पत्र सूचना कार्यालय

Farmer's Welfare

ভাৰতৰ অন্নদাতাসকলৰ সবলীকৰণ

কৃষক সবলীকৰণৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰা

ভাৰতৰ কৃষি খণ্ডই বিগত ১২ বছৰত কৃষক সৱলীকৰণৰ ব্যাপক সম্প্ৰসাৰণৰ সাক্ষী হৈ আহিছে। কল্যাণমূলক সমৰ্থনৰ উপৰিও উৎপাদনশীলতা, আয়ৰ সুৰক্ষা, বজাৰত প্ৰৱেশ, আন্তঃগাঁথনি আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক স্থিতিস্থাপকতা শক্তিশালী কৰাৰ দিশত এই গুৰুত্ব বৃদ্ধি পাইছে।

উচ্চ কৃষি উৎপাদন, সম্প্ৰসাৰিত জলসিঞ্চনৰ, ঋণৰ অধিক সুবিধা, শক্তিশালী বীমা কভাৰেজ আৰু মিত্ৰ খণ্ডসমূহৰ বৃদ্ধিয়ে এই পৰিৱৰ্তনত বিশেষ অৰিহণা যোগাইছে। একে সময়তে, সম্প্ৰসাৰিত নূন্যতম সহায়ক মূল্য (MSP) কাৰ্যকলাপ আৰু ক্ৰয় ব্যৱস্থাই বজাৰৰ নিশ্চয়তা শক্তিশালী কৰিছে, পাৰিতোষিক মূল্য নিৰ্ধাৰণ নিশ্চিত কৰিছে আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষাৰ লক্ষ্যসমূহক সমৰ্থন কৰিছে। তদুপৰি ডিজিটেল প্লেটফৰ্ম, সমবায়, খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু জলবায়ু-স্থিতিস্থাপক পদক্ষেপে সমগ্ৰ কৃষি মূল্য শৃংখলত নতুন সুযোগৰ সৃষ্টি কৰিছে। এই উন্নয়নসমূহে অধিক বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ, প্ৰযুক্তি-চালিত আৰু কৃষককেন্দ্ৰিক কৃষি ব্যৱস্থাৰ দিশত ক্ৰমান্বয়ে পৰিৱৰ্তন প্ৰতিফলিত কৰে।

ভাৰতৰ কৃষি খণ্ডৰ উত্থান: বৃদ্ধি, বিনিয়োগ আৰু স্থিতিস্থাপকতা

স্থায়ী নীতিগত মনোনিৱেশ আৰু বৰ্ধিত ৰাজহুৱা বিনিয়োগৰ সহায়ত বিগত দশকত ভাৰতৰ কৃষি আৰু সংশ্লিষ্ট খণ্ডসমূহে যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰণৰ সাক্ষী হৈ আহিছে । লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হস্তক্ষেপে কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি, উৎপাদনশীলতা উন্নত, আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগাইছে।

কৃষি আৰু সংশ্লিষ্ট মুঠ মূল্য সংযোজিত বৃদ্ধিৰ এটা দশক

মুঠ মূল্য সংযোজিত(GVA)ৰ প্ৰায় ১৮ শতাংশ কৃষি আৰু সংশ্লিষ্ট খণ্ডই লাভ কৰে। এই খণ্ডৰ জিভিএ ৫০ লাখ টকাৰ পৰা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৪-১৫ চনত এই খণ্ডৰ GVA ২০.৯ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৩-২৪ চনত ৪৮.৭ লাখ কোটি টকালৈ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে। এই সময়ছোৱাত চলিত মূল্যত চক্রবৃদ্ধিৰ হাৰ আছিল ৮.৮৩ শতাংশ৷

শস্যৰ GVA ৫০ লাখ টকাৰ পৰা বৃদ্ধি পালে। শস্যৰ GVAও ২০১৪-১৫ চনত ১২,৯২,৮৭৪ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৩-২৪ চনত ২৬,৫২,৮৯১ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।

কৃষিৰ বাবে বৰ্ধিত আৰ্থিক সহায়

এই সময়ছোৱাত কৃষি খণ্ডত ৰাজহুৱা বিনিয়োগ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে। কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ বিভাগৰ বাজেট আবণ্টন ৫০ লাখ টকাৰ পৰা বৃদ্ধি। ২০১৩-১৪ চনত ২৭,৬৬৩ কোটি টকা হৈছিল। ২০২৬-২৭ বৰ্ষৰ বাবে ১,৪০,৫২৮.৭৮ কোটি টকা ৷ এই উল্লেখযোগ্য বৃদ্ধিয়ে কৃষি আন্তঃগাঁথনিত নীতিগত সমৰ্থন আৰু অবিৰত বিনিয়োগক প্ৰতিফলিত কৰে, যাৰ ফলত সামগ্ৰিক কৃষি সম্প্ৰসাৰণ শক্তিশালী হৈছে।

খাদ্যশস্য উৎপাদনত বৃদ্ধিৰ গতিবেগ

২০১৩-১৪ চনত মুঠ খাদ্যশস্যৰ উৎপাদন ২৬৫.০৫ মিলিয়ন টনৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ৩৫৭.৭৩ মিলিয়ন টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে । ধান, ঘেঁহু, কুঁহিয়াৰ আৰু মোটা শস্যৰ উৎপাদন অধিক হোৱাৰ বাবেই এই বৃদ্ধিৰ সূচনা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত বাজৰাও আছিল যি এতিয়া শ্ৰী আন্না নামেৰে প্ৰচাৰিত। এই বৃদ্ধিত ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা আৰু পুষ্টি অভিযান (NFSNM)য়ে সহায় কৰিছে। এই অভিযানে ধান, ঘেঁহু, দালি আৰু মোটা শস্যৰ অধিক উৎপাদনক প্ৰসাৰিত কৰে। ই উন্নত বীজ, উন্নত কৃষি পদ্ধতি আৰু প্ৰযুক্তি গ্ৰহণক সমৰ্থন কৰে।

• ২০২৪-২৫ চনত ধানে ১৫০.১৮ মেট্ৰিক টনৰ অভিলেখ সৃষ্টি কৰিছিল , যিটো ২০১৪-১৫ (১০৫.৪৮ মেট্ৰিক টন) ৰ তুলনাত ৪২.৩৮ শতাংশ বৃদ্ধি। ভাৰত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ধান উৎপাদনকাৰী দেশ হিচাপে পৰিগণিত হ’ল।
• ২০১৪-১৫ চনৰ পিছত ৩৬ শতাংশতকৈ অধিক বৃদ্ধিৰে ২০২৪-২৫ চনত ঘেঁহুৱে সৰ্বাধিক ১১৭.৯৪ মেট্ৰিক টন উৎপাদনৰ অভিলেখ কৰে।
• ২০২৪-২৫ চনত কুঁহিয়াৰৰ উৎপাদনো ৪৩.৪০ মিলিয়ন টন হয়, যিটো ২০১৪-১৫ চনৰ তুলনাত প্ৰায় ৭৯ শতাংশ বৃদ্ধি (২৪.১৭ মেট্ৰিক টন) ।

তৈলবীজ খণ্ডতো আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ দিশত কৰা প্ৰচেষ্টা দেখা যায়। তৈলবীজে সৰ্বাধিক ৪২.৯৯ মেট্ৰিক টন (২০২৪-২৫) উৎপাদন পঞ্জীয়ন কৰে, যিটো ২০১৪-১৫ (২৭.৫১ মেট্ৰিক টন)তকৈ ৫৬ শতাংশ বেছি।

খাদ্য তেল আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা ২০১৫-১৬ চনত ৬৩.২ শতাংশৰ পৰা ২০২৩-২৪ চনত ৫৬.২৫ শতাংশলৈ হ্ৰাস পাইছে, যিয়ে ক্ৰমান্বয়ে অগ্ৰগতিৰ ইংগিত দিয়ে। এই সময়ছোৱাত তৈলবীজৰ তলত থকা ক্ষেত্ৰফল ১৮ শতাংশতকৈও অধিক বৃদ্ধি পাইছে। উৎপাদন প্ৰায় ৫৫ শতাংশ বৃদ্ধি পোৱাৰ বিপৰীতে উৎপাদনশীলতা প্ৰায় ৩১ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে৷

উদ্যান শস্য খণ্ডটোও কৃষি বৃদ্ধিৰ মূল অৱদান হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। শস্য খণ্ডৰ ভিতৰত মুঠ মূল্য উৎপাদনৰ প্ৰায় ৩৭ শতাংশ ইয়াৰ অংশ। উদ্যান শস্য খণ্ডৰ উৎপাদন ২০১৩-১৪ চনত ২৮ কোটি ৭০ মিলিয়ন টনৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ৩৬৯.০৫ মিলিয়ন টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে। এই সম্প্ৰসাৰণে উচ্চ মূল্যৰ শস্যৰ দিশত বৈচিত্ৰ্যৰ ইংগিত দিয়ে, যিটো উন্নত পদ্ধতি আৰু বজাৰৰ চাহিদাৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত।

