पत्र सूचना कार्यालय

ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ವಲಯವು ಕಳೆದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಉತ್ಪಾದಕತೆ, ಆದಾಯ ಬೆಂಬಲ, ಅಪಾಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣದಾದ್ಯಂತ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪೂರಕ ವಲಯದ ಜಿವಿಎ (ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ) 2014-15 ರಲ್ಲಿ ರೂ. 20.9 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಇದ್ದದ್ದು 2023-24 ರ ವೇಳೆಗೆ ರೂ. 48.7 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಶುಸಂಗೋಪನೆ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಹಾಗೂ ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯಂತಹ ಪೂರಕ ವಲಯಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯೊಂದಿಗೆ, 2024-25 ರಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯು 357.73 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳನ್ನು ತಲುಪಿದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ನೀರಾವರಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿವೆ, ಸಾಲದ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ವಿಮಾ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿವೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಏಕೀಕರಣವು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆ ನೆರವು, ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಂತಹ ಕ್ರಮಗಳು ಆದಾಯದ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿವೆ. ಪೂರಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಇಂಧನದ ಕಡೆಗೆ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆದಾಯದ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ, ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜಿತ ಕೃಷಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ರೈತರ ಸಬಲೀಕರಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ವಿಸ್ತರಣೆ

ಕಳೆದ 12 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ವಲಯವು ರೈತರ ಸಬಲೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರವಾದ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಕೇವಲ ಕಲ್ಯಾಣ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡುವುದರ ಆಚೆಗೂ ಗಮನ ಹರಿಸಿ, ಉತ್ಪಾದಕತೆ, ಆದಾಯ ಭದ್ರತೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವತ್ತ ಗಮನವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆ, ವಿಸ್ತರಿತ ನೀರಾವರಿ, ಸಾಲದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಭ್ಯತೆ, ಬಲವಾದ ವಿಮಾ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪೂರಕ ವಲಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿವೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಿಸ್ತರಿಸಲಾದ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ (ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆ) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿವೆ, ಲಾಭದಾಯಕ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಗಳು, ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು, ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ-ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಕೃಷಿ ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಯಾದ್ಯಂತ ಹೊಸ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ರೈತ ಕೇಂದ್ರಿತ ಕೃಷಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯತ್ತ ಕ್ರಮೇಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.

ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ವಲಯದ ಉದಯ: ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯೂದಯ

ಕಳೆದ ಒಂದು ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪೂರಕ ವಲಯಗಳು ನಿರಂತರ ನೀತಿ ಗಮನ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೂಡಿಕೆಯ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಗಣನೀಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಉದ್ದೇಶಿತ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಸುಧಾರಿತ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ವರ್ಧಿತ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿವೆ.

ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪೂರಕ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಶಕದ ಬೆಳವಣಿಗೆ

ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪೂರಕ ವಲಯವು ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 18 ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ವಲಯದ ಜಿವಿಎ 2014-15 ರಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ರೂ. 20.9 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಿಂದ 2023-2024 ರ ವೇಳೆಗೆ ರೂ. 48.7 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಬೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಲಯವು ಶೇಕಡಾ 8.83 ರಷ್ಟು ಸಂಯುಕ್ತ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ದರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ.

ಬೆಳೆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಂದಲೂ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಬೆಳೆಗಳ ಜಿವಿಎ 2014-15 ರಲ್ಲಿದ್ದ ರೂ. 12,92,874 ಕೋಟಿಯಿಂದ 2023-24 ರ ವೇಳೆಗೆ ರೂ. 26,52,891 ಕೋಟಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಕೃಷಿಗೆ ವರ್ಧಿತ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು

ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೂಡಿಕೆಯು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ರೈತರ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆಯ ಬಜೆಟ್ ಹಂಚಿಕೆಯು 2013-14 ರಲ್ಲಿದ್ದ ರೂ. 27,663 ಕೋಟಿಯಿಂದ 2026-27 ರ ವೇಳೆಗೆ ರೂ. 1,40,528.78 ಕೋಟಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಗಮನಾರ್ಹ ಹೆಚ್ಚಳವು ನಿರಂತರ ನೀತಿ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದಲ್ಲಿನ ನಿರಂತರ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೃಷಿ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವೇಗ

ಒಟ್ಟು ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯು 2013-14 ರಲ್ಲಿದ್ದ 265.05 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಂದ 2024-25 ರ ವೇಳೆಗೆ 357.73 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಜೋಳ ಮತ್ತು ದಪ್ಪ ಧಾನ್ಯಗಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಿಂದ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ 'ಶ್ರೀ ಅನ್ನ' ಎಂದು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಿರಿಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶ ಮಿಷನ್ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದೆ. ಈ ಮಿಷನ್ ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು ಮತ್ತು ದಪ್ಪ ಧಾನ್ಯಗಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಧಾರಿತ ಬೀಜಗಳು, ಉತ್ತಮ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಳವಡಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

• ಅಕ್ಕಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯು 2024-25 ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಯ 150.18 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ತಲುಪಿದೆ, ಇದು 2014-15 ಕ್ಕೆ (105.48 Mt) ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಶೇಕಡಾ 42.38 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಕ್ಕಿ ಉತ್ಪಾದಕ ದೇಶವಾಗಿದೆ.
• ಗೋಧಿಯು 2024-25 ರಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ 117.94 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ, ಇದು 2014-15 ರಿಂದ ಶೇಕಡಾ 36 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
• ಜೋಳದ (ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ) ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸಹ 2024-25 ರಲ್ಲಿ 43.40 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ತಲುಪಿದೆ, ಇದು 2014-15 ರಲ್ಲಿದ್ದ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ (24.17 Mt) ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 79 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ.

