাক্তকৰণ আৰু পৰিচালনাৰ সুবিধা হৈছে। তদুপৰি মিছন ইন্দ্ৰধনুষে ৫.৪৬ কোটি শিশু আৰু ১.৩২ কোটি গৰ্ভৱতী মহিলাক প্ৰতিষেধক প্ৰদান কৰিছে, যাৰ ফলত স্বাস্থ্যৰ ফলাফল যথেষ্ট উন্নত হৈছে।
এই পদক্ষেপসমূহে জুখিব পৰা দীৰ্ঘকালীন অগ্ৰগতি লাভ কৰিছে। মাতৃৰ মৃত্যুৰ অনুপাত (MMR) প্ৰতি এক লাখ জীৱিত জন্মৰ (২০১৪-১৬) ১৩০ৰ পৰা প্ৰতি এক লাখ জীৱিত জন্মৰ (২০২১-২৩) ৮৮ লৈ হ্ৰাস পাইছে। NFHS-6ৰ তথ্যই আৰু ইংগিত দিয়ে যে ২০১৫-১৬(NFHS-4) আৰু ২০২৩-২৪ চনৰ ভিতৰত প্ৰথম ত্ৰৈমাসিকৰ প্ৰসৱৰ পূৰ্বে যত্ন লোৱাৰ সংখ্যা ৫৯%ৰ পৰা ৭৬.২%লৈ বৃদ্ধি পাইছে। একেদৰে কমেও চাৰিটা ANC ভ্ৰমণৰ সুবিধা ৫১%ৰ পৰা ৬৫.২%লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে প্ৰতিষ্ঠানিক মাতৃ স্বাস্থ্যসেৱা সেৱাৰ অধিক ব্যৱহাৰৰ ইংগিত দিয়ে।
তদুপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসংখ্যা কাৰ্যালয়ে প্ৰকাশ কৰা ঘৰুৱা সামাজিক ব্যৱহাৰৰ ৮০সংখ্যক পৰ্য্যায় অনুসৰি:
- গ্ৰাম্য প্ৰতিষ্ঠানিক প্ৰসৱৰ প্ৰায় দুই তৃতীয়াংশ (৬৬.৮ শতাংশ) চৰকাৰী স্বাস্থ্য সুবিধাত হয়। চহৰ অঞ্চলত ইয়াৰ সংশ্লিষ্ট অনুপাত ৪৭ শতাংশ ৷
- দীৰ্ঘকালীন বিশ্লেষণে প্ৰকাশ কৰে যে বহিঃৰোগী সেৱাৰ বাবে ৰাজহুৱা সুবিধাৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পাইছে, ২০১৪ চনত গ্ৰাম্য অংশগ্ৰহণ ২৮%ৰ পৰা ২০২৫ চনৰ ভিতৰত ৩৫%লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
এই পৰিসংখ্যাসমূহে স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰদানৰ আৰ্হিত প্ৰতিক্ৰিয়াশীল সংকট ব্যৱস্থাপনাৰ পৰা সক্ৰিয়, সমতাপূৰ্ণ আৰু প্ৰতিৰোধমূলক আৰ্হিলৈ সফল পৰিৱৰ্তন প্ৰতিফলিত কৰে।
সকলোৰে বাবে খাদ্য সুৰক্ষা
২০২০ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী গৰীব কল্যাণ অন্ন যোজনাই (PMGKAY) এক জটিল সামাজিক সুৰক্ষাকৱচ হিচাপে কাম কৰে। মহামাৰীৰ ফলত হোৱা অৰ্থনৈতিক দুৰ্দশা লাঘৱ কৰিবলৈ এই আঁচনিখন প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে ৮১ কোটিৰো অধিক হিতাধিকাৰীক বিনামূলীয়াকৈ খাদ্যশস্য প্ৰদান কৰা হয়। তদুপৰি ২০২৪ চনৰ জানুৱাৰী মাহত এই আঁচনিখন পাঁচ বছৰৰ বাবে বৃদ্ধি কৰা হয়।
PMGKAYয়ে বৰ্তমানৰ ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS) আন্তঃগাঁথনি ব্যৱহাৰ কৰে। PDSৰ প্ৰতিষ্ঠানিক কাঠামোটো নিজেই উল্লেখযোগ্য আধুনিকীকৰণৰ সন্মুখীন হৈছে। PDSৰ অধীনত ৫.৫১ লাখ সুলভ মূল্যৰ দোকানৰ ভিতৰত ৫.৫০ লাখতকৈ অধিক (৯৯.৮%) আধাৰ ভিত্তিক বিতৰণৰ বাবে স্বয়ংক্ৰিয় । সকলো ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত ৰেচন কাৰ্ড ১০০% ডিজিটেলাইজ কৰা হৈছে।
খাদ্যশস্য বিতৰণৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিবলৈ চৰকাৰে ২০২৬ চনৰ মে’ মাহত ২৫,৫৩০ কোটি টকা বাজেট আবণ্টনৰে SARTHAK-PDS আঁচনিখনত অনুমোদন জনায়। এই আঁচনিখনে ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা আইন অনুসৰি উন্নত প্ৰযুক্তিগত সংহতিৰ জৰিয়তে লজিষ্টিক আৰু শেষৰজন ব্যক্তিক প্ৰদান আৰু অধিক অনুকূল কৰি তোলে।
তদুপৰি, এক দেশ, এক ৰেচন কাৰ্ড (ONORC) দেশজুৰি পৰ্টেবিলিটি প্ৰতিষ্ঠানিক কৰি তুলিছে, যাৰ ফলত ২.০৭ বিলিয়নতকৈ অধিক লেনদেনৰ সুবিধা হৈছে। ইয়াৰ দ্বাৰা PMGKAYৰ সকলো হিতাধিকাৰীক সামৰি লোৱা হৈছে, যাৰ ফলত প্ৰৱাসী আৰু চলন্ত জনসংখ্যাৰ বাবে ৰাজসাহাৰ্যযুক্ত খাদ্যশস্যৰ সুবিধা যথেষ্ট বৃদ্ধি পায়।
এই পদক্ষেপসমূহৰ লগে লগে পুষ্টিৰ ফলাফলৰ জুখিব পৰা উন্নতিও হৈছে। NFHS-6 (২০২৩-২৪) অনুসৰি শিশুৰ মাজত ষ্টাণ্টিঙৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ NFHS-4 (২০১৫-১৬)ত ৩৮.৪%ৰ পৰা ২৯.৩%লৈ হ্ৰাস পাইছে। অপচয় ২১%ৰ পৰা ১৯%লৈ হ্ৰাস পাইছে আৰু কম ওজনৰ শিশুৰ অনুপাত ৩৫.৮%ৰ পৰা ৩১.৮%লৈ হ্ৰাস পাইছে। ইয়াৰ পৰা শিশুৰ পুষ্টিৰ ফলাফল ক্ৰমান্বয়ে উন্নত হোৱাৰ ইংগিত পোৱা যায়।
IV. শিক্ষাৰ প্ৰৱেশ আৰু শিক্ষণ ফলাফল শক্তিশালী কৰা
ভাৰতৰ উন্নয়নৰ যাত্ৰা এটা বহু-ক্ষেত্ৰীয় দৃষ্টিভংগীৰ ওপৰত আধাৰিত যিয়ে লিংগ প্ৰতিনিধিত্ব আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক প্ৰৱেশৰ ঐতিহাসিক ব্যৱধান দূৰ কৰে। আধুনিকীকৃত ভৌতিক আন্তঃগাঁথনি আৰু উন্নত ডিজিটেল শিক্ষাবিজ্ঞানৰ কাঠামোৰ কৌশলগত সংহতিৰ ফলত প্ৰান্তীয় সম্প্ৰদায়সমূহৰ বাবে শৈক্ষিক সুযোগ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।
সমগ্ৰ শিক্ষা অভিযান
সৰ্বশিক্ষা অভিযান, ৰাষ্ট্ৰীয় মধ্যম শিক্ষা অভিযান আৰু শিক্ষক শিক্ষা আঁচনিসমূহ সামৰি লৈ ২০১৮-১৯ চনত সমগ্ৰ শিক্ষা অভিযান আৰম্ভ কৰা হৈছিল। এই পদক্ষেপে আন্তঃগাঁথনি আধুনিকীকৰণ, ডিজিটেল শিক্ষণক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ আৰু বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণ বৃদ্ধি কৰি সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশ আৰু শৈক্ষিক অন্তৰ্ভুক্তিক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে। এই আঁচনিৰ অধীনত ৪,০৭৩খন বিদ্যালয় উন্নীত কৰা হৈছে আৰু ১.৪৯ লাখ আই.চি.টি. আৰু ডিজিটেল পদক্ষেপ (স্মাৰ্ট শ্ৰেণীকোঠাকে ধৰি) ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। ২৫,০০০ বিদ্যালয়ক দক্ষতা শিক্ষাৰ অধীনত সামৰি লোৱা হৈছে (২০১৮–১৯ চনৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনৰ ভিতৰত)।
তদুপৰি এই আঁচনিখনে লিংগ নিৰ্দিষ্ট আন্তঃগাঁথনিৰ যথেষ্ট উন্নতি সাধন কৰিছে, বৰ্তমান ৯৭.৩% বিদ্যালয়ত কাৰ্যক্ষম মহিলা অনাময় ব্যৱস্থাৰে সজ্জিত। মহিলাৰ বাবে একচেটিয়া অনাময় ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰা বিদ্যালয়ৰ মুঠ সংখ্যা ২০১৩–১৪ চনত ১৩.৫ লাখৰ পৰা ২০২৪–২৫ চনৰ ভিতৰত ১৪.২ লাখলৈ বৃদ্ধি পায়। ২০১৪–১৫ চনৰ পৰা বিদ্যালয়সমূহৰ ভিতৰত ছোৱালীৰ বাবে ১.৩৯ লাখতকৈ অধিক পৃথক শৌচাগাৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। লিংগ-সংবেদনশীল অনাময় আন্তঃগাঁথনিৰ এই সম্প্ৰসাৰণে মহিলা ছাত্ৰীসকলৰ মাজত পঢ়া ত্যাগ কৰাৰ হাৰ হ্ৰাস কৰাত অৰিহণা যোগাইছে আৰু শিক্ষাত তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণ অব্যাহত ৰখাত সহায় কৰিছে। প্ৰাথমিক বিদ্যালয় পৰ্যায়ত ছোৱালীৰ পঢ়া ত্যাগ কৰাৰ হাৰ ৪.৬ শতাংশ (২০১৩-১৪)ৰ পৰা ০.৩ শতাংশ (২০২৪-২৫) লৈ হ্ৰাস পাইছে। এই হাৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় পৰ্যায়ত ১৪.৫ শতাংশ (২০১৩-১৪)ৰ পৰা ১১.৫ শতাংশ (২০২৪-২৫)লৈ হ্ৰাস পাইছে।
অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল অংশৰ বাবে সংৰক্ষণ
সংবিধান (১০৩সংখক সংশোধনী) আইন, ২০১৯, শিক্ষানুষ্ঠানত নামভৰ্তি আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ বাবে ই ডব্লিউ এছ সংৰক্ষণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছিল। বৰ্তমানৰ অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জাতি আৰু অন্যান্য পিচপৰা জাতি(OBC)ৰ সংৰক্ষণ শ্ৰেণীৰ বাহিৰৰ প্ৰাৰ্থীৰ বাবে ১০ % ই.ডব্লিউ.এছ. (EWS) সংৰক্ষণ উপলব্ধ। এই সিদ্ধান্তই সাধাৰণ শ্ৰেণী(EWS)ৰ পৰা অৰ্থনৈতিকভাৱে বঞ্চিত ব্যক্তিসকলক উপকৃত কৰিছিল । ৮ লাখ টকা বাৰ্ষিক আয়ৰ পৰিয়ালৰ সীমাই যোগ্য ই.ডব্লিউ.এছ. হিতাধিকাৰীক চিনাক্ত কৰে।
এই স্থায়ী প্ৰচেষ্টাৰ ফলস্বৰূপে ভাৰতে ২০২৪-২৫ চনত প্ৰাথমিক পৰ্যায়ত প্ৰায় সাৰ্বজনীন অংশগ্ৰহণ লাভ কৰিছে। প্ৰাথমিক পৰ্যায়ত মুঠ নামভৰ্তি অনুপাত(GER) ৯০.৯% আৰু উচ্চ-প্ৰাথমিক পৰ্যায়ত ৯০.৩% অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। উচ্চতৰ মাধ্যমিক পৰ্যায়ত GER ২০১৪-১৫ চনত ৪৬.৪% হোৱাৰ বিপৰীতে ২০২৪-২৫ চনত ৫৮.৪% লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