এই খণ্ডগত উন্নতিৰ সমান্তৰালভাৱে কৃষি নীতিয়ে উৎপাদন ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিবলৈ, কৃষকসকলক সহায় কৰিবলৈ, আৰু দীৰ্ঘম্যাদী স্থিতিস্থাপকতা গঢ়ি তুলিবলৈ ক্ৰমাগতভাৱে সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

সংস্কাৰৰ বাবে এখন ৰোডমেপ: ভাৰতৰ কৃষি নীতি শক্তিশালীকৰণ(২০১৪-২০২৬)

যোৱা ১২ বছৰত জলসিঞ্চন, মাটিৰ স্বাস্থ্য, বজাৰ, দুৰ্যোগ প্ৰশমন আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ মাজেৰে কৃষি নীতি সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ধাৰাবাহিকভাৱে কেন্দ্ৰীভূত পদক্ষেপে এই পৰিৱৰ্তনক অধিক সংহত আৰু কৃষককেন্দ্ৰিক কৃষি কাঠামোৰ দিশত গঢ় দিছে।

প্ৰাৰম্ভিক সংস্কাৰসমূহে উৎপাদনশীলতা আৰু সম্পদৰ দক্ষতা বৃদ্ধিৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত আছিল। প্ৰধানমন্ত্ৰী কৃষি সিঞ্চাই যোজনা (PMKSY)ই জলসিঞ্চনৰ কভাৰেজ সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ লগতে পানী ব্যৱহাৰৰ কাৰ্যক্ষমতাক প্ৰসাৰিত কৰে। ভূমি স্বাস্থ্য কাৰ্ড আঁচনিৰ জৰিয়তে বৈজ্ঞানিক পুষ্টিকৰ ব্যৱস্থাপনা সম্ভৱ হৈ উঠিছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় গকুল মিছনে থলুৱা জাত আৰু দুগ্ধ উৎপাদনশীলতাক সহায় কৰিছিল।

তাৰ পিছত উৎপাদনৰ বিপদ হ্ৰাস কৰা আৰু বজাৰত প্ৰৱেশৰ উন্নতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। প্ৰধানমন্ত্ৰী ফছাল বীমা যোজনা (PMFBY)ই শস্য বীমাৰ কভাৰেজ সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ বিপৰীতে e-NAMএ ডিজিটেল কৃষি ব্যৱসায় আৰু বহল বজাৰ সংহতি সক্ষম কৰি তুলিলে। ২০১৮ চনৰ MSP সংস্কাৰে উৎপাদন ব্যয়ৰ ১.৫ গুণ এম.এছ.পি. নিৰ্ধাৰণ কৰি মূল্য নিশ্চিতকৰণ শক্তিশালী কৰে।

পৰৱৰ্তী বছৰবোৰত কৃষকৰ আয়ৰ সহায় আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সন্মান নিধি (PM-KISAN)য়ে প্ৰৱৰ্তন কৰিলে প্ৰত্যক্ষ আয়ৰ সহায়। প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সন্মান নিধি (PM-KISAN)য়ে প্ৰত্যক্ষ আয়ৰ সহায় আগবঢ়াইছিল আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ মানধন যোজনাই (PM-KMY) পেঞ্চনৰ কাঠামো সৃষ্টি কৰিছিল। কৃষি আন্তঃগাঁথনি পুঁজি (AIF) আৰু পিএম কিষাণ সম্পদ যোজনা (PMKSY)য়ে চপোৱাৰ পিছৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু মূল্য সংযোজনত বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰে।

সমবায় মন্ত্ৰালয় স্থাপনৰ লগে লগে প্ৰতিষ্ঠানিক সংস্কাৰে গতি লাভ কৰে| প্ৰতিষ্ঠানিক সংস্কাৰ আৰু সমবায় নেতৃত্বাধীন উন্নয়নেও গতি লাভ কৰিছিল। তদুপৰি শেহতীয়া পদক্ষেপসমূহে বৈচিত্ৰ্য আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। নেচনেল মিছন অন ইডিবল অইল- অইল পাম (NMEO-OP) আৰু নেচনেল মিছন অন ইডিবল অইল-অইলচিডছ (NMEO-OS)-এ ঘৰুৱা খাদ্য তেল উৎপাদনক প্ৰসাৰিত কৰিছিল। প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সমৃদ্ধি কেন্দ্ৰই (PMKSK) ইনপুট আৰু পৰামৰ্শদাতা সেৱাৰ সুবিধা উন্নত কৰিলে। নতুন হস্তক্ষেপ, যেনে প্ৰধানমন্ত্ৰী-ধন ধন্য কৃষি যোজনা (PM-DDKY)ৰ লক্ষ্য হৈছে মূল শস্যসমূহৰ উৎপাদনশীলতা শক্তিশালী কৰা। দ্যা মিছন ফ’ৰ আত্মনিৰ্ভৰতা ইন পালছেচ আমদানি নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰা আৰু ঘৰুৱা উৎপাদন উন্নত কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

ভাৰতীয় কৃষকক সবলীকৰণ: আৰ্থিক স্থিতিশীলতা আৰু সামাজিক সুৰক্ষা

যোৱা বাৰ বছৰত চৰকাৰী পদক্ষেপসমূহে কৃষি চক্ৰত সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল, খেতি আৰু বীমা কভাৰেজৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰয়লৈকে। এই হস্তক্ষেপসমূহে কৃষকসকলৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ আয়ৰ সাহায্যও শক্তিশালী কৰি তুলিছিল।

প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰৰ জৰিয়তে কৃষকৰ আয়ৰ সহায়ক প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ কৰা

প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সন্মান নিধি (PM-KISAN)ৰ উদ্যোগত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষকসকলক আয়ৰ বাবে নিশ্চিত আয়ৰ সহায় আগবঢ়োৱা হয়। ই অনানুষ্ঠানিক ঋণৰ উৎসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰাৰ লগতে কৃষি আৰু ঘৰুৱা খৰচ পূৰণ কৰাটো নিশ্চিত কৰে।

এই আঁচনিৰ অধীনত প্ৰতিটো যোগ্য কৃষক পৰিয়ালে বাৰ্ষিক ৬০০০ টকাৰ আৰ্থিক সাহায্য লাভ কৰে, যিটো প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (DBT) ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে ২০০০ টকাকৈ তিনিটা সমান কিস্তিত হস্তান্তৰ কৰা হয়। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে এই আঁচনিৰ অধীনত ৪.২৮ লাখ কোটি টকাৰো অধিক ধন প্ৰদান কৰা হৈছে, যাৰ ফলত সমগ্ৰ দেশৰ ৯.৪৪ কোটিৰো অধিক কৃষক পৰিয়াল উপকৃত হৈছে। ইয়াৰে ২৫ শতাংশতকৈ অধিক হিতাধিকাৰী মহিলা।

এই আঁচনিখন কৃষকৰ বাবে বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ DBT পদক্ষেপ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। ই হিতাধিকাৰীসকলক পোনপটীয়াকৈ আয়ৰ সাহাৰ্য প্ৰদানৰ বাবে এক বৃহৎ পৰিসৰৰ প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থা প্ৰতিফলিত কৰে।

শস্য বীমা আৰু দুৰ্যোগ প্ৰশমনৰ জৰিয়তে চপোৱাটো সুৰক্ষিত কৰা

খৰাং, বানপানী, ঘূৰ্ণীবতাহ, কীট-পতংগৰ আক্ৰমণ আৰু অন্যান্য প্ৰাকৃতিক অনিশ্চয়তাৰ বাবে কৃষি অত্যন্ত দুৰ্বল হৈয়েই আছে। এনে বিপদৰ ফলত আয়ৰ যথেষ্ট ক্ষতি হ’ব পাৰে আৰু কৃষিৰ ধাৰাবাহিকতাত ব্যাঘাত জন্মিব পাৰে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী ফছল বীমা যোজনাই (PMFBY) কৃষকসকলক এক সহজ, সুলভ, আৰু ব্যাপক শস্য বীমা ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে। PMFBYয়ে বীজ সিঁচাৰ পূৰ্বে আৰু চপোৱাৰ পিছৰ লোকচানকে ধৰি সমগ্ৰ শস্য চক্ৰটো সামৰি লয়। এই আঁচনিখনে “এক জাতি, এক শস্য, এক প্ৰিমিয়াম” নীতি অনুসৰণ কৰি সমগ্ৰ দেশতে একেধৰণৰ প্ৰিমিয়ামৰ হাৰ নিশ্চিত কৰে।

ইয়াৰ অধীনত অভিযোগ নিৰাময় ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিবলৈ কৃষি ৰক্ষক পৰ্টেল আৰু হেল্পলাইন (KRPH) নম্বৰ ১৪৪৪৭ আৰম্ভ কৰা হৈছে। অভিযোগ নিৰাময় ব্যৱস্থাটোক দেশজুৰি প্ৰায় ৫০০ কাৰ্যবাহীয়ে সমৰ্থন কৰে।