ತೈಲಬೀಜಗಳ ವಲಯದಲ್ಲೂ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯತ್ತ ಕೈಗೊಂಡ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ತೈಲಬೀಜಗಳು 2024-25 ರಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ 42.99 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿವೆ, ಇದು 2014-15 ರಲ್ಲಿದ್ದ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ (27.51 Mt) ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಶೇಕಡಾ 56 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಖಾದ್ಯ ತೈಲದ ಆಮದು ಅವಲಂಬನೆಯು 2015-16 ರಲ್ಲಿದ್ದ ಶೇಕಡಾ 63.2 ರಿಂದ 2023-24 ರ ವೇಳೆಗೆ ಶೇಕಡಾ 56.25 ಕ್ಕೆ ಕುಸಿದಿದೆ, ಇದು ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ತೈಲಬೀಜಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಶೇಕಡಾ 18 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 55 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದರೆ, ಉತ್ಪಾದಕತೆಯು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 31 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ತೋಟಗಾರಿಕಾ ವಲಯವು ಸಹ ಕೃಷಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ವಲಯವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಇದು ಬೆಳೆ ವಲಯದ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 37 ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಉತ್ಪಾದನೆಯು 2013-14 ರಲ್ಲಿದ್ದ 280.70 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಂದ 2024-25 ರ ವೇಳೆಗೆ 369.05 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಸುಧಾರಿತ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೇಡಿಕೆಯ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೌಲ್ಯದ ಬೆಳೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ವಲಯವಾರು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಉತ್ಪಾದನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು, ರೈತರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಕೃಷಿ ನೀತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ: ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ನೀತಿಯ ಬಲವರ್ಧನೆ (2014-2026)

ಕಳೆದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಕೃಷಿ ನೀತಿಯನ್ನು ನೀರಾವರಿ, ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು, ಅಪಾಯ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಉಪಕ್ರಮಗಳ ಸರಣಿಯು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಯೋಜಿತ ಮತ್ತು ರೈತ ಕೇಂದ್ರಿತ ಕೃಷಿ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಕಡೆಗೆ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ.

ಆರಂಭಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕೃಷಿ ಸಿಂಚಾಯಿ ಯೋಜನೆ ನೀರಾವರಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು. ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಡ್ ಯೋಜನೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೋಕುಲ್ ಮಿಷನ್ ಸ್ಥಳೀಯ ತಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿತು.

ನಂತರದ ಗಮನವು ಉತ್ಪಾದನಾ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದರ ಕಡೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಫಸಲ್ ಬಿಮಾ ಯೋಜನೆ ಬೆಳೆ ವಿಮಾ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು, ಹಾಗೆಯೇ ಇ-ನಾಮ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕೃಷಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು. 2018 ರ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ಸುಧಾರಣೆಯು ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚದ 1.5 ಪಟ್ಟು ನಿಗದಿಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬೆಲೆ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು.

ರೈತರ ಆದಾಯದ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆಯು ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕಿಸಾನ್ ಸಮ್ಮಾನ್ ನಿಧಿ ನೇರ ಆದಾಯ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕಿಸಾನ್ ಮಾನ್-ಧನ್ ಯೋಜನೆ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ರೈತರಿಗೆ ಪಿಂಚಣಿ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಕೃಷಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕಿಸಾನ್ ಸಂಪದ ಯೋಜನೆ ಕೊಯ್ಲಿನ ನಂತರದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆಯಲ್ಲಿನ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು.

ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರ ನೇತೃತ್ವದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೂ ಸಹ ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಸಹಕಾರ ಸಚಿವಾಲಯವು ಸಹಕಾರಿ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರ ಆಧಾರಿತ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.

ಇದಲ್ಲದೆ, ಇತ್ತೀಚಿನ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿವೆ. ಖಾದ್ಯ ತೈಲಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಷನ್ - ಆಯಿಲ್ ಪಾಮ್ ಮತ್ತು ಖಾದ್ಯ ತೈಲಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಷನ್ - ತೈಲಬೀಜಗಳು ದೇಶೀಯ ಖಾದ್ಯ ತೈಲ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದವು. ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಕಿಸಾನ್ ಸಮೃದ್ಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಕೃಷಿ ಪರಿಕರಗಳು ಮತ್ತು ಸಲಹಾ ಸೇವೆಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದವು. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ-ಧನ್ ಧಾನ್ಯ ಕೃಷಿ ಯೋಜನೆಯಂತಹ ಹೊಸ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿರ್ಭರತೆಗಾಗಿನ ಮಿಷನ್ ಆಮದು ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತೀಯ ರೈತರ ಸಬಲೀಕರಣ: ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆ

ಕಳೆದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರದ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಕೃಷಿ ಚಕ್ರದಾದ್ಯಂತ ಅಂದರೆ ಕೃಷಿ ಬೇಸಾಯ ಮತ್ತು ವಿಮಾ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬೆಳೆ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು ರೈತರಿಗೆ ನೇರ ಆದಾಯದ ನೆರವನ್ನು ಸಹ ಬಲಪಡಿಸಿವೆ.