বেটী বচাও, বেটী পঢ়াও
২০১৫ চনত আৰম্ভ হোৱা বেটী বচাও, বেটী পঢ়াও পদক্ষেপে এক ব্যাপক আৰু বহুখণ্ডীয় পদক্ষেপক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। শিশুৰ লিংগ অনুপাত হ্ৰাস পোৱাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ আৰু লিংগ-পক্ষপাতমূলক লিংগ-নিৰ্বাচিত পদ্ধতিৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ ইয়াক তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু সামাজিক উন্নয়নৰ কাঠামোসমূহ একত্ৰিত কৰি এই কাৰ্যসূচীয়ে কন্যা শিশুৰ অস্তিত্ব, সুৰক্ষা আৰু শিক্ষাক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে।
আঁচনিখনৰ স্থায়ী ৰূপায়ণে লিংগ সম্পৰ্কীয় সূচকসমূহৰ উল্লেখযোগ্য উন্নতি সাধনত অৰিহণা যোগাইছে। লিংগ অনুপাত ২০২১ চনৰ ভিতৰত প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ১,০২০ মহিলালৈ উন্নত হয়। তদুপৰি, ২০১৪–১৫ চনত ছোৱালীৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ত নামভৰ্তি ৭৫.৫১%ৰ পৰা ২০২৪–২৫ চনৰ ভিতৰত ৮০.২% লৈ বৃদ্ধি পায়, যিয়ে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত লিংগ সমতাৰ দিশলৈ যোৱাটো প্ৰতিফলিত কৰে।
কস্তুৰবা বালিকা বিদ্যালয় আৰু PM-eVidya
বিগত দশকত কস্তুৰবা গান্ধী বালিকা বিদ্যালয় (KGBV) আঁচনিৰ যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰণ ঘটিছে। অনুমোদিত KGBVৰ সংখ্যা ২০১৪–১৫ চনত ৩,৬০৯ৰ পৰা ২০২৪–২৫ চনত ৫,৬৩৯ লৈ বৃদ্ধি পাইছে। এই সময়ছোৱাত মুঠ আৱাসিক ক্ষমতা ৮.০৭ লাখ ছোৱালীলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ২০২৪–২৫ চনলৈকে সমগ্ৰ দেশতে ৫,১৩৩টা KGBV কাৰ্যক্ষম আছিল। ২০১৪–১৫ চনত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ নামভৰ্তি ৩.৫২ লাখৰ পৰা ২০২৪ চনত ৭.১১ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে। KGBVসমূহে বঞ্চিত সম্প্ৰদায়ৰ ছোৱালীসকলৰ বাবে আৱাসিক বিদ্যালয়ৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে । এই আঁচনিখনে মূলতঃ অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জাতি, অবিচি আৰু সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ ছোৱালীক সহায় কৰে।
সমগ্ৰ শিক্ষাৰ অধীনত দ্বাদশ শ্ৰেণীলৈকে আৱাসিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা প্ৰদানৰ বাবে KGBV সম্প্ৰসাৰণ কৰা হৈছে। ২০২৪ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ২,৬১৬খন বিদ্যালয় উন্নীত কৰা হৈছে (৩১৩খন দশম শ্ৰেণীলৈ আৰু ২,৩০৩খন দ্বাদশ শ্ৰেণীলৈ)।
ইয়াৰ দ্বাৰা এই আঁচনিখনে শৈক্ষিক ধাৰাবাহিকতা শক্তিশালী কৰে আৰু দুৰ্বল সম্প্ৰদায়ৰ ছোৱালীৰ বাবে সুযোগ সম্প্ৰসাৰণ কৰে।
পৰম্পৰাগত স্কুলীয়া শিক্ষাৰ উপৰিও বিভিন্ন ডিজিটেল মডিউলৰ জৰিয়তে শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছে। PM eVidya ৰ অধীনত SWAYAM Prabhaএ ৩ লাখৰো অধিক মাহেকীয়া দৰ্শকৰ সৈতে ২৮০ৰো অধ্ক চেনেল পৰিচালনা কৰে , যাৰ ফলত দেশজুৰি শিক্ষামূলক বিষয়বস্তুৰ প্ৰৱেশ সম্ভৱ হয়। ভাৰতৰ থলুৱা MOOC মঞ্চ SWAYAM পৰ্টেলে উচ্চমানৰ শিক্ষাবিজ্ঞান সম্পদৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশ প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰিছে। ২০২৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহলৈকে ইয়াত ৫.৮০ কোটিৰো অধিক নামভৰ্তিৰ অভিলেখ আছে।
ইয়াৰ পৰিপূৰক হিচাপে DIKSHA প্লেটফৰ্মে ডিজিটেল লাৰ্নিং প্লেটফৰ্ম প্ৰদান কৰে, য’ত ২.১৭ কোটি পঞ্জীয়নভুক্ত ব্যৱহাৰকাৰী আৰু ১.৬৮ লাখ দৈনিক সক্ৰিয় ব্যৱহাৰকাৰী আছে। ডিজিটেল পদক্ষেপে উন্নত শিক্ষণ ফলাফল, শৈক্ষিক অন্তৰ্ভুক্তি আৰু মানৱ মূলধন বিকাশত অৰিহণা যোগায়।
মেৰুদণ্ড নিৰ্মাণ: আন্তঃগাঁথনি আৰু সংযোগ
সংযোগ সৰ্বাংগীন উন্নয়নৰ বাবে মৌলিক হ’ল শক্তিশালী পৰিবহণ যিয়ে অঞ্চলসমূহৰ মাজত মানুহ, সামগ্ৰী আৰু সেৱাসমূহৰ নিৰৱচ্ছিন্ন গতিবিধি সক্ষম কৰে। গ্ৰাম্য পথ, দলং, ৰেলৱে আধুনিকীকৰণ আৰু বিত্তীয় পৰিশোধৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰত স্থায়ী বিনিয়োগে ভৌতিক আৰু বিত্তীয় আন্তঃগাঁথনি যথেষ্ট শক্তিশালী কৰিছে। ই সমগ্ৰ ভাৰততে বজাৰত প্ৰৱেশৰ অধিক উন্নতি আৰু আৰ্থ-সামাজিক সংহতি বৃদ্ধি কৰিছে।
I. ঘৰ নিৰ্মাণ, সম্প্ৰদায় শক্তিশালী কৰা
আৰ্থ -সামাজিক আৰু জাতি লোকপিয়ল, ২০১১ত অনুমান কৰা হৈছে যে দেশজুৰি প্ৰায় ৪ কোটি পৰিয়ালৰ পৰ্যাপ্ত গৃহ বা মৌলিক পৰিয়ালৰ সুবিধাৰ অভাৱ। ভাৰতৰ আৱাসিক আৰু উপযোগী আন্তঃগাঁথনিৰ সম্প্ৰসাৰণৰ মূলতে আছে বিত্তীয় অগ্ৰাধিকাৰৰ পৰিৱৰ্তনশীল পৰিৱৰ্তন। PMAY আৰু AMRUTৰ দৰে ফ্লেগশ্বিপ কাৰ্যসূচীসমূহে গৃহৰ উপলব্ধতা, মৌলিক সেৱা আৰু জীৱনৰ মানদণ্ড উন্নত কৰিছে। এই পদক্ষেপসমূহে মহিলাসকলৰ সম্পত্তিৰ মালিকীস্বত্বও বৃদ্ধি কৰিছে আৰু সকলোৰে বাবে গৃহ নিৰ্মাণ আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ লক্ষ্য আগুৱাই লৈ গৈছে ৷
প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা – নগৰীয়া আৰু গ্ৰাম্য
প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা–নগৰ (PMAY-U)ৰ বিত্তীয় সাহাৰ্য যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছে। বাজেট আবণ্টন ২০১৫–১৬ চনত ৪,১৭৫ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬–২৭ চনত ১৮,৬২৫.০৫ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে প্ৰায় ৩৪৬.১% বৃদ্ধিৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এই আঁচনিখনে নগৰীয়া গৃহ নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট ত্বৰান্বিত কৰিছে, ২০১৫ চনৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ভিতৰত ৯৮.১০ লাখতকৈ অধিক ঘৰ সম্পূৰ্ণ হৈছে। যদিও ২০০৫–২০১৪ চনৰ ভিতৰত মাত্ৰ ৮.০৪ লাখ ঘৰ সম্পূৰ্ণ হৈছে।
২০২৬ চনৰ মে' মাহলৈকে ১.২৫ কোটি ঘৰ অনুমোদন কৰা হৈছে, মুঠ ব্যয় ৮.৭৭ লাখ কোটি টকা ৷ ক্ৰেডিট-লিংকড ৰাজসাহাৰ্য আঁচনিৰ অধীনত প্ৰায় ৫৯,৩১৮ কোটি টকাৰ সুতৰ ৰাজসাহাৰ্য প্ৰদান কৰা হৈছে। উল্লেখযোগ্য যে, PMAY-U 2.0 ৰ অধীনত প্ৰায় ৯৬% ঘৰ মহিলাসকলৰ নামত পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে৷
প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা–গ্ৰাম্য (PMAY-G) ৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় বাজেট আবণ্টন ২০১৫–১৬ চনত ২১ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬–২৭ চনত ৫৪,৯১৬.৭০ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে যিয়ে প্ৰায় ২.৬১ লাখ% বৃদ্ধিৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
এই আঁচনিখনে গ্ৰাম্য গৃহ নিৰ্মাণৰ সুবিধা যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰিছে, ২০২৬ চনৰ মে' মাহলৈকে ৩.৯১ কোটি ঘৰ অনুমোদিত আৰু ৩.০৩ কোটি ঘৰ সম্পূৰ্ণ হৈছে। উল্লেখযোগ্য যে, প্ৰায় ৭৫% হিতাধিকাৰী মহিলা, যিয়ে ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত মহিলা সবলীকৰণ আৰু সম্পত্তিৰ মালিকীস্বত্বত কাৰ্যসূচীৰ অৱদানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে ।
অটল নবীকৰণ আৰু নগৰ পৰিৱৰ্তন অভিযান (AMRUT)