এই আঁচনিৰ অধীনত বছৰি ৪ কোটিতকৈ অধিক কৃষকৰ বীমা কৰা হয়, যিয়ে ইয়াৰ ব্যাপক প্ৰসাৰ আৰু খেতিয়কৰ মাজত ক্ৰমাৎ গ্ৰহণযোগ্যতাক প্ৰতিফলিত কৰে। ২০১৬-১৭ বৰ্ষৰ পৰা ৯২.৪৬ কোটি কৃষকৰ আবেদনৰ বীমা কৰা হৈছে। ১.৯৬ লাখ কোটি টকাৰ দাবী ২০২৫ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰলৈকে বিতৰণ কৰা হৈছে ^, যাৰ ফলত প্ৰায় ২৪.৩১ কোটি কৃষক উপকৃত হৈছে। এইদৰে কৃষকৰ অনিশ্চয়তাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ ক্ষমতা শক্তিশালী কৰা আৰু অধিক স্থিতিস্থাপকতা আৰু আত্মবিশ্বাসেৰে কৃষি কাৰ্যকলাপ অব্যাহত ৰখা হয়।

কৃষি ক্ৰয় আৰু নূন্যতম সহায়ক মূল্য(MSP)ৰ দশকীয় বৃদ্ধি

কৃষিজাত সামগ্ৰীৰ বাবে পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত মূল্য নিশ্চিত কৰি নূন্যতম সহায়ক মূল্যই (MSP) সুৰক্ষা হিচাপে কাম কৰে। ২২ টা বাধ্যতামূলক শস্যৰ বাবে বছৰি MSP ঘোষণা কৰা হয় ৷ ২০১৮-১৯ চনৰ পৰা উৎপাদন ব্যয়তকৈ নূন্যতম ৫০ শতাংশ ওপৰত MSP নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে ৷

MSP সমৰ্থনৰ সমান্তৰালভাৱে ৰাজহুৱা ক্ৰয়ৰ যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰণ ঘটিল। ৰাজহুৱা ক্ৰয়ে ঘেঁহু, ধান, দালি, তৈলবীজ, কপাহৰ দৰে শস্য MSP হাৰত ক্ৰয় কৰি কৃষকসকলক সহায় কৰে। ২০০৪-২০১৪ চনৰ ভিতৰত মুঠ ক্ৰয় ৬৯৮.৭ মিলিয়ন টনৰ পৰা ২০১৪-২০২৬ চনৰ ভিতৰত ১,২২৯.২ মিলিয়ন টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ ফলত প্ৰায় ৭৬ শতাংশ বৃদ্ধি পোৱা গৈছে ৷ মুঠ MSP মূল্য ৫০ লাখ টকা পালেগৈ। ২০১৪-২০২৬ চনৰ পৰা (২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে) ২৬.৩২ লাখ কোটি টকা৷ পূৰ্বৰ দশকৰ তুলনাত এই পৰিমাণ ৩.৫ গুণ বেছি , অৰ্থাৎ ৫০ লাখ টকা। ২০০৪-২০১৪ চনৰ পৰা ৭.৪১ লাখ কোটি টকা৷ এই বৃদ্ধিয়ে কৃষকসকলৰ বাবে উপলব্ধ বজাৰ সমৰ্থনৰ পৰিসৰৰ ইংগিত দিয়ে।

খাৰিফ শস্যৰ ভিতৰত ৰাগীয়ে ২০১৪-১৫ চনৰ পিছত সৰ্বাধিক ২৩৬ শতাংশ MSP বৃদ্ধি লাভ কৰিছে। ইয়াৰ পিছতে নাইজাৰচিডে ১৭৯ শতাংশ আৰু জোৱাৰ (হাইব্ৰিড)এ ১৬৩ শতাংশ MSP বৃদ্ধি লাভ কৰিছে । ৰবি আৰু বাণিজ্যিক শস্যৰ ভিতৰত মৰাপাটৰ ১৪৭ শতাংশ বৃদ্ধি পোৱাৰ বিপৰীতে মচুৰত ১২৮ শতাংশ বৃদ্ধি পোৱা গৈছে। এই ধাৰাসমূহে বিভিন্ন শস্যৰ শ্ৰেণীসমূহৰ মাজত নিশ্চিত মূল্য নিৰ্ধাৰণ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে স্থায়ী প্ৰচেষ্টাক প্ৰতিফলিত কৰে।

বিপণন ঋতু ২০২৬-২৭ৰ বাবে সকলো খাৰিফ শস্যৰ বাবে নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য:

২০২৬-২৭ চনৰ বিপণন বতৰৰ বাবে সকলো ৰবি আৰু বাণিজ্যিক শস্যৰ বাবে নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য:

ৰবি শস্য

বাণিজ্যিক শস্য

শস্যৰ মাজত MSPৰ ক্ৰমাগত বৃদ্ধিয়ে কৃষকৰ বাবে আয়ৰ সমৰ্থন শক্তিশালী কৰাৰ বাবে অব্যাহত থকা প্ৰচেষ্টাক প্ৰতিফলিত কৰে।

প্ৰতিষ্ঠানিক কৃষি ঋণৰ বৃদ্ধি

কিষাণ ক্ৰেডিট কাৰ্ড (KCC) আঁচনিৰ জৰিয়তে সময়মতে আৰু সুলভ মূল্যৰ ঋণৰ সুবিধা উন্নত হৈছে। এই আঁচনিৰ জৰিয়তে কৃষকসকলৰ হ্ৰস্বম্যাদী আৰু কৃষি আৰু আনুষংগিক কাম-কাজত বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ বাবে একক ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰা হয়।

২০২৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈকে ২০১৩-২০১৪ চনত Operative KCC একাউণ্টৰ সংখ্যা ৬.৪৬ কোটিৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ৭.৮১ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে । এই একাউণ্টসমূহত থকা ধনৰাশি ২০১৪ চনৰ মাৰ্চ মাহত ৪.২৬ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৫ চনৰ মাৰ্চ মাহত ১০.২০ লাখ কোটি টকালৈ দুগুণ বৃদ্ধি পাইছে ।

ইয়াৰ দ্বাৰা কৃষকৰ মাজত প্ৰতিষ্ঠানিক ঋণ প্ৰচাৰৰ পৰিসৰৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হয়। আঁচনিখনৰ পৰিসৰত খেতিৰ খৰচ, চপোৱাৰ পিছৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু বিপণন আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

ইয়াৰ উপৰিও গ্ৰাউণ্ড লেভেল ক্ৰেডিট (GLC)-এ বেংক আৰু বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা কৃষি আৰু সংশ্লিষ্ট খণ্ডসমূহক কেন্দ্ৰীভূত ঋণ সহায় প্ৰদান কৰে। কৃষিলৈ GLC প্ৰৱাহ ২০১৩-২০১৪ চনত ৭.৩০ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৪-২০২৫ চনত ২৮.৬৭ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে ৷ ইয়াৰ পৰা কৃষি খণ্ডলৈ প্ৰতিষ্ঠানিক বিত্তীয় সাহায্যৰ গাঁথনিগত সম্প্ৰসাৰণৰ ইংগিত পোৱা যায়।

কৃষকৰ বাবে অন্তৰ্ভুক্ত সামাজিক সুৰক্ষা আগবঢ়াই নিয়া

প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ মান্ধন যোজনাই ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষকক পেঞ্চন ভিত্তিক সামাজিক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে, য’ত ৬০ বছৰ বয়সৰ পিছত মাহিলী ৩০০০ টকা পেঞ্চন প্ৰদান কৰা হয়। এই আঁচনিখন স্বেচ্ছামূলক আৰু অৱদানমূলক, ১৮ৰ পৰা ৪০ বছৰ বয়সৰ ব্যক্তিৰ বাবে যোগ্যতা আছে।

২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহলৈকে প্ৰায় ২৪.৯৫ লাখ কৃষকে এই আঁচনিৰ অধীনত নামভৰ্তি কৰিছে । ইয়াৰ পৰা কৃষকৰ মাজত সামাজিক সুৰক্ষাৰ কভাৰেজ ক্ৰমান্বয়ে সম্প্ৰসাৰিত হোৱাৰ কথা প্ৰকাশ পাইছে।

সম্পদৰ দক্ষতা আৰু বহনক্ষমতাৰ দিশত স্থানান্তৰিত হোৱা

পানী, মাটি, বীজ, শক্তি সম্পদৰ দক্ষ ব্যৱস্থাপনা কৃষি উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছে। প্ৰধানমন্ত্ৰী কৃষি সিনচাই যোজনাই জলসিঞ্চনৰ আৱৰণ আৰু পানীৰ কাৰ্যক্ষমতা শক্তিশালী কৰিছে। ১৬-২১ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ভিতৰত জলসিঞ্চন ক্ষেত্ৰৰ কভাৰেজ ৪৯.৩ শতাংশৰ পৰা ৫৫ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

বীজ আৰু ৰোপণ সামগ্ৰীৰ উপ-মিছনে প্ৰমাণিত বীজৰ যোগান বৃদ্ধি কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। এই পদক্ষেপৰ অধীনত প্ৰায় ৬.৮৫ লাখ বীজ গাঁও স্থাপন কৰা হৈছে, য’ত ১,৬৪৯ লাখ কুইণ্টল গুণগত বীজ উৎপাদন কৰা হৈছে ৷