ನೇರ ಸೌಲಭ್ಯ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮೂಲಕ ರೈತರ ಆದಾಯದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸಾಂಸ್ಥಿಕಗೊಳಿಸುವುದು

ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕಿಸಾನ್ ಸಮ್ಮಾನ್ ನಿಧಿ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ರೈತರಿಗೆ ಖಾತರಿಯಾದ ಆದಾಯದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಸಾಲದ ಮೂಲಗಳ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಜೊತೆಗೆ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಗೃಹಬಳಕೆಯ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಸರಿದೂಗಿಸುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿ, ಅರ್ಹವಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೈತ ಕುಟುಂಬವು ವಾರ್ಷಿಕ ರೂ. 6,000 ಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಮೊತ್ತವನ್ನು ನೇರ ಸೌಲಭ್ಯ ವರ್ಗಾವಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ರೂ. 2,000 ಗಳ ಮೂರು ಸಮಾನ ಕಂತುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗಿನಿಂದ, ಪಿಎಂ -ಕಿಸಾನ್‌ ಯೋಜನೆಯು 22 ಕಂತುಗಳ ಮೂಲಕ ರೂ. 4.28 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಣವನ್ನು ವಿತರಿಸಿದೆ. ಇದು ದೇಶಾದ್ಯಂತ 9.44 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ರೈತ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 25 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವು ಮಹಿಳಾ ಫಲಾನುಭವಿಗಳಿಗೆ ಸಂದಾಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕುಟುಂಬಗಳಾದ್ಯಂತ ಯೋಜನೆಯ ಅಂತರ್ಗತ ತಲುಪುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಯೋಜನೆಯು ರೈತರಿಗಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾದ ಡಿಬಿಟಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಇದು ಫಲಾನುಭವಿಗಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಆದಾಯದ ನೆರವನ್ನು ತಲುಪಿಸುವ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಬೆಳೆ ವಿಮೆ ಮತ್ತು ಅಪಾಯ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಇಳುವರಿಯ ರಕ್ಷಣೆ

 ಕೃಷಿಯು ಬರಗಾಲ, ಪ್ರವಾಹ, ಚಂಡಮಾರುತ, ಕೀಟಗಳ ದಾಳಿ ಮತ್ತು ಇತರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತುತ್ತಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅಪಾಯಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ ಆದಾಯದ ನಷ್ಟವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯ ನಿರಂತರತೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಬಹುದು.

ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಫಸಲ್ ಬಿಮಾ ಯೋಜನೆ ರೈತರಿಗೆ ಸರಳ, ಕೈಗೆಟುಕುವ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರವಾದ ಬೆಳೆ ವಿಮಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪಿಎಂಎಫ್‌ಬಿವೈ ಬಿತ್ತನೆಗೆ ಮುಂಚಿನ ಮತ್ತು ಕೊಯ್ಲಿನ ನಂತರದ ನಷ್ಟಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಳೆ ಚಕ್ರವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು "ಒಂದು ದೇಶ, ಒಂದು ಬೆಳೆ, ಒಂದು ಪ್ರೀಮಿಯಂ" ತತ್ವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಏಕರೂಪದ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ದರಗಳನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

PMFBY ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಂದುಕೊರತೆ ನಿವಾರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು, 'ಕೃಷಿ ರಕ್ಷಕ್ ಪೋರ್ಟಲ್ ಮತ್ತು ಸಹಾಯವಾಣಿ' ಸಂಖ್ಯೆ 14447 ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕುಂದುಕೊರತೆ ನಿವಾರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 500 ಅಧಿಕಾರಿಗಳು/ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 4 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ರೈತರು ವಿಮೆ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ಇದರ ವ್ಯಾಪಕ ತಲುಪುವಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಕೃಷಿಕರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. 2016-17 ರಿಂದ, 92.46 ಕೋಟಿ ರೈತರ ಅರ್ಜಿಗಳಿಗೆ ವಿಮೆ ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ. 31 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರವರೆಗೆ ರೂ. 1.96 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಕ್ಲೈಮ್‌ಗಳನ್ನು (ವಿಮಾ ಪರಿಹಾರ) ವಿತರಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 24.31 ಕೋಟಿ ರೈತರು ಇದರ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮೂಲಕ, ರೈತರು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಇದು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ.

ಕೃಷಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ಎಂಎಸ್‌ಪಿ  ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ದಶಕದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆ

ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಯು (MSP) ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಬೆಲೆಗಳನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕವಚವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 22 ಕಡ್ಡಾಯ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಎಂಎಸ್‌ಪಿಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 2018-19 ರಿಂದ, ಎಂಎಸ್‌ಪಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚಕ್ಕಿಂತ ಕನಿಷ್ಠ ಶೇಕಡಾ 50 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯೂ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯು ಗೋಧಿ, ಭತ್ತ, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ತೈಲಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತಿಯಂತಹ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ದರದಲ್ಲಿ ಖರೀದಿಸುವ ಮೂಲಕ ರೈತರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯು 2004-2014ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದ 698.7 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಂದ 2014-2026ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 1,229.2 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 76 ರಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. 2014-2026ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ (ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 ರವರೆಗೆ) ಒಟ್ಟು ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ಮೌಲ್ಯವು ರೂ. 26.32 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದೆ. ಇದು ಹಿಂದಿನ ದಶಕದ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ, ಅಂದರೆ 2004-2014ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ರೂ. 7.41 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ 3.5 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ರೈತರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಂಬಲದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುಂಗಾರು ಬೆಳೆಗಳ ಪೈಕಿ, ರಾಗಿಯು 2014-15 ರಿಂದ ಅತ್ಯಧಿಕ ಅಂದರೆ ಶೇಕಡಾ 236 ರಷ್ಟು ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಇದರ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಗುರೆಳ್ಳು ಶೇಕಡಾ 179 ರಷ್ಟು ಮತ್ತು ಜೋಳ (ಹೈಬ್ರಿಡ್) ಶೇಕಡಾ 163 ರಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ರಬಿ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳ ಪೈಕಿ, ನಾರು ಶೇಕಡಾ 147 ರಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದರೆ, ಮಸೂರ ಬೇಳೆ  ಶೇಕಡಾ 128 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ವಿವಿಧ ಬೆಳೆ ವಿಭಾಗಗಳಾದ್ಯಂತ ಖಾತರಿಯಾದ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಕೈಗೊಂಡ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.