AMRUT আৰু AMRUT 2.0 ৰ জৰিয়তে নগৰ পুনৰুজ্জীৱিতকৰণৰ কৌশলগত বিনিয়োগ ২০১৫ চনৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ভিতৰত ২.৭৯ লাখ কোটি টকা হৈছে।তাৰ তুলনাত ২০১৫ চনৰ পূৰ্বে জৱাহৰলাল নেহৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নগৰ নবীকৰণ অভিযান (JnNURM)ৰ অধীনত মাত্ৰ ৬২,৯৮৩ কোটি টকাৰ প্ৰকল্প অনুমোদিত হৈছিল। পূৰ্বৰ JnNURM কাঠামোতকৈ ই প্ৰায় ৩৪৩% বৃদ্ধিক প্ৰতিফলিত কৰিছে। এই অভিযানে অন্যান্য আঁচনিৰ সৈতে অভিসৰণৰ জৰিয়তে ২.৫৩ কোটিৰো অধিক টেপ পানী সংযোগৰ ব্যৱস্থাৰো সুবিধা প্ৰদান কৰিছে। এই পৰ্যন্ত মুঠ ৭,৯৪৩টা নগৰ আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ হৈছে।
নগৰ উন্নয়নৰ ওপৰত এই কৌশলগত গুৰুত্ব প্ৰতিফলিত কৰি কেন্দ্ৰীয় বাজেটৰ আবণ্টন ২০১৪–১৫ চনত ১,৬৩০ কোটি টকৰ পৰা ২০২৬–২৭ চনত ৮,০০০ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পায়। এই বিত্তীয় সম্প্ৰসাৰণ বাজেট আবণ্টনৰ ৩৯০.৮% বৃদ্ধিত প্ৰতিফলিত হৈছে। গৃহ নিৰ্মাণ খণ্ডত স্থায়ী প্ৰচেষ্টাৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ এই পদক্ষেপসমূহে সকলোৰে বাবে সুলভ মূল্যৰ গৃহ নিৰ্মাণৰ সাৰ্বজনীন কৰাৰ দিশত ভাৰতৰ অগ্ৰগতিৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে।
II. অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তিৰ বাবে সংযোগ শক্তিশালী কৰা
সমগ্ৰ ভাৰততে গতিশীলতা , অৰ্থনৈতিক সংহতি আৰু অত্যাৱশ্যকীয় সেৱাসমূহৰ সুবিধা উন্নত কৰাত পথ আৰু ৰে’ল সংযোগে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। গ্ৰাম্য পথ, দলং, ৰে’লৱে আধুনিকীকৰণ আৰু ষ্টেচন পুনৰ উন্নয়নত বিনিয়োগে গাঁও, নগৰ আৰু চহৰৰ কেন্দ্ৰৰ মাজত সংযোগ শক্তিশালী কৰিছে।
প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰাম সড়ক যোজনা
প্ৰধানমন্ত্ৰী গ্ৰাম সড়ক যোজনাই (PMGSY) সাৰ্বজনীন প্ৰতিটো বতৰৰ পথ সংযোগক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰি গ্ৰাম্য আৰ্থ-সামাজিক সংহতিৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্দীপক হিচাপে কাম কৰে। ই কৃষি বৃদ্ধি, নিয়োগ সৃষ্টি, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সেৱাৰ উন্নত সুবিধা আৰু দৰিদ্ৰতা নিৰাময়ৰ এক মূল সক্ষমক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। এই আঁচনিৰ গুৰুত্ব স্বীকাৰ কৰি কেন্দ্ৰীয় বাজেটৰ আবণ্টন ২০১৪–১৫ত ৩৮৬ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬-২৭ চনত ১৯,০০০ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পায়।
PMGSYৰ অধীনত এতিয়ালৈকে ৯৯.৬% যোগ্য বাসস্থান প্ৰতিটো বতৰত পথৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে। কৃষি বজাৰ (১.৩৮ লাখ), শিক্ষা কেন্দ্ৰ (১.৪৬ লাখ) আৰু চিকিৎসা কেন্দ্ৰ (৮২,৮০৬)কে ধৰি ৬.৯৬ লাখ সুবিধা সংযুক্ত কৰা হৈছে।
পথৰ সম্পূৰ্ণ দৈৰ্ঘ্য ৩.৮৬ লাখ কিলোমিটাৰ(২০০০–২০১৪)ৰ পৰা ৪.১১ লাখ কিলোমিটাৰ (২০১৪–২০২৬) লৈ বৃদ্ধি পাইছে। একে সময়তে নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ হোৱা দলঙৰ সংখ্যা ৪৮৪ খনৰ পৰা ১০,২৫৬খনলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ দ্বাৰা দেশজুৰি গ্ৰাম্য সংযোগ আন্তঃগাঁথনিৰ স্থায়ী সম্প্ৰসাৰণ প্ৰতিফলিত হৈছে।
অমৃত ভাৰত ৰে’ল
অমৃত ভাৰত এক্সপ্ৰেছক আধুনিক, শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত ব্যৱস্থাহীন দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ শ্লীপাৰ ৰে’ল সেৱা হিচাপে প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে যিয়ে সুলভ মূল্যৰ, নিৰ্ভৰযোগ্য পৰিবহণ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে। বিশেষকৈ উৎসৱৰ বতৰত হোৱা অহা-যোৱাৰ ঢৌৰ সময়ত যাত্ৰীৰ উচ্চ চাহিদা অনুসৰি এই সেৱা ডিজাইন কৰা হৈছে। ২০২৬ চনৰ মে’ পৰ্যন্ত মুঠ ৬০খন অমৃত ভাৰত ৰে’ল সেৱা কাৰ্যক্ষম হৈ আছিল।
এই সংযোগৰ উন্নতিসমূহে কম আয়ৰ পৰিয়ালৰ আৰ্থ-সামাজিক গতিশীলতা যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰে। এই পদক্ষেপে বজাৰ, অত্যাৱশ্যকীয় সেৱা আৰু নিয়োগৰ সুযোগৰ ন্যায্য প্ৰৱেশৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
III. ডিজিটেল সংযোগ আৰু জনসেৱা প্ৰদানৰ উন্নতি
ভাৰতৰ ডিজিটেল বিপ্লৱৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে গ্ৰাম্য ব্ৰডবেণ্ড আন্তঃগাঁথনিৰ কৌশলগত সংহতি আৰু বিশ্বব্যাপী অগ্ৰণী বিত্তীয় পৰিশোধৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ। এই উন্নতিসমূহে স্থানীয় শাসনত স্বচ্ছতাক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰাৰ লগতে একে সময়তে নিৰাপদ, বাস্তৱ সময়ৰ বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ দেশজোৰা প্ৰৱেশক গণতান্ত্ৰিক কৰি তুলিছে।
গাঁও পঞ্চায়তসমূহৰ ডিজিটেলাইজেচন
ডিজিটেল ৰূপান্তৰে ভাৰতৰ যোগাযোগ, শৈক্ষিক, আৰু আৰ্থ-সামাজিক পৰিৱেশক মৌলিকভাৱে নতুন ৰূপ দিছে। গ্ৰাম্য -নগৰীয়া ডিজিটেল বিভাজন দূৰ কৰিবলৈ ২০১৫ চনত ভাৰতনেটৰ পদক্ষেপ আৰম্ভ কৰা হৈছিল । ভাৰতনেটৰ আন্তঃগাঁথনিয়ে স্বাস্থ্য, শিক্ষা, জীৱিকা, ই-কৃষি আৰু ই-কমাৰ্চৰ দৰে ক্ষেত্ৰত গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰসকলৰ বাবে সেৱাৰ ডিজিটেল ডেলিভাৰীৰ অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে। এই পদক্ষেপে ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে ২.১৯ লাখ গাঁও পঞ্চায়তলৈ দ্ৰুতবেগী ব্ৰডবেণ্ড আন্তঃগাঁথনি সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে।
ইয়াৰ পৰিপূৰক হিচাপে ২০২০ চনত আৰম্ভ হোৱা ই-গ্ৰামস্বাৰাজ এপ্লিকেচনে পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠান (PRI)ৰ ভিতৰত স্বচ্ছ বিত্তীয় শাসন ব্যৱস্থাপ্ৰণালীক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰিছে। এই আবেদনৰ জৰিয়তে এতিয়ালৈকে ৩ লাখ কোটি টকাতকৈ অধিক ক্ৰমবৰ্ধমান পেমেণ্ট প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হৈছে। ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ৫৩,৩৪২ কোটি টকা প্ৰদান কৰা হৈছিল, য’ত ২.৫৯ লাখ পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠান অনব’ৰ্ড কৰা হৈছিল আৰু ২.৫০ লাখ পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানে অনলাইন পেমেণ্ট ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ২.৫৫ লাখ গাঁও পঞ্চায়তে তেওঁলোকৰ উন্নয়ন পৰিকল্পনা ডিজিটেলভাৱে আপলোড কৰিছিল আৰু এটা পঞ্জীয়নভুক্ত বিক্ৰেতা নেটৱৰ্কে ১.৬০ কোটি অতিক্ৰম কৰিছিল ।
তদুপৰি, ২০২৫ চনত AI-চালিত বহুভাষিক সাৰাংশ সঁজুলি SabhaSaarৰ মুকলিয়ে ১.১১ লাখ স্থানীয় সংস্থাৰ প্ৰশাসনিক নথিপত্ৰ আধুনিকীকৰণ কৰিছে। এই পদক্ষেপে তৃণমূল পৰ্যায়ৰ শাসন ব্যৱস্থাৰ কাৰ্যক্ষমতা আৰু সৰ্বাংগীনতা আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰে।
ডিজিটেল পেমেণ্টৰ সম্প্ৰসাৰণ
ইউনিফাইড পেমেণ্টছ ইন্টাৰফেচ (UPI) ৰ নেতৃত্বত ভাৰতৰ ডিজিটেল পেমেণ্ট আন্তঃগাথনিয়ে সূচকীয় বৃদ্ধিৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিছে। বাৰ্ষিক ১০০ কোটিৰ তলৰ লেনদেনৰ পৰা ২১০০ কোটিতকৈ অধিক মাহিলী লেনদেনলৈ বৃদ্ধি পাইছে ৷ ২০২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত এতিয়ালৈকে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা ব্যক্তিৰ পৰা ব্যৱসায়ীলৈ লেনদেনৰ ৮৬ শতাংশ ৫০০ টকাৰ তলত। ইয়াৰ দ্বাৰা ইউপিআইৰ ৰুটিন খুচুৰা আৰু দৈনন্দিন লেনদেনত গভীৰ সংহতিৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। ২০১৬ চনৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ভিতৰত সহায়ক বেংকিং নেটৱৰ্ক ২১টা প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা ৭০৫টালৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়। এই সময়ছোৱাত লেনদেনৰ মূল্য ০.৩৮ কোটি টকাৰ পৰা ২৯.৫২ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।