ভূমিৰ স্বাস্থ্য কাৰ্ড (SHC) আঁচনিৰ জৰিয়তে কৃষকসকলক মাটিৰ পুষ্টিকৰ উপাদানৰ তথ্য আৰু সাৰ ব্যৱহাৰৰ নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰা হয়। ২০১৪-১৫ চনৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ পৰ্যন্ত প্ৰায় ২৬ কোটি কাৰ্ড জাৰি কৰা হৈছে, যাৰ ফলত মাটিৰ স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাপনা ক্ৰমাগতভাৱে সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ৮,৩১৩ টা মাটি পৰীক্ষাগাৰে এই প্ৰচেষ্টাক সমৰ্থন কৰে৷ ইয়াৰ উপৰিও ৭০ হাজাৰৰো অধিক কৃষি সাখীক মাটিৰ স্বাস্থ্যৰ পৰামৰ্শ প্ৰদান আৰু অৱগত কৃষি পদ্ধতিত সহায় কৰিবলৈ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে।

বহনক্ষম কৃষি পদ্ধতিয়ে শেহতীয়া বছৰবোৰত গুৰুত্ব লাভ কৰিছে। পৰম্পৰাগত কৃষি বিকাশ যোজনাই ক্লাষ্টাৰ ভিত্তিক পদ্ধতিৰ জৰিয়তে জৈৱিক কৃষিক প্ৰসাৰিত কৰে। উত্তৰ-পূব অঞ্চলৰ বাবে মিছন জৈৱিক মূল্য শৃংখল উন্নয়ন (MOVCDNER)- এ উত্তৰ-পূব অঞ্চলত জৈৱিক উৎপাদন আৰু বজাৰ সংযোগক সমৰ্থন কৰে।

২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহলৈকে ১৮.৮৪ লাখ হেক্টৰ মাটি পিকেভিৱাইৰ অধীনত সামৰি লোৱা হৈছে , যাৰ ফলত ৩৩.৯৩ লাখ কৃষক উপকৃত হৈছে। MOVCDNER ৰ অধীনত, ২০১৫-১৬ চনত আৰম্ভ হোৱাৰ পৰা ২.৭০ লাখ কৃষকৰ সহায়ত ২.৩৬ লাখ হেক্টৰ ভূমি সামৰি লোৱা হৈছে।

নেচনেল মিছন অন নেচাৰেল ফাৰ্মিং (NMNF)-এ মাটিৰ স্বাস্থ্য উন্নত কৰাৰ লগতে ইনপুট খৰচ হ্ৰাস কৰিবলৈ ৰাসায়নিক মুক্ত কৃষি পদ্ধতিৰ প্ৰসাৰ ঘটায়। এই পৰ্যন্ত এই আঁচনিখনে ৯ লাখ হেক্টৰ ভূমি সামৰি ১৯ লাখ কৃষক পঞ্জীয়ন কৰিছে ৷

ইয়াৰ উপৰিও ২০১৪-২০২৫ চনৰ ভিতৰত ২,৯৯৬ টা জলবায়ু স্থিতিস্থাপক শস্যৰ জাত মুকলি কৰা হৈছে। চৰকাৰে ৪৪৮ খন গাঁৱত জলবায়ু স্থিতিস্থাপক গাঁৱৰ আৰ্হিও প্ৰচাৰ কৰে , যাৰ ফলত সমগ্ৰ কৃষি আৰু সংশ্লিষ্ট খণ্ডৰ ৮.৫ লাখ কৃষক উপকৃত হয়। ৭৯ খন জিলাত ১.০৪ লাখ কৃষি পৰিয়াললৈ সংহত কৃষি ব্যৱস্থা (IFS) সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয় । এই হস্তক্ষেপসমূহে কৃষিৰ আয় ৫০ লাখ টকালৈ বৃদ্ধি কৰিলে। প্ৰতি হেক্টৰত বছৰি ১.৫-৩.৬ লাখ টকা।

নবীকৰণযোগ্য শক্তিও কৃষি উন্নয়নৰ অংশ হৈ পৰিছে। ২০১৯ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ উৰ্জা সুৰক্ষা তথা উত্তৰ মহাভিযান (PM KUSUM)এ কৃষিক্ষেত্ৰত সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰক সমৰ্থন কৰে। ই সৌৰ পাম্পক প্ৰসাৰিত কৰে আৰু কৃষকসকলক শক্তি উৎপাদন আৰু বিক্ৰী কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।

যোৱা কিছু বছৰত এই আঁচনিৰ যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰণ দেখা গৈছে। ২০২৫ চনৰ মাজভাগলৈকে কৃষকৰ বাবে সৌৰ পাম্প ৯২ গুণতকৈও অধিক বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে বৃদ্ধি পোৱা গ্ৰহণৰ ইংগিত দিয়ে। ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহলৈকে এই আঁচনিৰ অধীনত ২১.৭৭ লাখৰো অধিক কৃষক উপকৃত হৈছে। ১০ লাখৰো অধিক স্বতন্ত্ৰ সৌৰ কৃষি পাম্প স্থাপন কৰা হৈছে। ১৩ লাখৰো অধিক গ্ৰীড সংযুক্ত কৃষি পাম্পক সৌৰশক্তি প্ৰদান কৰা হৈছে।

এই প্ৰচেষ্টাসমূহে ক্ৰমান্বয়ে দক্ষ আৰু বহনক্ষম কৃষিৰ দিশত পৰিৱৰ্তন প্ৰতিফলিত কৰে ৷ উন্নত জলসিঞ্চন, উন্নত ইনপুট, আৰু স্বচ্ছ শক্তিৰ সমাধানে সম্পদ সংৰক্ষণৰ লগতে উৎপাদনশীলতাক সমৰ্থন কৰিছে।

লক্ষ্য সংস্কাৰৰ জৰিয়তে খাদ্য বিতৰণ ব্যৱস্থা বৃদ্ধি কৰা

বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ উন্নতি আৰু লক্ষ্য আঞ্চলিক হস্তক্ষেপে কম প্ৰদৰ্শন কৰা অঞ্চলসমূহত প্ৰৱেশ, স্বচ্ছতা আৰু অন্তৰ্ভুক্তিক শক্তিশালী কৰাত অধিক সহায় কৰিছে। ২০২৫ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী ধন-ধন্য কৃষি যোজনা (PMDDKY)ৰ লক্ষ্য হৈছে ১০০ খন নিম্ন প্ৰদৰ্শনকাৰী কৃষি জিলা। এই আঁচনিখনে জলসিঞ্চন, শস্যৰ বৈচিত্ৰ্যতা, চপোৱাৰ পিছৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু ঋণৰ উন্নত সুবিধাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ২০২৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহলৈকে এই পদক্ষেপে ১.৭ কোটি কৃষকক উপকৃত কৰিছে , তৃণমূল পৰ্যায়ত ফলাফল শক্তিশালী কৰিছে।

খাদ্যশস্য বিতৰণৰ কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধিৰ বাবে ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS) শক্তিশালী কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও যোগ্য পৰিয়ালসমূহৰ বাবে ৰাজসাহাৰ্যযুক্ত খাদ্যশস্যৰ সময়মতে লাভ কৰাটো নিশ্চিত কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা আইন (NFSA)ৰ অধীনত প্ৰায় ৭৯.৮ কোটি হিতাধিকাৰীক ৰাজসাহাৰ্যযুক্ত খাদ্যশস্য প্ৰদান কৰা হয়। তদুপৰি, SARTHAK PDS – (Scheme for Assistance in Ration Transport and Handling-Income with Automation in PDS)ৰ অধীনত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ৫০ লাখ টকা আবণ্টন দিব। অহা ৫ বছৰত ২৫,৫৩০ কোটি টকা। এই আঁচনিখনে খাদ্যশস্য বিতৰণ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰাৰ লগতে সমগ্ৰ দেশৰ প্ৰায় ৮১.৩৫ কোটি হিতাধিকাৰীৰ বাবে NFSAক সহায় কৰিব ।

এই আঁচনিৰ লক্ষ্য হৈছে খাদ্যশস্য বিতৰণ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰা আৰু সমগ্ৰ দেশৰ প্ৰায় ৮১.৩৫ কোটি হিতাধিকাৰীৰ বাবে NFSAৰ ফলপ্ৰসূ ৰূপায়ণত সহায় কৰা।

এক দেশ, এক ৰেচন কাৰ্ড (ONORC) ব্যৱস্থা ৩৬খন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলতে কাৰ্যক্ষম । প্ৰায় ৯৯.৯ শতাংশ ৰেচন কাৰ্ড এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত আধাৰ ছিড কৰা হৈছে। প্ৰায় ৯৯.৮ শতাংশ সুলভ মূল্যৰ দোকানত ইলেক্ট্ৰনিক পইণ্ট অৱ চেল ডিভাইচ আছে। এইবোৰে দেশজুৰি প্ৰায় ৫.৫০ লাখ আউটলেট সামৰি লৈছে। এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক লেনদেন ডিজিটেলাইজ কৰা হৈছে। এইদৰে বিতৰণৰ এই সংস্কাৰে স্বচ্ছতা আৰু বহনযোগ্যতা উন্নত কৰিছে।