ಮುಂಗಾರು ಹಂಗಾಮು 2026-27 ಕ್ಕಾಗಿನ ಎಲ್ಲಾ ಖಾರಿಫ್ ಬೆಳೆಗಳ ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಗಳು:

ಮುಂಗಾರು ಹಂಗಾಮು 2026-27 ಕ್ಕಾಗಿನ ಎಲ್ಲಾ ರಬಿ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳ ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಗಳು (MSP):

ವಿವಿಧ ಬೆಳೆಗಳಾದ್ಯಂತ ಎಂಎಸ್‌ಪಿಯಲ್ಲಿನ ನಿರಂತರ ಹೆಚ್ಚಳವು ರೈತರಿಗೆ ಆದಾಯದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಕೈಗೊಂಡ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಕೃಷಿ ಸಾಲದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಿಸಾನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಯೋಜನೆ

ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಕೃಷಿ ಸಾಲದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಿಸಾನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರದಲ್ಲಿ ಸಾಲದ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ರೈತರು ತಮ್ಮ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಹಾಗೂ ಹೂಡಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಏಕಗವಾಕ್ಷಿ (ಸಿಂಗಲ್ ವಿಂಡೋ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೆಸಿಸಿ ಖಾತೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 2013-2014 ರಲ್ಲಿದ್ದ 6.46 ಕೋಟಿಯಿಂದ 2024-25 ರಲ್ಲಿ 7.81 ಕೋಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಈ ಖಾತೆಗಳಲ್ಲಿನ ಮೊತ್ತವು ಮಾರ್ಚ್ 2014 ರಲ್ಲಿದ್ದ ರೂ. 4.26 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಿಂದ ಮಾರ್ಚ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ರೂ. 10.20 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ ದುಪ್ಪಟ್ಟಾಗಿದೆ.

ಇದು ರೈತರ ನಡುವೆ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸಾಲದ ತಲುಪುವಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಬೇಸಾಯದ ವೆಚ್ಚಗಳು, ಕೊಯ್ಲಿನ ನಂತರದ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಇದಲ್ಲದೆ, ಭೂಮಟ್ಟದ ಸಾಲ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಸಾಲದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿಗೆ ಜಿಎಲ್‌ಸಿ ಹರಿವು 2013-2014 ರಲ್ಲಿದ್ದ ರೂ. 7.30 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಿಂದ 2024-2025 ರಲ್ಲಿ ರೂ. 28.67 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೃಷಿ ವಲಯಕ್ಕೆ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಹಣಕಾಸಿನ ರಚನಾತ್ಮಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ರೈತರಿಗಾಗಿ ಸಮಗ್ರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆಯ ಪ್ರಗತಿ

ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕಿಸಾನ್ ಮಾಂಧನ್ ಯೋಜನೆ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಾವಧಿ ರೈತರಿಗೆ ಪಿಂಚಣಿ ಆಧಾರಿತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಅರ್ಹತಾ ಷರತ್ತುಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು, 60 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ನಂತರ ತಿಂಗಳಿಗೆ ರೂ. 3,000 ಪಿಂಚಣಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಮತ್ತು ವಂತಿಗೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದು, 18 ರಿಂದ 40 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸುಮಾರು 24.95 lakh ರೈತರು ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ರೈತರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಕ್ರಮೇಣ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಂಪನ್ಮೂಲ ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ

ನೀರು, ಮಣ್ಣು, ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಇಂಧನ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ದಕ್ಷ ನಿರ್ವಹಣೆಯು ಕೃಷಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕೃಷಿ ಸಿಂಚಾಯಿ ಯೋಜನೆ ನೀರಾವರಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ16-21 ರ ನಡುವೆ ಒಟ್ಟು ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶದ ಶೇಕಡಾ 49.3 ರಿಂದ ಶೇಕಡಾ 55 ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ನಾಟಿ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಉಪ-ಮಿಷನ್ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಬೀಜಗಳ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು 6.85 ಲಕ್ಷ ಬೀಜ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 1,649 ಲಕ್ಷ ಕ್ವಿಂಟಾಲ್ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಡ್ ಯೋಜನೆಯು ರೈತರಿಗೆ ಮಣ್ಣಿನ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ರಸಗೊಬ್ಬರ ಬಳಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತದೆ. 2014-15 ರಿಂದ, ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸುಮಾರು 26 ಕೋಟಿ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. 8,313 ಮಣ್ಣು ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು ಈ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯದ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಮತ್ತು ಜಾಗರೂಕ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು 70,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕೃಷಿ ಸಖಿಯರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಪರಂಪರಾಗತ್ ಕೃಷಿ ವಿಕಾಸ್ ಯೋಜನೆ ಸಮೂಹ-ಆಧಾರಿತ (ಕ್ಲಸ್ಟರ್) ವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾವಯವ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಈಶಾನ್ಯ ವಲಯದ ಸಾವಯವ ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಿಷನ್ ಈಶಾನ್ಯ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸಾವಯವ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, PKVY ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 18.84 ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಪಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 33.93 ಲಕ್ಷ ರೈತರು ಇದರ ಲಾಭ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. MOVCDNER ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, 2015-16 ರಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗಿನಿಂದ 2.36 ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಪಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 2.70 ಲಕ್ಷ ರೈತರಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿ ಮಿಷನ್ ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಇನ್‌ಪುಟ್ ವೆಚ್ಚವನ್ನು (ಬಂಡವಾಳ ವೆಚ್ಚ) ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ರಾಸಾಯನಿಕ ಮುಕ್ತ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದುವರೆಗೆ, ಈ ಯೋಜನೆಯು 9 ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಪಡಿಸಿದೆ ಮತ್ತು 19 ಲಕ್ಷ ರೈತರನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, 2014-2025ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 2,996 ಹವಾಮಾನ-ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಬೆಳೆ ತಳಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರವು 448 ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ-ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಗ್ರಾಮ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ್ದು, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳಾದ್ಯಂತ 8.5 ಲಕ್ಷ ರೈತರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಸಮಗ್ರ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು 79 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾದ್ಯಂತ 1.04 ಲಕ್ಷ ಕೃಷಿ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು ಕೃಷಿ ಆದಾಯವನ್ನು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರ್ಗೆ ರೂ. 1.5-3.6 ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ.

ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಕೂಡ ಕೃಷಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. 2019 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕಿಸಾನ್ ಊರ್ಜಾ ಸುರಕ್ಷಾ ಏವಂ ಉತ್ತಾನ್ ಮಹಾಭಿಯಾನ್, ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಸೌರಶಕ್ತಿಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸೌರ ಪಂಪ್‌ಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರೈತರಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಹಾಗೂ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಶಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಯೋಜನೆಯು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. 2025 ರ ಮಧ್ಯದ ಅವಧಿಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ರೈತರಿಗಾಗಿ ಸೌರ ಪಂಪ್‌ಗಳ ಬಳಕೆಯು 92 ಪಟ್ಟಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, 21.77 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರೈತರು ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿ ಲಾಭ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. 10 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ವತಂತ್ರ (ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌ಅಲೋನ್) ಸೌರ ಕೃಷಿ ಪಂಪ್‌ಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. 13 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಿಡ್-ಸಂಪರ್ಕಿತ ಕೃಷಿ ಪಂಪ್‌ಗಳನ್ನು ಸೌರಶಕ್ತಿ ಚಾಲಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ದಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಕೃಷಿಯ ಕಡೆಗಿನ ಕ್ರಮೇಣ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಧಾರಿತ ನೀರಾವರಿ, ಉತ್ತಮ ಇನ್‌ಪುಟ್‌ಗಳು (ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಗಳು) ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛ ಇಂಧನ ಪರಿಹಾರಗಳು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿವೆ.

ಉದ್ದೇಶಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಆಹಾರ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಬಲವರ್ಧನೆ

 ಕಡಿಮೆ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಗತತೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಲು ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿನ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶಿತ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿವೆ. 2025 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಕೃಷಿ ಯೋಜನೆ (PMDDKY), 100 ಕಡಿಮೆ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ಕೃಷಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ನೀರಾವರಿ, ಬೆಳೆ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣ, ಕೊಯ್ಲಿನ ನಂತರದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಲದ ಸುಲಭ ಲಭ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ತಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಾ, 1.7 ಕೋಟಿ ರೈತರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದೆ.

ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ವಿತರಣೆಯ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಅರ್ಹ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸಬ್ಸಿಡಿ ದರದ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಸಕಾಲಿಕ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಹಾರ ಭದ್ರತಾ ಕಾಯ್ದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು 79.8 ಕೋಟಿ ಫಲಾನುಭವಿಗಳಿಗೆ ಸಬ್ಸಿಡಿ ದರದ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸಾರ್ಥಕ್ ಪಿಡಿಎಸ್ – (ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾಂತ್ರೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಪಡಿತರ ಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ-ಆದಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಾಯ ಯೋಜನೆ) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಮುಂದಿನ 5 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ರೂ. 25,530 ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಲಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲಿದೆ ಮತ್ತು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 81.35 ಕೋಟಿ ಫಲಾನುಭವಿಗಳಿಗೆ ಎನ್‌ಎಫ್‌ಎಸ್‌ಎ ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲಿದೆ.

ಈ ಯೋಜನೆಯು ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮತ್ತು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 81.35 ಕೋಟಿ ಫಲಾನುಭವಿಗಳಿಗೆ ಎನ್‌ಎಫ್‌ಎಸ್‌ಎದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಒಂದು ದೇಶ ಒಂದು ಪಡಿತರ ಚೀಟಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಎಲ್ಲಾ 36 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 99.9 ರಷ್ಟು ಪಡಿತರ ಚೀಟಿಗಳನ್ನು ಆಧಾರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ (ಲಿಂಕ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ). ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 99.8 ರಷ್ಟು ನ್ಯಾಯಬೆಲೆ ಅಂಗಡಿಗಳು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಪಾಯಿಂಟ್-ಆಫ್-ಸೇಲ್ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇವು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 5.50 ಲಕ್ಷ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 98 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಹಿವಾಟುಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಈ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಸುಲಭ ಪೋರ್ಟಬಿಲಿಟಿಯನ್ನು (ಸ್ಥಳಾಂತರದ ಸೌಲಭ್ಯ) ಸುಧಾರಿಸಿವೆ.

ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಎಫ್‌ಪಿಒ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಬಲೀಕರಣ

 ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ ವಲಯವು ಹೊಸ ಗಮನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. 2021 ರಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ ಸಚಿವಾಲಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಯು ಸಹಕಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಬಲವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉದ್ದೇಶಿತ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕೃಷಿ ಪತ್ತಿನ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ. ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಿತ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಪ್ಯಾಕ್ಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ 8.4 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಕಾರ ಡೇಟಾಬೇಸ್ ಅನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾದರಿ ಬೈಲಾಗಳನ್ನು (ಉಪ-ನಿಯಮಗಳು) ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಪ್ಯಾಕ್ಸ್ ಗೆ 25 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯವಹಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣಗೊಳ್ಳಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಪಂಪ್‌ಗಳು, ಎಲ್‌ಪಿಜಿ ವಿತರಕತ್ವಗಳು, ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸೇವೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಈ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ, ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಪ್ಯಾಕ್ಸ್ ಗಣಕೀಕರಣ ಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣವು ಸಹಕಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಗೆ ತರುವುದು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ತಳಮಟ್ಟದ ಸೇವೆಗಳ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ.

• 31 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ್ಯಂತ 79,630 ಪ್ಯಾಕ್ಸ್ ಗಣಕೀಕರಣಕ್ಕೆ ಮಂಜೂರಾತಿ ಪಡೆದಿವೆ.
• ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 61,866 ಪ್ಯಾಕ್ಸ್ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸ್ ರಿಸೋರ್ಸ್ ಪ್ಲಾನಿಂಗ್ (ERP) ಆಧಾರಿತ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿವೆ.

ಇದಲ್ಲದೆ, 2020 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ 10,000 ರೈತ ಉತ್ಪಾದಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಸಾಮೂಹಿಕ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, 10,000 ಎಫ್‌ಪಿಒ ಗಳನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ರೈತರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಸಂಘಟಿತ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನೇತೃತ್ವದ ಕೃಷಿಯ ಕಡೆಗಿನ ವ್ಯಾಪಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಬಲವಾದ ರೈತ ಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಉತ್ತಮ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಫಾರ್ಮ್ ಗೇಟ್‌ನಿಂದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯವರೆಗೆ

ಕೃಷಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಬಲವರ್ಧನೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಗಮನದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. 2020-21 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಕೃಷಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ನಿಧಿ, ಕೊಯ್ಲಿನ ನಂತರದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಫಾರ್ಮ್ ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ (ಹೊಲದ ಬಳಿ) ದಾಸ್ತಾನು, ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಣೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಎಐಎಫ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 1.68 ಲಕ್ಷ ಯೋಜನೆಗಳಿಗಾಗಿ ರೂ. 84,202 ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಸಾಲಗಳನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ರೂ. 1.33 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಸಹ ಕ್ರೋಡೀಕರಿಸಿದ್ದು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೃಷಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ. ಇದು ಕೃಷಿ ಸರಕುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಏಕೀಕೃತ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, 1,656 ಮಂಡಿಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 1.80 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ರೈತರು ಮತ್ತು 4,724 ಎಫ್‌ಪಿಒ ಗಳು ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವೇದಿಕೆಯು ಪಾರದರ್ಶಕ ಬೆಲೆ ಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ರೈತರಿಗೆ ನೇರ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ. 2022 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕಿಸಾನ್ ಸಮೃದ್ಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಇನ್‌ಪುಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಲಹಾ ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ 'ಒನ್-ಸ್ಟಾಪ್' (ಏಕೈಕ) ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಆಗಸ್ಟ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 1.8 ಲಕ್ಷ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮೆಗಾ ಫುಡ್ ಪಾರ್ಕ್ ಯೋಜನೆಯು ರೈತರು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ಮೆಗಾ ಫುಡ್ ಪಾರ್ಕ್‌ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 2014 ರಲ್ಲಿದ್ದ 2 ರಿಂದ 2025 ರಲ್ಲಿ 41 ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ 24 ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು 17 ಅನುಷ್ಠಾನದ ಹಂತದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಪಾರ್ಕ್‌ಗಳು ಸಂಸ್ಕರಣೆ, ದಾಸ್ತಾನು ಮತ್ತು ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ಗಾಗಿ ಆಧುನಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಧಾರಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ರೈತರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಆದಾಯದ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿವೆ.

ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮದ ಜೋಡಣೆ

ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮದ ನಡುವಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಇದು ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಲಯದ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ 2014-15 ರಲ್ಲಿದ್ದ ರೂ. 1.34 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಿಂದ 2023-24 ರಲ್ಲಿ ರೂ. 2.24 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸಚಿವಾಲಯದ ಬಜೆಟ್ ಹಂಚಿಕೆಯು 2014-15 ರಲ್ಲಿದ್ದ ರೂ. 785.86 ಕೋಟಿಯಿಂದ 2026-27 ರಲ್ಲಿ ರೂ. 4,064 ಕೋಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಈ ವಲಯವು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೂ ಗಣನೀಯ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆ (ASI), 2023–24 ರ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ಸಂಘಟಿತ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉದ್ಯೋಗದ ಶೇಕಡಾ 12.83 ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಉದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆಧಾರಿತ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕ ಯೋಜನೆ ಯನ್ನು 2021–22 ರಿಂದ 2026–27 ರವರೆಗೆ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ರೂ. 10,900 ಕೋಟಿ ಹಣಕಾಸಿನ ವೆಚ್ಚದೊಂದಿಗೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

• PLISFPI ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸಚಿವಾಲಯವು ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 165 ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದೆ.
• ಈ ಅನುಮೋದನೆಗಳು 274 ಯೋಜನಾ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.
• ಫಲಾನುಭವಿಗಳು ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿ ರೂ. 9,207 ಕೋಟಿ ಮೊತ್ತದ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
• ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ರೂ. 2,162.55 ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕ ಧನವನ್ನು ವಿತರಿಸಲಾಗಿದೆ.