এই ডিজিটেল পদক্ষেপসমূহে দৰিদ্ৰ আৰু গ্ৰাম্য পৰিয়ালৰ বাবে কল্যাণমূলক প্ৰদান, আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তি আৰু স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সুবিধাৰ উন্নতি সাধন কৰিছে। ডিজিটেল ব্যৱস্থাই ৰাজহুৱা সেৱা প্ৰদানৰ ক্ষেত্ৰত লিকেজ, পলম আৰু মধ্যস্থতাকাৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিছে। ডিজিটেল প্ৰৱেশৰ সম্প্ৰসাৰণে প্ৰান্তীয় সম্প্ৰদায়সমূহৰ বাবে অৰ্থনৈতিক অংশগ্ৰহণ আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক অন্তৰ্ভুক্তি শক্তিশালী কৰিছে।
সমৃদ্ধিৰ পথ: জীৱিকা, দক্ষতা আৰু আৰ্থিক সুৰক্ষা
ভাৰতে কল্যাণমূলক সহায়ৰ পৰা অৰ্থনৈতিক সবলীকৰণ আৰু বহনক্ষম জীৱিকাৰ দিশলৈ স্থানান্তৰিত হৈছে। আত্মসহায়ক গোট (SHGs), দক্ষতা বিকাশ আৰু নিয়োগ সৃষ্টিৰ জৰিয়তে চৰকাৰে আয়ৰ সুযোগ শক্তিশালী কৰাত মনোনিৱেশ কৰিছে। ইয়াৰ উপৰিও দুৰ্বল পৰিয়ালসমূহৰ বাবে আৰ্থিক স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধিৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। এই পদক্ষেপসমূহে বিশেষকৈ মহিলা নেতৃত্বাধীন উন্নয়ন আৰু তৃণমূল পৰ্যায়ৰ উদ্যোগীকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ডিজিটেল বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে সমগ্ৰ দেশৰ অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিক, গ্ৰাম্য পৰিয়াল, যুৱক-যুৱতী, শিল্পী আৰু প্ৰান্তীয় সম্প্ৰদায়ক সহায় কৰে।
গ্ৰাম্য ভাৰতত খণ্ডভিত্তিক নিয়োগ বিতৰণ
২০২৫ চনত কৃষিয়ে গ্ৰাম্য কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৫৭% লোকক নিয়োজিত কৰিছিল, যিয়ে গ্ৰাম্য জীৱিকাত ইয়াৰ অবিৰত আধিপত্যক উজ্জ্বল কৰি তুলিছিল। উৎপাদন আৰু নিৰ্মাণকে ধৰি গৌণ খণ্ডত গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ২১.৭ % লোকে কৰ্মসংস্থাপন লাভ কৰিছিল। বাকী ২১% গ্ৰাম্য কৰ্মশক্তি তৃতীয় পৰ্যায় আৰু আনুষংগিক সেৱাত নিয়োজিত।
I. মহিলা নেতৃত্বাধীন অৰ্থনৈতিক সবলীকৰণ আৰু উন্নত জীৱিকাৰ সুযোগ
আত্মসহায়ক গোট আৰু প্ৰযুক্তি-চালিত দক্ষতা বিকাশৰ সহায় লৈ বিভিন্ন মিছনে দেশজুৰি এক স্থিতিস্থাপক তৃণমূল পৰ্যায়ৰ উদ্যোগীকৰণ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ পোষকতা কৰিছে।
দীনদয়াল অন্ত্যোদয় যোজনা - ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য জীৱিকা অভিযান
দীনদয়াল অন্ত্যোদয় যোজনা - ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য জীৱিকা অভিযান (DAY-NRLM) য়ে গ্ৰাম্য পৰিয়ালৰ বাবে বহনক্ষম জীৱিকাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰি দৰিদ্ৰতা হ্ৰাস কৰে। DAY-NRLMৰ অধীনত ২০১১–১৪ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মে’ মাহৰ ভিতৰত মহিলাৰ নেতৃত্বত জীৱিকাৰ যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰণ ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে। আত্মসহায়ক গোটসমূহত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ ২.৩৭ কোটিৰ পৰা ১০ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে। আত্মসহায়ক গোটৰ সংখ্যা ২১.৩১ লাখৰ পৰা ৯১.৭৫ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে৷ ঋণ প্ৰদানৰ পৰিমাণ ২২,৯৪৪ কোটি টকাৰ পৰা ১.২ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পায় আৰু মূলধনীকৰণৰ সমৰ্থন ১,৫০১ কোটি টকাৰ পৰা ৪২,০৯৮ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ দ্বাৰা মহিলাৰ অৰ্থনৈতিক সবলীকৰণ আৰু গ্ৰাম্য জীৱিকাৰ বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত মিছনৰ অৱদান প্ৰতিফলিত হয়।
DAY-NRLM ৰ অধীনত আৰম্ভ কৰা কিছুমান বিশেষ পদক্ষেপৰ ভিতৰত আছে:
- ২০২৩ চনত আৰম্ভ হোৱা লাখপতি দিদিয়ে ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে ৩.০৭ কোটি গ্ৰাম্য মহিলাক উদ্যোগী হ’বলৈ সক্ষম কৰিছে।এই পদক্ষেপে আত্মসহায়ক গোটসমূহৰ সৈতে জড়িত মহিলাসকলক ১ লাখ টকা ওপৰত বাৰ্ষিক পৰিয়ালৰ আয় লাভ কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। ৷
- ২০২৩ চনত আৰম্ভ কৰা পদক্ষেপ ন’মো ড্ৰোন দিদিৰ অধীনত ২০২৩-২৪ চনত ৫০০ ড্ৰোন বিতৰণ কৰা হৈছিল। এই হস্তক্ষেপে ড্ৰোন ভিত্তিক জীৱিকাৰ সুযোগ আৰু আধুনিক কৃষি প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে মহিলাসকলক সবলীকৰণ কৰে।
আঁচনিসমূহৰ শেষৰ ব্যক্তিজনলৈকে প্ৰদান কৰাটো নিশ্চিত কৰাত সমুদায়িক সম্পদ ব্যক্তিসকলৰ ভূমিকা
গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ এটা মূল সক্ষমকাৰী হৈছে স্থানীয় সম্পদ ব্যক্তিৰ উপস্থিতি যিয়ে গ্ৰাম্য সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে নিৰন্তৰ সংযোগৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত সামাজিক স্বাস্থ্য কৰ্মী (আস্হা), অংগনবাড়ী কৰ্মী, স্বচ্ছগ্ৰহী আৰু সামূহিক সম্পদ ব্যক্তি (CRP)কে ধৰি ফ্ৰণ্টলাইন কৰ্মীৰ এক নিবেদিত নেটৱৰ্কে শেষৰজন ব্যক্তিলৈকে প্ৰদান শক্তিশালী কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। বৰ্তমান ৯ লাখৰো অধিক সামূহিক সম্পদ ব্যক্তি সক্ৰিয় হৈ আছে, যিয়ে স্বাস্থ্য, পুষ্টি, শিক্ষা, কৃষি, উদ্যোগীকৰণ, বেংকিং আৰু বীমাৰ দৰে বিষয়ভিত্তিক ক্ষেত্ৰসমূহৰ সেৱা আগবঢ়াইছে।
৫০,৫৪৮ জনতকৈ অধিক বেংক সখীয়ে বেংকিং সেৱা, লেনদেন আৰু ঋণৰ সুবিধাৰ জৰিয়তে মহিলাসকলক সহায় কৰে। ১.৯১ লাখ কৃষি সখী, ২০১২ জন মৎস্য সখী আৰু ১.৭০ লাখ পশু সখীৰ উপস্থিতিৰ জৰিয়তেও জীৱিকাৰ সহায় সম্প্ৰসাৰিত হৈছে । তৃণমূল পৰ্যায়ত অভাৱগ্ৰস্ত লোকসকলৰ বাবে কৃষি আৰু পশুধনৰ কাম-কাজত সহায় কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এইসকলে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
আত্মসহায়ক উদ্যোগী মাৰ্ট (SHE-Mart)ৰ পৰিচয়
কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬-২৭ত ঘোষণা কৰা SHE-Marts ৰ লক্ষ্য হৈছে আত্মসহায়ক গোট পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ অধীনত মহিলাসকলৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট খুচুৰা স্থান সৃষ্টি কৰা। এইবোৰ আত্মসহায়ক গোট সংস্থাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত সম্প্ৰদায়ৰ মালিকানাধীন আউটলেট হিচাপে পৰিকল্পনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত মহিলাসকলে গ্ৰাহকক পোনপটীয়াকৈ বিক্ৰী কৰিব পাৰিব, তেওঁলোকৰ সামগ্ৰীৰ দৃশ্যমানতা বৃদ্ধি কৰিব, মধ্যস্থতাকাৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিব।
এই পদক্ষেপৰ জৰিয়তে চৰকাৰে ১ কোটি মহিলাক উপকৃত কৰাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। এই পদক্ষেপে মহিলাসকলক ক্ষুদ্ৰ জীৱিকাৰ কামৰ পৰা বহনক্ষম উদ্যোগৰ মালিকীস্বত্ব আৰু পৰিচালনাৰ দিশলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ সক্ষম কৰিব।
দীনদয়াল অন্ত্যোদয় যোজনা - ৰাষ্ট্ৰীয় নগৰীয়া জীৱিকা অভিযান (DAY-NULM)
দীনদয়াল অন্ত্যোদয় যোজনা - ৰাষ্ট্ৰীয় নগৰীয়া জীৱিকা অভিযান (DAY-NULM) ২০১৩ চনৰ পৰা ২০২৪ চনলৈকে সক্ৰিয় হৈ আছিল।ই দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যোগীকৰণৰ সহায়ৰ জৰিয়তে নগৰীয়া জনসংখ্যাৰ বাবে আৰ্থ-সামাজিক গতিশীলতাক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰিছে।