সমবায় আৰু FPO সংস্কাৰৰ জৰিয়তে গ্ৰাম্য প্ৰতিষ্ঠানসমূহক সৱলীকৰণ কৰা

শেহতীয়া বছৰবোৰত সমবায় খণ্ডত পুনৰ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। ২০২১ চনত সহযোগিতা মন্ত্ৰালয়ৰ প্ৰতিষ্ঠা অনুষ্ঠানত প্ৰতিষ্ঠানসমূহ আৰু সমবায়ৰ সামৰ্থ শক্তিশালী কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। লক্ষ্যভিত্তিক প্ৰচেষ্টাসমূহে প্ৰাথমিক কৃষি ঋণ সমিতিসমূহৰ কাৰ্যক্ষমতা আৰু স্বচ্ছতা উন্নত কৰি শক্তিশালী কৰি তুলিছে। প্ৰমাণভিত্তিক পৰিকল্পনাক সমৰ্থন কৰিবলৈ PCSকে ধৰি ৮.৪ লাখতকৈ অধিক সমবায়ক সামৰি লোৱা এটা ৰাষ্ট্ৰীয় সমবায় তথ্যকোষ (NCD) প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।

ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহৰ সৈতে আৰ্হি উপ-বিধিসমূহ ভাগ কৰা হৈছে, যাৰ ফলত PCSক ২৫টাতকৈ অধিক ব্যৱসায়িক কাৰ্যকলাপত বৈচিত্ৰ্যতা প্ৰদান কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে । এই কাৰ্যসূচীসমূহৰ ভিতৰত আছে পেট্ৰল পাম্প, এল.পি.জি. বিতৰক, জনৌষধি কেন্দ্ৰ আৰু গ্ৰাম্য সেৱা। এই সংস্কাৰসমূহে জবাবদিহিতা বৃদ্ধি কৰিছে, কাৰ্যকৰী পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰিছে আৰু সমবায় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যক্ষমতা উন্নত কৰিছে।

ডিজিটেলাইজেশ্যনে PACS কম্পিউটাৰাইজেচন প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে সমবায় প্ৰতিষ্ঠানসমূহক আৰু অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে। সমাজসমূহক এক উমৈহতীয়া ডিজিটেল মঞ্চলৈ অনাৰ ফলত স্বচ্ছতা, দক্ষতা, আৰু তৃণমূল পৰ্যায়ৰ সেৱা প্ৰদানৰ উন্নতি হৈছে।

• ৩১খন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত কম্পিউটাৰাইজেচনৰ বাবে অনুমোদিত ৭৯,৬৩০ টা PACS
• ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে এণ্টাৰপ্ৰাইজ ৰিচ'ৰ্চ প্লেনিং (ERP) ভিত্তিক ৰাষ্ট্ৰীয় চফ্টৱেৰত ৬১,৮৬৬ টা PACS অনবৰ্ড কৰা হৈছে

তদুপৰি, ২০২০ চনত আৰম্ভ কৰা ১০,০০০ কৃষক-উৎপাদক সংগঠন গঠন আৰু প্ৰচাৰৰ কাৰ্যসূচীয়ে সামূহিক অংশগ্ৰহণৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটাইছে। ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহলৈকে ১০,০০০ FPO পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে ৷ ইয়াৰ ফলত কৃষকসকলে উৎপাদিত সামগ্ৰী একত্ৰিত কৰি বজাৰত অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে প্ৰৱেশ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

এই উন্নয়নসমূহে সংগঠিত আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ নেতৃত্বত কৃষিৰ দিশত বহল পৰিৱৰ্তনক উজ্জ্বল কৰি তুলিছে। শক্তিশালী কৃষক গোট আৰু সমবায়সমূহে বজাৰত উন্নত অংশগ্ৰহণ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী বহনক্ষমতাক সমৰ্থন কৰিছে।

ফাৰ্ম গেটৰ পৰা বজাৰলৈ: কৃষি আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰা

বজাৰৰ প্ৰৱেশ আৰু আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰাটো শেহতীয়া বছৰবোৰত এটা মূল কেন্দ্ৰবিন্দু। ২০২০-২১ চনত আৰম্ভ হোৱা কৃষি আন্তঃগাঁথনি পুঁজি(AIF)য়ে চপোৱাৰ পিছৰ আন্তঃগাঁথনিত বিনিয়োগক সহায় কৰে। ই ফাৰ্ম গেটত সংৰক্ষণ, লজিষ্টিক, আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ৫০ লাখ টকাৰ ঋণ। AIFৰ অধীনত ১.৬৮ লাখ প্ৰকল্পৰ বাবে ৮৪,২০২ কোটি টকা অনুমোদন দিয়া হৈছে। আঁচনিখনে ৫০ লাখ টকাৰ বিনিয়োগো সংগঠিত কৰিছে। ১.৩৩ লাখ কোটি টকা , গ্ৰাম্য আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰা।

ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি বজাৰে বজাৰ সংহতিৰ উন্নতি সাধন কৰিছে। ই কৃষি সামগ্ৰীৰ ব্যৱসায়ৰ বাবে এক ঐক্যবদ্ধ ইলেক্ট্ৰনিক মঞ্চ প্ৰদান কৰে। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ১,৬৫৬খন মাণ্ডী সংহত কৰা হৈছে , য'ত ১.৮০ কোটিৰো অধিক কৃষক আৰু ৪,৭২৪টা FPO পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে । এই মঞ্চই স্বচ্ছ মূল্য আৱিষ্কাৰ আৰু কৃষকসকলক প্ৰত্যক্ষভাৱে ধন পৰিশোধ কৰাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।

ভৌতিক আৰু সেৱাৰ আন্তঃগাঁথনিও সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ২০২২ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সমৃদ্ধি কেন্দ্ৰসমূহে (PMKSK) ইনপুট আৰু পৰামৰ্শদাতা সেৱাৰ বাবে ৱান ষ্টপ চেন্টাৰ হিচাপে কাম কৰে। ২০২৫ চনৰ আগষ্ট পৰ্যন্ত সমগ্ৰ দেশতে প্ৰায় ১.৮ লাখ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা হৈছে।

মেগা ফুড পাৰ্ক আঁচনিৰ জৰিয়তে কৃষক আৰু বজাৰৰ মাজত সংযোগ সুদৃঢ় হৈছে। ২০১৪ চনত ২ টাৰ পৰা ২০২৫ চনত ৪১ টালৈ বৃদ্ধি পাইছে মেগা ফুড পাৰ্কৰ সংখ্যা ২৪ টা কাৰ্যক্ষম আৰু ১৭ টা কাৰ্যকৰী হৈ আছে৷ এই উদ্যানসমূহে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, সংৰক্ষণ আৰু লজিষ্টিকছৰ বাবে আধুনিক আন্তঃগাঁথনি প্ৰদান কৰে। উন্নত আন্তঃগাঁথনি, ডিজিটেল প্লেটফৰ্ম আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ক্ষমতাই দক্ষতা বৃদ্ধি কৰিছে আৰু কৃষকৰ বাবে উন্নত আয়ৰ সুযোগ সমৰ্থন কৰিছে।

খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ সংস্কাৰৰ জৰিয়তে কৃষি আৰু উদ্যোগক সংযোগ কৰা

খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৃষি আৰু উদ্যোগৰ মাজত এক মূল যোগসূত্ৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। ই মূল্য সংযোজন সমৰ্থন কৰে আৰু বজাৰত প্ৰৱেশ উন্নত কৰে। এই খণ্ডত মুঠ মূল্য সংযোজিত ৫০ লাখ টকাৰ পৰা বৃদ্ধি পাইছে । ২০১৪-১৫ চনত ১.৩৪ লাখ কোটি টকা হৈছিল। ২০২৩ - ২৪ চনত ২.২৪ লাখ কোটি টকা৷ খাদ্য সংসাধন উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়ৰ বাজেট আবণ্টন ৫০ লাখ টকাৰ পৰা বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৪-১৫ চনত ৭৮৫.৮৬ কোটি টকা হৈছিল। ২০২৬ - ২৭ চনত ৪,০৬৪ কোটি টকা৷ নিয়োগ সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰতো এই খণ্ডই যথেষ্ট অৰিহণা যোগায়। উদ্যোগৰ বাৰ্ষিক জৰীপ (ASI), ২০২৩–২৪ অনুসৰি ইয়াৰ সংগঠিত উৎপাদন নিয়োগৰ ১২.৮৩ শতাংশ ।

খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ উদ্যোগৰ বাবে উৎপাদন-সংলগ্ন প্ৰৰোচনা আঁচনি (PLISFPI) ২০২১–২২ চনৰ পৰা ২০২৬–২৭ চনলৈকে ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। এই যোজনা খণ্ডত সক্ষমতা বৃদ্ধি আৰু মূল্য সংযোজনক প্ৰসাৰ কৰে, যাৰ বাবে আৰ্থিক ব্যয় হৈছে ১০,৯০০ কোটি টকা।

• PLISFPIৰ অধীনত খাদ্য সংসাধন উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়ে বিভিন্ন শিতানত মুঠ ১৬৫টা আৱেদন অনুমোদন জনাইছে।