2020-21 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಉದ್ಯಮಗಳ ಔಪಚಾರಿಕೀಕರಣ ಯೋಜನೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಉದ್ಯಮಗಳು ಮತ್ತು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

31 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ:

• 4,04,062 ಅರ್ಜಿಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಾಗಿದೆ
• 1,72,707 ಸಾಲಗಳನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ
• ರೂ. 14,190 ಕೋಟಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ
• ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ರೂ. 1,277.45 ಕೋಟಿ ಆರಂಭಿಕ ಬಂಡವಾಳ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಾಗಿದೆ

ಈ ಉಪಕ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಕಡೆಗೂ ಗಮನಹರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕಿಸಾನ್ ಸಂಪದ ಯೋಜನೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. 2017 ರಲ್ಲಿ ರೂ. 6,520 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಈ ಯೋಜನೆಯು 1,607 ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದೆ. ಇದು 2025 ರ ಮಧ್ಯದ ಅವಧಿಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ 7.25 ಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ ಮತ್ತು 50.27 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರೈತರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನೀಡಿದೆ.

ಕೃಷಿ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ

ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣಗೊಂಡಿರುವುದು ಕೃಷಿ ಆದಾಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಬೆಳೆ ಆಧಾರಿತ ಆದಾಯದ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದೆ. ಈ ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರು, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೈನುಗಾರಿಕೆ ಸೇರಿವೆ; ಇವು ಬಹು ಆದಾಯದ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ.

ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಈ ವಲಯಗಳ ಕೊಡುಗೆಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರು ವಲಯದ ಕೊಡುಗೆಯು ರೂ. 5.10 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಿಂದ ರೂ. 15.06 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಜಲಚರ ಸಾಕಣೆ (ಅಕ್ವಾಕಲ್ಚರ್) ವಲಯವೂ ಸಹ ವಿಸ್ತರಣೆಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ ರೂ. 1.17 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಿಂದ ರೂ. 3.68 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳ ಒಟ್ಟು ಜಿವಿಎ ಯ ಶೇಕಡಾ 7.55 ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಚಾಲಕಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಜಾನುವಾರು ಮತ್ತು ಹೈನುಗಾರಿಕೆ

ಜಾನುವಾರು ವಲಯವು 2014-15 ರಿಂದ ಶೇಕಡಾ 12.77 ರಷ್ಟು ಸಂಯುಕ್ತ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 25 ರಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಾಲು ಉತ್ಪಾದಕ ದೇಶವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಹಾಲು ಉತ್ಪಾದನೆಯು 2014-15 ರಲ್ಲಿದ್ದ 146.31 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಂದ 2024-25 ರಲ್ಲಿ 247.87 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು, ಶೇಕಡಾ 69.4 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಲಿನ ಸುಧಾರಿತ ಲಭ್ಯತೆಯು ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದೆ. ಹಾಲಿನ ತಲಾ ಲಭ್ಯತೆಯು 2024-25 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನಕ್ಕೆ 485 ಗ್ರಾಂಗಳನ್ನು ತಲುಪಿದೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಜಾಗತಿಕ ಸರಾಸರಿ ಪ್ರತಿದಿನಕ್ಕೆ 328 ಗ್ರಾಂ ಆಗಿದೆ.

ಉತ್ಪಾದಕತೆಯಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚಳವು ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದೆ:

• ದೇಶಿ ಜಾನುವಾರುಗಳ (ಹಸುಗಳ) ಉತ್ಪಾದಕತೆಯು 2014-15 ರಲ್ಲಿದ್ದ 927 ಕೆ.ಜಿ. ಯಿಂದ 2023-24 ರಲ್ಲಿ 1,292 ಕೆ.ಜಿ. ಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
• ಎಮ್ಮೆಗಳ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯು 1,880 ಕೆ.ಜಿ. ಯಿಂದ 2,161 ಕೆ.ಜಿ. ಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
• ಒಟ್ಟಾರೆ ಜಾನುವಾರುಗಳ (ಬೋವಿನ್) ಉತ್ಪಾದಕತೆಯು 2013-14 ರಲ್ಲಿದ್ದ 1,648.17 ಕೆ.ಜಿ. ಯಿಂದ 2024-25 ರಲ್ಲಿ 2,079 ಕೆ.ಜಿ. ಗೆ ಸುಧಾರಿಸಿದೆ.

ಕೋಳಿ ಸಾಕಣೆ ಮತ್ತು ಮಾಂಸ ಉತ್ಪಾದನೆಯೂ ಸಹ ವಿಸ್ತರಣೆಗೊಂಡಿದ್ದು, ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಮೊಟ್ಟೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮಾಂಸ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ:

• ಮೊಟ್ಟೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯು 2014-15 ರಲ್ಲಿದ್ದ 78.48 ಬಿಲಿಯನ್‌ನಿಂದ 2024-25 ರಲ್ಲಿ 149.11 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೊಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
• ಮೊಟ್ಟೆಗಳ ತಲಾ ಲಭ್ಯತೆಯು ವರ್ಷಕ್ಕೆ 62 ರಿಂದ 106 ಮೊಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
• ಮಾಂಸ ಉತ್ಪಾದನೆಯು 6.69 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಂದ 10.50 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ಜಲಚರ ಸಾಕಣೆಯ (ಅಕ್ವಾಕಲ್ಚರ್) ವಿಸ್ತರಣೆಯಿಂದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸಾಮೂಹಿಕೀಕರಣದವರೆಗೆ