২০১৪ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা ২০২৪ চনৰ জুলাই মাহৰ ভিতৰত এই অভিযানে ৯.৫৫ লাখ আত্মসহায়ক গোট গঠনত সহায় কৰিছিল আৰু ৬.৫৮ লাখ গোটক ঘূৰ্ণনীয় পুঁজি প্ৰদান কৰিছিল। এই পদক্ষেপে ১৫.৩৯ লাখ প্ৰাৰ্থীক প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ লগতে ৮.৬২ লাখ প্ৰাৰ্থীক স্থান দিছিল৷ এই হস্তক্ষেপে প্ৰান্তীয় নগৰীয়া পৰিয়ালসমূহৰ বাবে জীৱিকাৰ সুৰক্ষা আৰু সামাজিক সুৰক্ষাকৱচ শক্তিশালী কৰি তুলিছিল। ২০২৪ চনৰ ৩০ ছেপ্টেম্বৰত এই অভিযানৰ সামৰণি পৰে ৷
এই পদক্ষেপসমূহে সমগ্ৰ গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া ভাৰতত বহনক্ষম জীৱিকা , মহিলাৰ অৰ্থনৈতিক অংশগ্ৰহণ আৰু তৃণমূল পৰ্যায়ৰ উদ্যোগীকৰণৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটালে।
II. দক্ষতা বিকাশৰ পদক্ষেপৰ জৰিয়তে নিয়োগযোগ্যতা বৃদ্ধি কৰা
ভাৰতৰ কৰ্মশক্তি বিকাশৰ কৌশল বৃহৎ পৰিসৰৰ, উদ্যোগ-সংলগ্ন দক্ষতাৰ পদক্ষেপৰ প্ৰতিষ্ঠানিকৰণৰ দ্বাৰা সংজ্ঞায়িত কৰা হয়। ই নিয়োগযোগ্যতা বৃদ্ধি কৰে আৰু যুৱক-যুৱতীসকলৰ মাজত আত্মনিৰ্ভৰশীলতাক লাভান্বিত কৰে।
দীনদয়াল উপাধ্যায় গ্ৰামীণ কৌশল যোজনা
সৰ্বাংগীন উন্নয়নৰ দিশত এক পৰিৱৰ্তনশীল পদক্ষেপ হিচাপে ২০১৪ চনত দীনদয়াল উপাধ্যায় গ্ৰামীণ কৌশল আঁচনি আৰম্ভ কৰা হয়৷ এই আঁচনিখনে ভাৰতৰ গ্ৰাম্য যুৱক-যুৱতীসকলক ' আত্মনিৰ্ভৰ ' কৰি তোলাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে৷ এই আঁচনিৰ অধীনত ২০১৪–১৫ চনত প্ৰশিক্ষিত প্ৰাৰ্থীৰ সংখ্যা ৪৩,০৩৮ জনৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনত ১৭.৭১ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৪–১৫ চনত ২১,৪৪৬ জনৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনত ১১.৫১ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰধানমন্ত্ৰী কৌশল বিকাশ যোজনা
প্ৰধানমন্ত্ৰী কৌশল বিকাশ যোজনা (PMKVY) ২০১৫ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ২০২৫ চনত ই স্কিল ইণ্ডিয়া প্ৰগ্ৰেমৰ এটা উপাদান হৈ পৰিছিল। এই আঁচনিৰ জৰিয়তে যুৱক-যুৱতীসকলক হ্ৰস্বম্যাদী প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে নিয়োগযোগ্যতাৰ দক্ষতা প্ৰদান কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্বৰ শিক্ষণৰ স্বীকৃতিৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। PMKVYৰ অধীনত আৰম্ভণিৰ পৰাই ১.৬৪ কোটিতকৈ অধিক যুৱকে দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰিছে। ২০২৪ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মাৰ্চৰ ভিতৰত ১০.৯১ লাখ প্ৰাৰ্থীক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল৷ মুঠ ৬৯টা কাষ্টমাইজড পাঠ্যক্ৰম আৰু ১৫৪টা ভৱিষ্যতৰ দক্ষতাসম্পন্ন চাকৰিৰ ভূমিকা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।
PMKVY 4.0ৰ অধীনত ৩৮টা খণ্ডত ২৭.৪৩ লাখ প্ৰাৰ্থীক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে । ইয়াৰ দ্বাৰা উদীয়মান দক্ষতা যেনে AI আৰু Industry 4.0ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। ১৬,৯০০ৰো অধিক প্ৰতিষ্ঠানে PMKVY 4.0 ৰূপায়ণ কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে বিদ্যালয়, উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠান আৰু আই.টি.আই.ৰ ৬,৮০০ ৰো অধিক দক্ষতা কেন্দ্ৰ।
এই পদক্ষেপে উদ্যোগমুখী প্ৰশিক্ষণ আৰু দক্ষতা বিকাশৰ জৰিয়তে কৰ্মশক্তিৰ সামৰ্থ শক্তিশালী কৰিছে ।
III. নিয়োগৰ নিশ্চয়তা আৰু শ্ৰম সবলীকৰণ
নিয়োগৰ নিশ্চয়তা আৰু শ্ৰমৰ পদক্ষেপে আয়ৰ সুৰক্ষা , গ্ৰাম্য স্থিতিস্থাপকতা আৰু সামাজিক সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰিলে।
বিকশিত ভাৰত-ৰোজগাৰ আৰু আজীৱিকা নিশ্চয়তা মিছন (গ্ৰামীণ)
পূৰ্বতে এম.জি. এনৰেগা নামেৰে পৰিচিত বিকশিত ভাৰত-ৰোজগাৰ আৰু অজীৱিকা নিশ্চয়তা মিছন (গ্ৰামীণ)য়ে বিধিগত মজুৰি নিয়োগ নিশ্চয়তা বৃদ্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰতিটো বিত্তীয় বৰ্ষত প্ৰতিটো গ্ৰাম্য পৰিয়ালক ১২৫ দিনৰ কৰ্মসংস্থাপন প্ৰদান কৰা হয় ৷
এই আঁচনিৰ অধীনত উৎপাদিত ব্যক্তিদিন ১,৬৬০ কোটি(বিত্তীয় বৰ্ষ ২০০৬–১৪)ৰ পৰা ৩,০৩৬.৭ কোটি (বিত্তীয় বৰ্ষ ২০১৪–২৫) লৈ বৃদ্ধি পায়। একে সময়ছোৱাত মুকলি কৰা কেন্দ্ৰীয় পুঁজি ২,১৩,২২০ কোটি টকাৰ পৰা ৭,৮১,৬৩৫.৬৫ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে৷ সম্পূৰ্ণ হোৱা কাম ১৫৩ লাখৰ পৰা ৮০৯.০৫ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে৷ মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ ৪৮% (বিত্তীয় বৰ্ষ ২০১৩–১৪)ৰ পৰা ৫৮.১৯% (২০২৪–২৫ বিত্তীয় বৰ্ষ)লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
২০২৬–২৭ বিত্তীয় বৰ্ষৰ বাবে এতিয়ালৈকে ৪১.০৭ কোটি ব্যক্তি-দিন অনুমোদন কৰা হৈছে, য'ত ৯.৭৬ কোটি উৎপাদন হৈছে । ৯৮.৮৩ লাখ ব্যক্তিক সামৰি ৭৮.৯৯ লাখ পৰিয়ালক কৰ্মসংস্থাপন প্ৰদান কৰা হৈছে ৷
ই-শ্ৰম পৰ্টেল
আধাৰৰ সৈতে জড়িত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এক বিস্তৃত ৰাষ্ট্ৰীয় তথ্যকোষ সৃষ্টিৰ বাবে ২০২১ চনত ই-শ্ৰম পৰ্টেল আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ই স্ব-ঘোষণাৰ ভিত্তিত অসংগঠিত শ্ৰমিকক পঞ্জীয়ন কৰি ইউনিভাৰ্চেল একাউণ্ট নম্বৰ (UAN) প্ৰদান কৰে ।
এই পৰ্টেলত পঞ্জীয়নৰ সংখ্যা ১৪.৪০ কোটি (ডিচেম্বৰ ২০২১)ৰ পৰা ৩১.৬৪ কোটি (মে’ ২০২৬)লৈ বৃদ্ধি পাইছে। এই পদক্ষেপসমূহে জীৱিকাৰ সুৰক্ষা বৃদ্ধি কৰিছিল, মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰিছিল আৰু ভাৰতৰ অসংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ পঞ্জীয়ন আনুষ্ঠানিক কৰিছিল ৷
IV. আত্মনিয়োগ আৰু অন্তৰ্ভুক্ত উদ্যোগ উন্নয়নক প্ৰসাৰ কৰা
ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগীকৰণৰ পদক্ষেপে ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগী আৰু অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিকসকলৰ বাবে ঋণৰ প্ৰৱেশ, বজাৰৰ সুযোগ আৰু জীৱিকাৰ সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰিছিল।
প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা যোজনা
২০২৩ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী বিশ্বকৰ্মা আঁচনিখনে পৰম্পৰাগত শিল্পী আৰু শিপিনীসকলৰ বাবে এক সামগ্ৰিক সমৰ্থন কাঠামো প্ৰদান কৰে। ইয়াত বৃত্তিমূলক ঐতিহ্য আৰু হাতৰ বিশেষজ্ঞতা সংৰক্ষণক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছে। এই আঁচনিখনে ২০২৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰৰ ভিতৰত ৩০ লাখ হিতাধিকাৰীক সামৰি লোৱাৰ লক্ষ্যত উপনীত হয়।২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে এই কাৰ্যসূচীয়ে ৩০ লাখৰো অধিক শিল্পী পঞ্জীয়ন কৰিছে, ইয়াৰে ২৩.৯৭ লাখে বিশেষ দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰিছে ।
তদুপৰি অনুমোদিত ঋণৰ জৰিয়তে ৫.৯২ লাখ শিপিনীক আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় ব্যৱস্থাত একত্ৰিত কৰা হৈছে। ১৬ লাখ টকাত আধুনিক সঁজুলিৰে সজ্জিত কৰা হৈছে। এই হস্তক্ষেপে পৰম্পৰাগত শিপিনী খণ্ডৰ অৰ্থনৈতিক স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধি কৰিছে।
প্ৰধানমন্ত্ৰী স্বনিধি(PM- SVANidhi)
প্ৰধানমন্ত্ৰী ষ্ট্ৰীট ভেণ্ডৰ আত্মনিৰ্ভৰ নিধি (PM SVANidhi) আঁচনি ২০২০ চনত আৰম্ভ হৈছিল৷ এই আঁচনিখনে ৰাজপথৰ বিক্ৰেতাসকলৰ বাবে জামিনবিহীন ৱৰ্কিং কেপিটেল ঋণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