• এই অনুমোদনসমূহ ২৭৪টা প্ৰকল্পৰ স্থানৰ সৈতে মিল খায়।
• হিতাধিকাৰীসকলে ৫০ লাখ টকাৰ বিনিয়োগৰ ৰিপৰ্ট দিছে। এই আঁচনিৰ অধীনত ৯,২০৭ কোটি টকা।
• ৫০ লাখ টকাৰ ইনচেন্টিভ । ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহলৈকে ২,১৬২.৫৫ কোটি টকা প্ৰদান কৰা হৈছে।

২০২০-২১ চনত আৰম্ভ হোৱা ক্ষুদ্ৰ খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ উদ্যোগৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী আনুষ্ঠানিককৰণ আঁচনি (PMFME) য়ে ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ আৰু বিকেন্দ্ৰীকৃত প্ৰক্ৰিয়াকৰণক সমৰ্থন কৰে।

৩১ ডিচেম্বৰ ২০২৫ তাৰিখলৈকে:

• ৪,০৪,০৬২ টা এপ্লিকেচন সমৰ্থিত
• ১,৭২,৭০৭ ঋণৰ সুবিধা
• ১৪,১৯০ কোটি টকাৰ ম্যাদ ঋণ বৃদ্ধি
• ৫০ টকা। মহিলা আত্মসহায়ক গোট (এছ এইচ জি)লৈ ১,২৭৭.৪৫ কোটি বীজ মূলধনৰ সহায়

এই পদক্ষেপসমূহৰ উপৰিও বৃহৎ পৰিসৰৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰাৰ ওপৰতো প্ৰচেষ্টাসমূহ গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে । প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সম্পদ যোজনাই (PMKSY) আন্তঃগাঁথনি, মূল্য সংযোজন আৰু যোগান শৃংখলক সমৰ্থন কৰে। ৫০ লাখ টকাৰ ব্যয়সাধ্যৰ সৈতে ২০১৭ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ৬,৫২০ কোটি টকাৰ এই আঁচনিখনে ১,৬০৭ টা প্ৰকল্পত অনুমোদন জনাইছে৷ ই ৭.২৫ লাখ লোকৰ বাবে কৰ্মসংস্থাপনৰ সৃষ্টি কৰিছে আৰু ২০২৫ চনৰ মাজভাগলৈকে ৫০.২৭ লাখৰো অধিক কৃষকক উপকৃত কৰিছে।

কৃষি বৈচিত্ৰ্য আৰু মিত্ৰ খণ্ডৰ বৃদ্ধি

মিত্ৰ খণ্ডত বৈচিত্ৰ্যই কৃষিৰ আয় শক্তিশালী কৰিছে আৰু কেৱল শস্যভিত্তিক আয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিছে। সংশ্লিষ্ট খণ্ডসমূহৰ ভিতৰত আছে পশুধন, মীন আৰু দুগ্ধ, একাধিক আয়ৰ ধাৰা প্ৰদান কৰা আৰু গ্ৰাম্য নিয়োগক সহায় কৰা।

অৰ্থনীতিলৈ এই খণ্ডসমূহৰ অৱদান ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। পশুপালন খণ্ড ৫০ টকাৰ পৰা বৃদ্ধি পালে। ৫.১০ লাখ কোটি টকালৈ ৫.১০ লাখ কোটি টকা। একে সময়ছোৱাত ১৫.০৬ লাখ কোটি টকা । মীন আৰু জলজ কৃষি খণ্ডও সম্প্ৰসাৰণ ঘটিল। ৫০ টকাৰ পৰা বৃদ্ধি পালে GVA। ১.১৭ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে। ৩.৬৮ লাখ কোটি টকা, কৃষি আৰু সংশ্লিষ্ট GVAৰ ৭.৫৫ শতাংশ।

গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ চালক হিচাপে পশুধন আৰু দুগ্ধজাত সামগ্ৰী

২০১৪-১৫ চনৰ পৰা পশুপালন খণ্ডত ১২.৭৭ শতাংশ চক্রবৃদ্ধি বাৰ্ষিক বৃদ্ধিৰ হাৰ(CAGR) ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে। ভাৰত বিশ্বজুৰি গাখীৰৰ সৰ্বাধিক উৎপাদনকাৰী দেশ হৈয়ে আছে, যিয়ে বিশ্বৰ উৎপাদনৰ প্ৰায় ২৫ শতাংশ অৰিহণা যোগাইছে। ২০১৪-১৫ চনত গাখীৰৰ উৎপাদন ১৪৬.৩১ মিলিয়ন টনৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ২৪৭.৮৭ মিলিয়ন টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ৬৯.৪ শতাংশতকৈ অধিক বৃদ্ধিৰ প্ৰতিফলন ঘটাইছে । উন্নত উপলব্ধতাই পুষ্টিৰ ফলাফলক সমৰ্থন কৰিছে। ২০২৪-২৫ চনত জনমূৰি গাখীৰৰ উপলব্ধতা প্ৰতিদিনে ৪৮৫ গ্ৰাম হৈছিল, যাৰ তুলনাত বিশ্বৰ গড় প্ৰতিদিনে ৩২৮ গ্ৰাম৷

উৎপাদনশীলতাৰ লাভে এই সম্প্ৰসাৰণক সমৰ্থন কৰিছে:

• থলুৱা গৰুৰ উৎপাদনশীলতা ২০১৪-১৫ চনত ৯২৭ কিলোগ্ৰামৰ পৰা ২০২৩-২৪ চনত ১২৯২ কিলোগ্ৰামলৈ বৃদ্ধি পাইছে
• ম’হৰ উৎপাদনশীলতা ১৮৮০ কিলোগ্ৰামৰ পৰা ২১৬১ কিলোগ্ৰামলৈ বৃদ্ধি পায়
• সামগ্ৰিকভাৱে গৰুৰ উৎপাদনশীলতা ২০১৩-১৪ চনত ১,৬৪৮.১৭ কিলোগ্ৰামৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ২০৭৯ কিলোগ্ৰামলৈ উন্নত হৈছে

হাঁহ-কুকুৰা আৰু মাংস উৎপাদনো সম্প্ৰসাৰিত হৈছে, ভাৰতে কণী উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত দ্বিতীয় আৰু মাংস উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বজুৰি চতুৰ্থ স্থান লাভ কৰিছে :

• ২০১৪-১৫ চনত কণীৰ উৎপাদন ৭৮.৪৮ বিলিয়নৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ১৪৯.১১ বিলিয়নলৈ বৃদ্ধি পাইছে
• জনমূৰি উপলব্ধতা বছৰি ৬২ৰ পৰা ১০৬টালৈ বৃদ্ধি পাইছে
• মাংসৰ উৎপাদন ৬৬.৯ কোটি টনৰ পৰা ১ কোটি ৫ কোটি টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে

জলজ কৃষি সম্প্ৰসাৰণৰ পৰা মীন সামূহিককৰণলৈকে

এই দশকত ভাৰতৰ মীন খণ্ডই ৮.৭৪ শতাংশ গড় বাৰ্ষিক বৃদ্ধিৰ হাৰ ৰেকৰ্ড কৰিছে । ২০১৩-১৪ চনত মুঠ মাছৰ উৎপাদন ৯.৫৮ মিলিয়ন টনৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ১৯.৭৮ মিলিয়ন টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে। আভ্যন্তৰীণ মীনপালন আৰু জলজ কৃষি এই সম্প্ৰসাৰণৰ প্ৰধান চালক। একে সময়ছোৱাত ৬.১৪ মিলিয়ন টনৰ পৰা ১৫.১৬ মিলিয়ন টনলৈ এই খণ্ডটোৱে ১৪৭ শতাংশ বৃদ্ধি পঞ্জীয়ন কৰে । ইয়াৰ উপৰিও মীন খণ্ডত ২,১৯৫টা কৃষক মীন উৎপাদক সংস্থা (FFPO) গঠনৰ জৰিয়তে সামূহিককৰণ শক্তিশালী কৰা হৈছে । প্ৰতিষ্ঠানিক সহায়ো সম্প্ৰসাৰিত হৈছে, কিষাণ ক্ৰেডিট কাৰ্ড আঁচনিৰ অধীনত ৪.৩৯ লাখ মাছমৰীয়াক সামৰি লোৱা হৈছে। ইয়াৰ ফলত ঋণৰ সুবিধা উন্নত হৈছে আৰু খণ্ডগত স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধি পাইছে।

মৌপালন আৰু জৈৱ শক্তিৰ উদীয়মান সুযোগ

ৰাষ্ট্ৰীয় মৌপালন আৰু মৌ অভিযান (NBHM): ২০২০ চনত আৰম্ভ হোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় মৌপালন আৰু মৌ অভিযানেবিজ্ঞানসন্মত মৌপালন আৰু গ্ৰাম্য জীৱিকাৰ প্ৰসাৰ ঘটায়। মৌ উৎপাদন ০.০৮১ মিলিয়ন টনৰ পৰা ০.১৫২ মিলিয়ন টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে৷ লগতে, ৰপ্তানি ২৪০ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত ভাৰত মৌ ৰপ্তানিৰ আগশাৰীৰ দেশ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।

ইথানল মিশ্ৰণ পেট্ৰল (EBP) কাৰ্যসূচী: কৃষি বৈচিত্ৰ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান হিচাপে জৈৱ শক্তি আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। শক্তি সুৰক্ষাত অৰিহণা যোগোৱাৰ লগতে কৃষকৰ আয়ত সহায় কৰে।

ইথানল হৈছে চুপাৰিৰ উপজাত সামগ্ৰী আৰু খাদ্য শস্যৰ পৰা উৎপাদিত কৃষিভিত্তিক ইন্ধন। ইথানল মিশ্ৰিত পেট্ৰল কাৰ্যসূচীয়ে আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিবলৈ আৰু ঘৰুৱা উৎপাদনত সহায় কৰিবলৈ পেট্ৰ’লৰ সৈতে ইয়াৰ মিশ্ৰণক প্ৰসাৰিত কৰে।

যোৱা দশকত এই কাৰ্যসূচী যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰিত হৈছে:

• ইথানলৰ ক্ৰয় ২০১৩-১৪ চনত ৩৮ কোটি লিটাৰৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ৯০৪ কোটি লিটাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে
• ইবিপি কাৰ্যসূচীৰ অধীনত ৰাজহুৱা খণ্ডৰ তেল বিপণন কোম্পানীসমূহে (OMC) পেট্ৰ'লৰ সৈতে মিহলি কৰা ইথানলৰ গড় শতাংশ ইএছৱাই ২০২৫-২৬ (২০২৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহলৈকে) ২০১৪-১৫ চনৰ ১.১৪ শতাংশৰ পৰা ২০ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে
• চেনি কলৰ পৰা ৫০ লাখ টকাৰ ওপৰত উপাৰ্জন| বিগত দশকত ইথানল বিক্ৰীৰ পৰা ১.২৯ লাখ কোটি টকা , আৰু...
• ৫০ লাখতকৈ অধিক বিনিয়োগ। এই খণ্ডত ৪২ হাজাৰ কোটি টকা সংগঠিত কৰা হৈছে।

এই ধাৰাটোৱে প্ৰতিফলিত কৰে যে জৈৱ শক্তিৰ পদক্ষেপে বহল গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিক শক্তিশালী কৰাৰ লগতে আয়ৰ বৈচিত্ৰ্যতাক সমৰ্থন কৰিছে।

কৃষি আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৃত খাদ্য ৰপ্তানিৰ জৰিয়তে বিশ্ব সংহতি বৃদ্ধি কৰা

কৃষি আৰু সংশ্লিষ্ট ৰপ্তানিয়ে বিশ্বৰ বজাৰৰ সৈতে ভাৰতৰ একত্ৰীকৰণ শক্তিশালী কৰিছে। উৎপাদন, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ক্ষমতা, আৰু বজাৰত প্ৰৱেশৰ বৃদ্ধিয়ে এই সম্প্ৰসাৰণক সমৰ্থন কৰিছে।

কৃষি ৰপ্তানিৰ মূল্য ২০১৩-১৪ চনত ৩৭.২৯ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ৫১.১ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ ফলত প্ৰায় ৩৭ শতাংশ বৃদ্ধি পোৱা গৈছে৷ ইয়াৰ দ্বাৰা ভাৰতীয় কৃষিৰ বিশ্ব বাণিজ্য আৰু মূল্য শৃংখলৰ সৈতে অবিৰত সংহতিৰ ইংগিত পোৱা যায়।

ৰপ্তানি বাস্কেটৰ বৈচিত্ৰ্যতা

ৰপ্তানিৰ টোপোলাটো প্ৰাথমিক আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৃত সামগ্ৰী দুয়োটাতে সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ভাৰত ধান, মছলা, সাগৰীয় সামগ্ৰী, কপাহ আৰু চেনিৰ শীৰ্ষ বিশ্ব ৰপ্তানিকাৰক হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।

সংসাধিত খাদ্য ৰপ্তানিয়ে সময়ৰ লগে লগে কৃষি ৰপ্তানিৰ বৃহৎ অংশ লাভ কৰিছে। ২০১৪-১৫ চনত তেওঁলোকৰ অংশীদাৰিত্ব ১৩.৭ শতাংশৰ পৰা ২০২৪-২৫ চনত ২০.৪ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিটো প্ৰায় ৪৯ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে৷ ইয়াৰ দ্বাৰা বৃদ্ধি পোৱা মূল্য সংযোজন আৰু উন্নত বিশ্ব প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা প্ৰতিফলিত হৈছে।

সামুদ্ৰিক ৰপ্তানিও বাস্কেটৰ ভিতৰত শক্তিশালী বৃদ্ধি দেখুৱাইছে। ২০১৩-১৪ চনত সাগৰীয় খাদ্যৰ ৰপ্তানি ৩.৬৪ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ পৰা ২০২৪ - ২৫ চনত প্ৰায় ৭.৫২ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ ফলত প্ৰায় ১০৬ শতাংশ বৃদ্ধি পোৱা গৈছে৷ এই ৰপ্তানি এতিয়া ১৩০ খনতকৈও অধিক দেশত উপনীত হৈছে , যাৰ ফলত বিশ্বৰ সাগৰীয় খাদ্যৰ বজাৰত ভাৰতৰ উপস্থিতি শক্তিশালী হৈছে।

এই উন্নয়নসমূহে অধিক বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ আৰু মূল্য সংযোজিত ৰপ্তানিৰ টোপোলাৰ দিশত পৰিৱৰ্তন হোৱাৰ ইংগিত দিয়ে। কৃষি ৰপ্তানি প্ৰাথমিক সামগ্ৰীৰ বাহিৰলৈ ক্ৰমান্বয়ে প্ৰক্ৰিয়াকৃত আৰু উচ্চ মূল্যৰ সামগ্ৰীৰ দিশত আগবাঢ়িছে।

ডিজিটেল প্লেটফৰ্ম আৰু নিখুঁত প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে কৃষিক আধুনিকীকৰণ

প্ৰযুক্তিয়ে ক্ৰমান্বয়ে কৃষি পদ্ধতিক গঢ় দিছে। ডিজিটেল ব্যৱস্থাই পৰিকল্পনা উন্নত কৰিছে, সেৱা প্ৰদান শক্তিশালী কৰিছে, আৰু কৃষকসকলক সময়মতে তথ্য লাভ কৰাত সহায় কৰিছে।

ডিজিটেল কৃষি অভিযান : ডিজিটেল কৃষি অভিযানে কৃষিৰ বাবে এক ঐক্যবদ্ধ ডিজিটেল পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সৃষ্টি কৰিছে। ই কৃষকৰ তথ্যকোষ, ভূমিৰ ৰেকৰ্ড আৰু শস্যৰ তথ্য একত্ৰিত কৰি লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ আৰু স্বচ্ছতা উন্নত কৰে।

এই সম্প্ৰসাৰণ ডিজিটাইজেচনৰ স্কেলত দেখা যায়। ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহলৈকে ৭.৬৩ কোটিতকৈ অধিক কৃষক আইডি সৃষ্টি কৰা হৈছে, আৰু প্ৰায় ২৩.৫ কোটি শস্যৰ প্লট ডিজিটেলাইজ কৰা হৈছে। এই ব্যৱস্থাসমূহে উন্নত পৰিকল্পনাক সমৰ্থন কৰে আৰু সুবিধাসমূহৰ অধিক সঠিক প্ৰদান সক্ষম কৰে।

নমো ড্ৰোণ দিদি : ২০২৩ চনত আৰম্ভ কৰা এই পদক্ষেপে মহিলা আত্মসহায়ক গোটসমূহে কৃষি কাৰ্যকলাপৰ বাবে ড্ৰোণ ব্যৱহাৰৰ প্ৰসাৰ ঘটায়। ৫০ লাখ টকা ব্যয় সাপেক্ষে এই আঁচনিখনত অনুমোদন জনোৱা হয়। ২০২৩-২৪ চনৰ পৰা ২০২৫-২৬ চনলৈকে ১,২৬১ কোটি টকা৷

এই আঁচনিৰ অধীনত ২০২৩-২৪ চনত ৫০০খন ড্ৰোণ বিতৰণ কৰা হৈছিল। এই আঁচনিখনে ড্ৰোণ ভিত্তিক জীৱিকাৰ সুযোগ আৰু আধুনিক কৃষি প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে মহিলাসকলক সবল কৰি তুলিছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় কীট নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা : ৰাষ্ট্ৰীয় কীট নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থাই কীট-পতংগৰ আক্ৰমণৰ বাস্তৱ সময়ৰ নিৰীক্ষণ সমৰ্থন কৰে। ইয়াত ডিজিটেল সঁজুলি আৰু ক্ষেত্ৰ পৰ্যায়ৰ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰি আগতীয়া সতৰ্কবাণী আৰু পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰা হয়।

২০২৪ চনৰ আগষ্ট মাহত আৰম্ভ হোৱা এই ব্যৱস্থাই ৬৬টা শস্য সামৰি লয় আৰু ৪৩২টাতকৈও অধিক কীট প্ৰজাতিৰ ওপৰত নিৰীক্ষণ কৰে। ইয়াক ১০,০০০ৰো অধিক ক্ষেত্ৰ কৰ্মীয়ে ব্যৱহাৰ কৰি আছে, যাৰ ফলত কৃষকসকলক সময়মতে পৰামৰ্শ দিব পৰা যাব। ইয়াৰ ফলত শস্যৰ ক্ষতি হ্ৰাস কৰাত সহায় হয় আৰু উদীয়মান বিপদৰ প্ৰতি সঁহাৰি উন্নত হয়।