এই আঁচনিৰ অধীনত হিতাধিকাৰীৰ সংখ্যা ২৬.৩৭ লাখ (নৱেম্বৰ ২০২১)ৰ পৰা ৭৫.২৭ লাখ (মে’ ২০২৬) লৈ বৃদ্ধি পাইছে। আজিলৈকে ঋণ প্ৰদানৰ পৰিমাণ ১৭,৭১০.৫৫ কোটি টকা হৈছে, য'ত মহিলা হিতাধিকাৰীয়ে গ্ৰাহকৰ ভিত্তিৰ ৪৬% অংশ গ্ৰহণ কৰিছে। ইয়াৰ দ্বাৰা লিংগ অন্তৰ্ভুক্ত বিত্তীয় সংহতিৰ দিশত এক উল্লেখযোগ্য গতিপথ উজ্জ্বল হৈ উঠে।
ষ্টেণ্ড আপ ইণ্ডিয়া(Stand Up India) আঁচনি
২০১৬ চনত উদ্বোধন হোৱা ষ্টেণ্ড আপ ইণ্ডিয়া আঁচনিখনে মহিলা, অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতি সম্প্ৰদায়ৰ মাজত উদ্যোগীকৰণক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ১০ লাখৰ পৰা ১ কোটি টকালৈকে জামিনমুক্ত যৌগিক বেংক ঋণৰ সুবিধা হয়। ২০২৫ চনৰ অক্টোবৰ মাহলৈকে এই পদক্ষেপে ২.৭৫ লাখ হিতাধিকাৰীক ৬২,৮০৭.৪৬ কোটি টকা অনুমোদন দিছে। তদুপৰি এই পদক্ষেপে আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তিৰ যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰণ ঘটাইছে আৰু প্ৰান্তীয় বিক্ৰেতা, শিল্পী আৰু উদ্যোগীসকলৰ মাজত অৰ্থনৈতিক আত্মনিৰ্ভৰশীলতাক লাভান্বিত কৰিছে।
VI. সমাৱেশী কল্যাণৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষা প্ৰসাৰ সম্প্ৰসাৰণ
সামাজিক সুৰক্ষা কভাৰেজ শক্তিশালী কৰিবলৈ চৰকাৰে বছৰ বছৰ ধৰি কেইবাটাও পেঞ্চন, বীমা আৰু কল্যাণমূলক পদক্ষেপ আৰম্ভ কৰিছে। আঁচনিসমূহে মূলতঃ অসংগঠিত খণ্ড আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ শ্ৰমিকসকলক লক্ষ্য কৰি লৈছে৷
এই আঁচনিসমূহৰ ভিতৰত আছে-
- ৰাষ্ট্ৰীয় পেঞ্চন ব্যৱস্থা(NPS)য়ে নাগৰিকসকলক অৱসৰৰ আয় প্ৰদান কৰে আৰু দীৰ্ঘম্যাদী সঞ্চয়ৰ অভ্যাসক উৎসাহিত কৰে। NPSৰ অধীনত ২০১৬–১৭ চনত হিতাধিকাৰী ১.০৫ কোটিৰ পৰা ২০২৫-২৬ চনত ২.১৭ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
- ২০১৫ চনত আৰম্ভ হোৱা অটল পেঞ্চন যোজনা (APY)ৰ সুবিধা নোপোৱা শ্ৰমিকসকলক আনুষ্ঠানিক পেঞ্চন সুবিধা প্ৰদান কৰা হয়। APYৰ অধীনত হিতাধিকাৰী ২০১৬–১৭ চনত ৪৮.৮০ লাখৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনত ৮.৯৬ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
- ২০১৫ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী জীৱন জ্যোতি বীমা যোজনাই (PMJJBY) বিশেষকৈ অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল পৰিয়ালক সুলভ মূল্যৰ জীৱন বীমা কভাৰেজ প্ৰদান কৰে। ২০২৬ চনৰ মে’ পৰ্যন্ত এই আঁচনিৰ অধীনত ২৭.৩৩ কোটি হিতাধিকাৰীক সামৰি লোৱা হৈছে।
- ২০১৫ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী সুৰক্ষা বীমা যোজনাই (PMSBY) অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল নাগৰিকসকলক সুলভ মূল্যৰ দুৰ্ঘটনা বীমা কভাৰেজ প্ৰদান কৰে। ২০২৬ চনৰ মে’ পৰ্যন্ত ৫৭.৯২ কোটি লোকক PMSBYৰ অধীনত সামৰি লোৱা হৈছে।
- ২০১৯ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰম যোগী মান-ধন (PM-SYM) য়ে স্বেচ্ছামূলক, অৱদানমূলক পেঞ্চন ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক বৃদ্ধাৱস্থাৰ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। ২০২৬ চনৰ মে’ পৰ্যন্ত এই আঁচনিৰ অধীনত ৫২.৯৯ লাখ অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকে আত্মঘোষণাৰ ভিত্তিত পঞ্জীয়ন কৰিছিল।
এই পদক্ষেপসমূহে দুৰ্বল আৰু অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলৰ বাবে ভাৰতৰ সামাজিক সুৰক্ষাকৱচ বহু পৰিমাণে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। নামভৰ্তিৰ বৃদ্ধিয়ে অধিক আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তি আৰু পেঞ্চন আৰু বীমা কভাৰেজৰ বিস্তৃত সুবিধা প্ৰতিফলিত কৰে।
VII. সমাৱেশী বৃদ্ধিৰ বাবে আনুষ্ঠানিক বিত্ত সম্প্ৰসাৰণ
বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ পদক্ষেপে দেশজুৰি অনগ্ৰসৰ জনসংখ্যাৰ বাবে সুলভ মূল্যৰ ঋণ, বেংকিং সেৱা আৰু উদ্যোগীকৰণৰ সুযোগৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰিত কৰে।
প্ৰধানমন্ত্ৰী মুদ্ৰা যোজনা
প্ৰধানমন্ত্ৰী মুদ্ৰা যোজনাই অ-কৰ্পৰেট/অ-কৃষি সূক্ষ্ম আৰু ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগক ১০ লাখ টকা পৰ্যন্ত ঋণ প্ৰদান কৰি বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰে। এটা দশকৰ ভিতৰত এই পদক্ষেপৰ বিশেষ বিস্তাৰ দেখা গৈছে, ২০১৬ চনত ৩.৪৯ কোটিৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ভিতৰত ৫৭ কোটিৰো অধিক ঋণৰ একাউণ্ট বৃদ্ধি পাইছে।
এই বৃদ্ধিৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে সামাজিক সমতাৰ ওপৰত যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়া। প্ৰায় ৪৯% ঋণ অনুসূচিত জাতি/অনুসূচিত জাতি/অ.বি.চি. সম্প্ৰদায়ৰ উদ্যোগীসকলক অনুমোদন কৰা হৈছিল। ৬৬% ঋণ (৩৮.২৯ কোটি), যাৰ পৰিমাণ ১৬.৮৮ লাখ কোটি মহিলা উদ্যোগীসকলক প্ৰদান কৰা হৈছে।
প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা
দেশজুৰি সাৰ্বজনীন বিত্তীয় সমাৱেশৰ প্ৰসাৰৰ বাবে ২০১৪ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা আৰম্ভ কৰা হৈছিল৷ এই আঁচনিখনে সেই পৰিয়ালসমূহক বেংকিং সুবিধা, আৰ্থিক নিৰাপত্তা আৰু ঋণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে, যিসকলৰ আগতে বেংকিং সুবিধা নাছিল বা যিসকল এই সুবিধাসমূহৰ পৰা বঞ্চিত আছিল।
এই আঁচনিৰ অধীনত হিতাধিকাৰীৰ সংখ্যা ১৭.৯ কোটি (আগষ্ট ২০১৫)ৰ পৰা ৫৮.১৬ কোটি (মে’ ২০২৬)লৈ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ ফলত প্ৰায় ২২৪.৯% বৃদ্ধি পাইছে। এই একাউণ্টসমূহত মুঠ জমাৰাশি ৩.০২ লাখ কোটি টকা৷ ১৩.৫৫ লাখ বেংক মিত্ৰই সমগ্ৰ দেশতে শাখাবিহীন বেংকিং সেৱা আগবঢ়াইছে।
এই আঁচনিখনে দৰিদ্ৰ লোকসকলক প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (DBT) আঁচনিৰ ফলপ্ৰসূ ৰূপায়ণ নিশ্চিত কৰিবলৈ মৌলিক বেংকিং আন্তঃগাঁথনি প্ৰদান কৰে। DBT আঁচনিৰ ভিতৰত আছে পি.এম. উজ্জ্বলা, আয়ুষ্মান ভাৰত পি.এম.জে.ৱাই, এছ.বি.এম.-জি আৰু পি.এম. বিশ্বকৰ্মা ৷
এই পদক্ষেপসমূহে উদ্যোগীকৰণক শক্তিশালী কৰিছে, আনুষ্ঠানিক বেংকিং অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰিছে, আৰু দেশজুৰি দুৰ্বল সম্প্ৰদায়সমূহক শক্তিশালী কৰিছে ।
সংহত পদক্ষেপৰ জৰিয়তে জনজাতীয় উন্নয়ন ত্বৰান্বিত কৰা
সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ জনজাতীয় জনগোষ্ঠীৰ আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থা উন্নীত কৰিবলৈ চৰকাৰে সামগ্ৰিক উন্নয়নৰ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। আধুনিকীকৃত আন্তঃগাঁথনি, বিশেষ আৱাসিক শিক্ষা আৰু বহনক্ষম উদ্যোগীকৰণৰ কাঠামোৰ সুবিধাক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰি এই পদক্ষেপসমূহে অন্তৰ্ভুক্ত বৃদ্ধিৰ পোষকতা কৰিছে।
প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতি আদিবাসী ন্যায় মহা অভিযান (PM-JANMAN)
২০২৩ চনত আৰম্ভ হোৱা PM-JANMAN অভিযানে ৭৫টা বিশেষভাৱে দুৰ্বল জনজাতীয় গোট(PVTG)ৰ আৰ্থ-সামাজিক বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰে। এই অভিযানে জনজাতীয় অঞ্চলত গৃহ নিৰ্মাণ, পানী, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, সংযোগ, বৈদ্যুতিকৰণ আৰু বহনক্ষম জীৱিকাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।
২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহলৈকে ২.৬৬ লাখ ঘৰ , ১৯৪৯ কিলোমিটাৰ পথ , আৰু ৭৫০ টা ভ্ৰাম্যমাণ চিকিৎসা ইউনিটৰ কাম সম্পূৰ্ণ হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও ৮,৪৭৩ খন গাঁৱলৈ পাইপেৰে খোৱাপানীৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ লগতে ১.৩৬ লাখ পৰিয়ালক বিদ্যুৎ সংযোগ কৰা হৈছে। ই ২,৩৯০টা অংগনবাড়ী কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী কৰিছে আৰু ৩,০৩৭টা জনজাতীয় বাসস্থানত মোবাইল সংযোগ বৃদ্ধি কৰিছে।
প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় উন্নত গ্ৰাম অভিযান
২০২৪ চনত উদ্বোধন হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় উন্নত গ্ৰাম অভিযানে সামগ্ৰিক জনজাতীয় উন্নয়নৰ অনুঘটক হিচাপে বহুখণ্ডীয়, অভিসৰণ কাঠামো ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াক ধৰ্তি আবা জনজাতীয় গ্ৰাম উত্তম অভিযান বুলিও জনা যায়৷ ২০২৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহলৈকে এই অভিযানে ১২.৮৯ লাখ ঘৰ আৰু ২,৪১১ কিলোমিটাৰ পথ অনুমোদন জনাইছিল। মুঠ ২.৮৭ লাখ পৰিয়ালত বিদ্যুৎ সংযোগ কৰা হৈছে, আনহাতে জল জীৱন অভিযানৰ অধীনত ৬,৩০৫ খন গাঁও সামৰি লোৱা হৈছে৷ তদুপৰি এই অভিযানে ৫,২৫২খন গাঁৱৰ বাবে টেলিকম সংযোগ অনুমোদন জনাইছে, যাৰ ফলত জনজাতীয় অঞ্চলসমূহত মৌলিক সেৱা প্ৰদান শক্তিশালী হৈছে।
প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযান
২০২১ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী জনজাতীয় বিকাশ অভিযানে TRIFED ৰ সহায় লৈ জনজাতীয় উদ্যোগীকৰণ আৰু বনকেন্দ্ৰিক জীৱিকাক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰে। ২০২২ চনৰ পৰা ২০২৫ চনৰ ভিতৰত ট্ৰাইফেডে ৭৯টা শিল্পী মেলা আৰু ৫০টা প্ৰদৰ্শনীৰ জৰিয়তে বজাৰৰ প্ৰসাৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰে। ইয়াৰ প্ৰচাৰ ব্যয় একে সময়ছোৱাত ১৪৫ লাখ টকাৰ পৰা ২৮৯ লাখ টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।
তদুপৰি PM-JVM আৰু PM-JANMAN আঁচনিৰ অধীনত দেশজুৰি মুঠ ১১৪৬টা বন ধন বিকাশ কেন্দ্ৰ অনুমোদন কৰা হৈছে। আঁচনিসমূহে ২৩-২৪ৰ পৰা ২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ভিতৰত মুঠ ১১,২৮৮.৭০ লাখ টকা আবণ্টন লাভ কৰে। এই লক্ষ্যভিত্তিক প্ৰচেষ্টাসমূহে জনজাতীয় জীৱিকা আৰু বনজ উৎপাদনৰ মূল্য সংযোজন বৃদ্ধি কৰিছে।
একলব্য আদৰ্শ আৱাসিক বিদ্যালয়
একলব্য আদৰ্শ আৱাসিক বিদ্যালয় (EMRS) আঁচনিৰ জৰিয়তে দুৰ্গম জনজাতীয় অঞ্চলৰ অনুসূচিত জনজাতিৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক গুণগত শিক্ষা প্ৰদান কৰা হয়৷ কাৰ্যকৰী বিদ্যালয়ৰ সংখ্যা ১২৯খন(২০১৪–১৫)ৰ পৰা ৪৯৯খনলৈ (মে' ২০২৬) বৃদ্ধি পাইছে। ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে EMRSত ১.৫৪ লাখ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ নামভৰ্তি হৈছে৷
এই লক্ষ্যভিত্তিক পদক্ষেপসমূহে দেশজুৰি আন্তঃগাঁথনি, শিক্ষা, জীৱিকা আৰু অত্যাৱশ্যকীয় সেৱাসমূহ শক্তিশালী কৰি সামগ্ৰিক জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ উন্নয়নত সহায় কৰে।
অন্ত্যোদয়ৰ পৰা সৰ্বোদয়লৈ: সমাৱেশী উন্নয়নৰ এক দশক
ভাৰতৰ কল্যাণমূলক ব্যৱস্থা, অধিকাৰ-ভিত্তিক বিতৰণৰ পৰা আতৰি সকলোলৈকে প্ৰদান নিশ্চিত কৰা কভাৰেজৰ দিশে বিকশিত হৈছে।
স্থায়ী ৰাজহুৱা বিনিয়োগ, লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা কল্যাণমূলক হস্তক্ষেপ আৰু প্ৰযুক্তি-সক্ষম শাসনে মৌলিক সুবিধা আৰু উন্নত জীৱিকাৰ সুযোগৰ প্ৰৱেশ সম্প্ৰসাৰিত কৰিলে। মহিলা নেতৃত্বাধীন উন্নয়ন, তৃণমূল পৰ্যায়ৰ উদ্যোগীকৰণ আৰু আত্মসহায়ক গোট-চালিত অৰ্থনৈতিক অংশগ্ৰহণে এই পৰিৱৰ্তনৰ মূল স্তম্ভ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনি আৰু প্ৰত্যক্ষ সুবিধা প্ৰদান ব্যৱস্থাৰ সম্প্ৰসাৰণে ৰাজহুৱা সেৱা প্ৰদানৰ স্বচ্ছতা, দক্ষতা আৰু জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰিছে।
ভাৰতে দীৰ্ঘম্যাদী উন্নয়নৰ আকাংক্ষাৰ দিশে আগবাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে এই পদক্ষেপসমূহে অধিক স্থিতিস্থাপক, সমতাপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী সমাজ গঢ়ি তোলে। এই পদক্ষেপসমূহে একেলগে “অন্ত্যোদয়ৰ পৰা সৰ্বোদয়লৈ” এক বহল আন্দোলনক প্ৰতিফলিত কৰে, ৰাষ্ট্ৰীয় বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত অতি দুৰ্বল অংশসমূহক শক্তিশালী কৰি তোলে।
তথ্যসূত্ৰ
নতুন আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি মন্ত্ৰালয়
https://www.myscheme.gov.in/schemes/pmsgmb
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2110283®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2081250®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2081250®=3&lang=2
শক্তি মন্ত্ৰালয়
https://www.pib.gov.in/newsite/printrelease.aspx?relid=171101®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2036987®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2215187®=3&lang=1
জল শক্তি মন্ত্ৰালয়
https://gobardhan.sbm.gov.in/
https://ejalshakti.gov.in/jjmreport/JJMIndia.aspx
https://sbm.gov.in/sbmgdashboard/statesdashboard.aspx
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223841®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2114291®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1941122®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2114291®=3&lang=2
https://jaljeevanmission.gov.in/sites/default/files/guideline/JJM_Operational_Guidelines.pdf
গৃহ নিৰ্মাণ আৰু নগৰ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়
https://sbmurban.org/
https://sbmurban.org/back-to-beginning
https://pmsvanidhi.mohua.gov.in/Home/PMSDashboard
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220345®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2037057®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1946307®=3&lang=2
https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/dec/doc2021121451.pdf
https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU6273_GjXZtC.pdf?source=pqals
https://www.niua.in/sites/default/files/2025-07/2020_2_Energy%20Infrastructure%20and.pdf
স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়াল কল্যাণ মন্ত্ৰালয়
https://dashboard.nha.gov.in/public/
https://dashboard.abdm.gov.in/abdm/
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2256956®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1576128®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2256538®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2017129®=3&lang=2
https://www.nfhsiips.in/nfhsuser/assets/National%20Family%20Health%20Survey%20(NFHS-6)%202023-2024%20Fact%20Sheets.pdf
গ্ৰাহক পৰিক্ৰমা, খাদ্য আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ মন্ত্ৰালয়
https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU6175_USX1ip.pdf?source=pqals
বিত্ত মন্ত্ৰালয়
https://www.swayamprabha.gov.in/
https://diksha.gov.in/data/
https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=67313®=3&lang=2
https://pmevidya.education.gov.in/swayam-portal.html
https://www.pib.gov.in/pressreleaseiframepage.aspx?prid=1606557®=3&lang=2