কিষাণ ই-মিত্ৰ : কিষাণ ই-মিত্ৰই কৃষকসকলক আঁচনি আৰু সেৱাৰ তথ্যৰ ডিজিটেল প্ৰৱেশৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে এই প্লেটফৰ্মে ৯৫ লাখৰো অধিক প্ৰশ্ন চম্ভালিছে, দৈনিক ৮,০০০ৰো অধিক প্ৰশ্নৰ ক্ষমতা আছে। ই ১১টা আঞ্চলিক ভাষাত উপলব্ধ, সমগ্ৰ অঞ্চলৰ কৃষকৰ বাবে সুলভতা উন্নত কৰে। এই লক্ষ্যভিত্তিক পদক্ষেপসমূহে প্ৰযুক্তি-চালিত কৃষিৰ দিশত ক্ৰমান্বয়ে পৰিৱৰ্তন প্ৰতিফলিত কৰে। ডিজিটেল সঁজুলিসমূহে কাৰ্যকৰী দক্ষতা উন্নত কৰিছে, প্ৰতিষ্ঠানিক প্ৰসাৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে, আৰু সেৱা, তথ্য, আৰু বিপদ ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থাৰ দ্ৰুত প্ৰৱেশ সক্ষম কৰিছে।

জ্ঞান-চালিত বৃদ্ধি: কৃষি সম্প্ৰসাৰণ আৰু পৰামৰ্শদাতা সেৱাৰ স্কেলিং

কৃষি ক্ৰমান্বয়ে প্ৰযুক্তি-চালিত আৰু জলবায়ুৰ প্ৰতি সংবেদনশীল হৈ পৰাৰ লগে লগে কৃষকৰ জ্ঞান ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰাটো ক্ৰমান্বয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে। প্ৰশিক্ষণ আৰু সম্প্ৰসাৰণ কাৰ্যসূচীয়ে কৃষকসকলক উন্নত পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰিছে, স্থানীয় প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাইছে, আৰু বৈজ্ঞানিক পৰামৰ্শদাতা সমৰ্থন লাভ কৰিছে।

কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ (KVK) : ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদে (ICR) প্ৰতিষ্ঠা কৰা কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ (KVK) সমগ্ৰ দেশতে ফ্ৰণ্টলাইন কৃষক-প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰে। ৭৩১টা KVKৰ জৰিয়তে ২০২১-২২ আৰু ২০২৩-২৪ চনৰ ভিতৰত কৃষি পদ্ধতি আৰু প্ৰযুক্তি গ্ৰহণৰ ওপৰত প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচীয়ে প্ৰায় ৫৮.০২ লাখ কৃষকৰ মাজত উপনীত হয়। কেৱল ২০২৪-২৫ চনৰ প্ৰথম দহ মাহত ১৮.৫৬ লাখ কৃষকক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল।

কৃষি প্ৰযুক্তি ব্যৱস্থাপনা সংস্থা (ATMA) : কৃষি প্ৰযুক্তি ব্যৱস্থাপনা সংস্থাই বিকেন্দ্ৰীকৃত কৃষি সম্প্ৰসাৰণ ব্যৱস্থাক সমৰ্থন কৰে। ইয়াত জিলা পৰ্যায়ৰ কৃষক পৰামৰ্শদাতা সেৱা শক্তিশালী কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।

আঁচনিৰ অধীনত প্ৰশিক্ষণৰ কভাৰেজ যথেষ্ট হৈয়েই আছে। ২০২১-২২ চনত প্ৰায় ৩২.৩৮ লাখ কৃষকক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল , তাৰ পিছতে ২০২২-২৩ চনত ৪০.১১ লাখ আৰু ২০২৩-২৪ চনত ৩৬.৬০ লাখ কৃষকক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল৷ ২০২৫ চনৰ জানুৱাৰী মাহলৈকে প্ৰায় ১৮.৩০ লাখ কৃষকক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল।

সামগ্ৰিকভাৱে ২০২১ চনৰ পৰা ২০২৫ চনৰ ভিতৰত প্ৰায় ১.২৭ কোটি কৃষকক ATMAৰ অধীনত প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে৷ এই প্ৰচেষ্টাসমূহে সজাগতা আৰু উন্নত পদ্ধতি গ্ৰহণৰ উন্নতি সাধন কৰিছে।

ইয়াৰ উপৰিও সম্প্ৰসাৰণ সেৱাই কৃষকসকলক উন্নত পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰাত আৰু পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনোৱাত সহায় কৰিছে। গৱেষণা আৰু ক্ষেত্ৰ পৰ্যায়ৰ ৰূপায়ণৰ মাজৰ সংযোগো শক্তিশালী কৰি তুলিছে।

স্থিতিস্থাপক আৰু সংহত কৃষি পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ দিশত আগবাঢ়ি যোৱা

লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হস্তক্ষেপসমূহে ভাৰতৰ কৃষি খণ্ডত এক গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে। নীতি সংস্কাৰসমূহে উৎপাদনশীলতা, আয়ৰ স্থিতিশীলতা, আৰু বিপদ প্ৰশমনৰ ওপৰত ক্ৰমান্বয়ে গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। বৃদ্ধি পোৱা উৎপাদন আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক কাৰ্যকাৰিতা প্ৰমাণে অধিক স্থিতিস্থাপক পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ দিশত পৰিৱৰ্তন প্ৰতিফলিত কৰে। ইয়াক ঋণ, বীমা, সম্প্ৰসাৰিত এমএছপি কাৰ্য্যকলাপ, আৰু ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নত প্ৰৱেশৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত।

সংহত মূল্য শৃংখলত কৌশলগত বিনিয়োগে পামৰ পৰা বজাৰলৈ সংযোগক অনুকূল কৰি তুলিছে। লগতে, মিত্ৰ কাৰ্য্যকলাপৰ সম্প্ৰসাৰণে গ্ৰাম্য জীৱিকাৰ ফলপ্ৰসূ বৈচিত্ৰ্যতা সৃষ্টি কৰিছে। তদুপৰি, এই হস্তক্ষেপসমূহে অন্নদাতাসকলক শক্তিশালী কৰাৰ লগতে অধিক স্থিতিস্থাপক, অন্তৰ্ভুক্ত আৰু বহনক্ষম কৃষি খণ্ডৰ ভেঁটি স্থাপন কৰে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

অৰ্থনৈতিক পৰিক্ৰমা কেবিনেট সমিতি

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2095068&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265788&reg=3&lang=1

কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237739&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2239789&reg=3&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS450_OAibYg.pdf?source=pqals

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=105862&reg=3&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS450_OAibYg.pdf?source=pqals

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=110936&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=112426&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149244&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2244628&reg=3&lang=1

https://icar.org.in/en/agricultural-extension-division/achievements-agricultural-extension-division

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU3226_xbrVz9.pdf?source=pqars

বিত্ত মন্ত্ৰালয়

https://www.indiabudget.gov.in/doc/eb/allsbe.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2251315&reg=3&lang=1#:~:text=In%20this%20context%2C%20it%20is,like%20pulses%20and%20edible%20oilseeds

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU1981_EnKkCu.pdf?source=pqars#:~:text=The%20credit%20limit%20to%20all,60.50%25%20in%202016%2D17

https://www.mofpi.gov.in/sites/default/files/ob_14-15.pdf.pdf

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=106273&reg=3&lang=2#:~:text=Agricultural%20Exports%20Increase%20by%205.1,Marine%20Exports%20up%20by%2045%25&text=Agricultural%20exports%20(including%20marine)%20grew,44.8%25%20over%20the%20same%20period

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237490&reg=3&lang=1

ৰাসায়নিক আৰু সাৰ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2239623&reg=3&lang=1#:~:text=Encouraging%20adoption%20of%20alternative%20fertilizers,its%20inception%20in%202015%E2%80%9316

নতুন আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2042069&reg=3&lang=2#:~:text=Posted%20On:%2006%20AUG%202024%202:56PM%20by,under%20the%20PM%2DKUSUM%20scheme%20benefiting%20the%20farmers:%2D

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2244667&reg=1&lang=1

গ্ৰাহক পৰিক্ৰমা, খাদ্য আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210211

সহযোগিতা মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247832&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245119&reg=3&lang=2

খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2212769&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2254015&reg=3&lang=2

মীন, পশুপালন আৰু দুগ্ধ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212290&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225760

পেট্ৰলিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220434&reg=3&lang=2

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU1898_HVBDeE.pdf?source=pqars

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157935&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2238004&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149246&reg=37&lang=1

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/jun/doc202567565801.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179514

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=158169&NoteId=158169&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2234117&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155859&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2254015&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157597&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/feb/doc2026214789901.pdf

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=157897&id=157897&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2186124&reg=3&lang=2

 PDF চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

******

পিআইবি গৱেষণ