https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/document-reports/Part1.pdf
https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/document-reports/MoE_AR_En.pdf
শিক্ষা মন্ত্ৰালয়
https://www.স্বয়ামপ্ৰভা.গভ.ইন/
https://diksha.gov.in/data/
https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=67313®=3&lang=2
https://pmevidya.education.gov.in/স্বয়ম-পৰ্টেল.html
https://www.pib.gov.in/pressreleaseiframepage.aspx?prid=1606557®=3&lang=2
https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/document-reports/Part1.pdf
https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/document-reports/MoE_AR_En.pdf
মহিলা আৰু শিশু উন্নয়ন মন্ত্ৰালয়
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1777719
https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1781673®=3&lang=2
পিআইবিৰ বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2113800®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237471®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2257197®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2258761®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2182568®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=148579®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154355&ModuleId=3®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158391&ModuleId=3®=44&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2170998®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2185049®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2208381®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2094929®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2181702®=3&lang=2
https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2023/aug/doc2023811236901.pdf
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156972&ModuleId=3®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154432&ModuleId=3®=3&lang=2
https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/aug/doc202588603001.pdf
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158738&ModuleId=3®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156090&ModuleId=3®=48&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=157897&NoteId=157897&ModuleId=3®=3&lang=2
Ministry of Rural Development
https://namodronedidi.da.gov.in/about-scheme
https://lakhpatididi.gov.in/
https://pmgsy.dord.gov.in/dbweb
https://dashboard.dord.gov.in/dashboardnew/mgnrega.aspx
https://dashboard.dord.gov.in/dashboardnew/ddugky.aspx
https://pmayg.gov.in/netiay/PBIDashboard/PMAYGDashboard.aspx
https://nrlm.gov.in/dashboardForOuter.do?methodName=dashboard
https://nrlm.gov.in/outerReportAction.do?methodName=showIndex#gsc.tab=0
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1935711®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204496®=3&lang=2
https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3d69116f8b0140cdeb1f99a4d5096ffe4/uploads/2026/04/202604211510022943.pdf
পঞ্চায়তী ৰাজ মন্ত্ৰালয়
https://usof.gov.in/en/home
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1515906®=3&lang=2
যোগাযোগ মন্ত্ৰালয়
https://usof.gov.in/en/home
https://www.pib.gov.in/প্ৰেছবিবৃতিপৃষ্ঠা.aspx?PRID=1515906®=3&lang=2
দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যোগীকৰণ মন্ত্ৰালয়
https://www.skillindiadigital.gov.in/pmkvy-dashboard
https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2003662®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2222122®=3&lang=2
শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়
https://eshram.gov.in//dashboard
https://sansad.in/getFile/annex/266/AU2811_N7VJM7.pdf?source=pqars
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2099153®=3&lang=2
এম.এছ.এম.ই. মন্ত্ৰালয়
https://pmvishwakarma.gov.in/
পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়
https://www.mospi.gov.in/uploads/publications_reports/publications_reports1780040415321_0624fb13-fb47-40bc-b470-7c7e9635c3ef_PLFS_2025_F_REV_29052026.pdf
বাণিজ্য মন্ত্ৰালয়
https://www.ibef.org/government-schemes/stand-up-india
https://www.cgca.gov.in/ccadl/nps
https://www.ibef.org/government-schemes/pradhan-mantri-awas-yojana
https://www.ibef.org/government-schemes/swachh-bharat-mission
https://www.ibef.org/government-schemes/pm-surya-ghar-yojana
https://www.ibef.org/government-schemes/pm-vishwakarma-yojana
https://www.ibef.org/news/pradhan-mantri-suraksha-bima-yojana-a-decade-of-insurance-inclusion
https://www.ibef.org/government-schemes/pradhan-mantri-garib-kalyan-yojana
https://www.ibef.org/blogs/bharatnet-unplugged-transforming-rural-connectivity-in-india
জনজাতি পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়
https://pmagy.gov.in/
https://pmagy.gov.in/about
https://tribal.nic.in/EMRS.aspx
https://sansad.in/getFile/annex/270/AU3820_wEkEtr.pdf?source=pqars
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247601®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248491®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198862®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=200303®=3&lang=2
https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU3367_If5ZGQ.pdf?source=pqals
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154915&ModuleId=3®=3&lang=2
https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/AnnualReport/AnnualReport2014-15.pdf
ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়
https://socialwelfare.vikaspedia.in/viewcontent/social-welfare/women-and-child-development/women-development-1/lakhpati-didi?lgn=en
সামাজিক ন্যায় আৰু সৱলীকৰণ মন্ত্ৰালয়
https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1781643®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1602081®=3&lang=2
অৰুণাচল প্ৰদেশ চৰকাৰ
https://udarunachal.gov.in/daynulm.html
নিটি আয়োগ
https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1996271®=3&lang=2
https://niti.gov.in/sites/default/files/2026-05/School-Education-System-in-India.pdf
অৰ্থনৈতিক পৰিক্ৰমা কেবিনেট সমিতি
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265788®=3&lang=1
ৰাষ্ট্ৰসংঘ
https://www.unicef.org/india/faqs-open-defecation-free-plus-odf-and-sanitation
pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক
****
পিআইবি গৱেষণ
(Explainer ID: 158846)
आगंतुक पटल : 22
Provide suggestions / comments