ಕಳೆದ ಒಂದು ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ವಲಯವು ಶೇಕಡಾ 8.74 ರಷ್ಟು ನಿರಂತರ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಮೀನು ಉತ್ಪಾದನೆಯು 2013-14 ರಲ್ಲಿದ್ದ 9.58 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಂದ 2024-25 ರಲ್ಲಿ 19.78 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಒಳನಾಡು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಜಲಚರ ಸಾಕಣೆ (ಅಕ್ವಾಕಲ್ಚರ್) ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಚಾಲಕಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ವಲಯವು 6.14 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಂದ 15.16 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಗೆ ಶೇಕಡಾ 147 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ 2,195 ಮೀನುಗಾರರ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಮೂಹಿಕೀಕರಣವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಿಸಾನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಯೋಜನೆಯಡಿ 4.39 ಲಕ್ಷ ಮೀನುಗಾರರನ್ನು ಒಳಪಡಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಬೆಂಬಲವೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಇದು ಸಾಲದ ಸೌಲಭ್ಯದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ವಲಯದ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು (ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ) ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.

ಜೇನು ಸಾಕಣೆ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಇಂಧನದಲ್ಲಿ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಅವಕಾಶಗಳು

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೇನುಸಾಕಣೆ ಮತ್ತು ಜೇನು ಮಿಷನ್: 2020 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೇನುಸಾಕಣೆ ಮತ್ತು ಜೇನು ಮಿಷನ್, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜೇನುಸಾಕಣೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಜೇನುತುಪ್ಪದ ಉತ್ಪಾದನೆಯು 0.081 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಂದ 0.152 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ರಫ್ತು ಶೇಕಡಾ 240 ರಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿದ್ದು, ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಜೇನುತುಪ್ಪ ರಫ್ತುದಾರ ದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ.

ಎಥನಾಲ್ ಮಿಶ್ರಿತ ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ: ಜೈವಿಕ ಇಂಧನವು ಕೃಷಿ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಇದು ಇಂಧನ ಭದ್ರತೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ಜೊತೆಗೆ ರೈತರ ಆದಾಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಎಥನಾಲ್ ಎಂಬುದು ಕಬ್ಬಿನ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುವ ಕೃಷಿ ಆಧಾರಿತ ಇಂಧನವಾಗಿದೆ. ಎಥನಾಲ್ ಮಿಶ್ರಿತ ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಆಮದು ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಪೆಟ್ರೋಲ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ:

• ಎಥನಾಲ್ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯು 2013-14 ರಲ್ಲಿದ್ದ 38 ಕೋಟಿ ಲೀಟರ್‌ನಿಂದ 2024-25 ರಲ್ಲಿ 904 ಕೋಟಿ ಲೀಟರ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
• ಇಬಿಪಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ತೈಲ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕಂಪನಿಗಳು ಪೆಟ್ರೋಲ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿದ ಎಥನಾಲ್‌ನ ಸರಾಸರಿ ಶೇಕಡಾವಾರು ಪ್ರಮಾಣವು 2014-15 ರಲ್ಲಿದ್ದ ಶೇಕಡಾ 1.14 ರಿಂದ ಇಎಸ್‌ವೈ 2025-26 ರ ವೇಳೆಗೆ (ಜನವರಿ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ) ಶೇಕಡಾ 20 ಕ್ಕೆ ಏರಿದೆ.
• ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಎಥನಾಲ್ ಮಾರಾಟದಿಂದ ರೂ. 1.29 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಆದಾಯ ಗಳಿಸಿವೆ, ಮತ್ತು
• ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ರೂ. 42,000 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಕ್ರೋಡೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಜೈವಿಕ ಇಂಧನ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಆದಾಯ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ ಒಟ್ಟಾರೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಆಹಾರ ರಫ್ತುಗಳ ಮೂಲಕ ಜಾಗತಿಕ ಏಕೀಕರಣದ ವೃದ್ಧಿ

 ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ರಫ್ತುಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿವೆ. ಉತ್ಪಾದನೆ, ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದೆ.

ಕೃಷಿ ರಫ್ತುಗಳ ಮೌಲ್ಯವು 2013-14 ರಲ್ಲಿದ್ದ 37.29 ಬಿಲಿಯನ್ ಯುಎಸ್ ಡಾಲರ್‌ನಿಂದ 2024-25 ರಲ್ಲಿ 51.1 ಬಿಲಿಯನ್ ಯುಎಸ್ ಡಾಲರ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 37 ರಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿಯ ಸ್ಥಿರ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ರಫ್ತು ಬುಟ್ಟಿಯ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣ ರಫ್ತು ಬುಟ್ಟಿಯು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಎರಡು ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತರಣೆಗೊಂಡಿದೆ. ಭಾರತವು ಅಕ್ಕಿ, ಸಾಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು (ಮಸಾಲೆಗಳು), ಕಡಲ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು (ಮೆರೈನ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್), ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆಯ ರಫ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ರಫ್ತುದಾರ ದೇಶವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ.

ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ರಫ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಆಹಾರ ರಫ್ತುಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಅವುಗಳ ಪಾಲು 2014-15 ರಲ್ಲಿದ್ದ ಶೇಕಡಾ 13.7 ರಿಂದ 2024-25 ರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 20.4 ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 49 ರಷ್ಟು ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ರಫ್ತು ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಡಲ (ಮೆರೈನ್) ರಫ್ತುಗಳು ಸಹ ಬಲವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಸಮುದ್ರ ಆಹಾರದ (ಸೀಫುಡ್) ರಫ್ತು 2013-14 ರಲ್ಲಿದ್ದ 3.64 ಬಿಲಿಯನ್ ಯುಎಸ್ ಡಾಲರ್‌ನಿಂದ 2024-25 ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 7.52 ಬಿಲಿಯನ್ ಯುಎಸ್ ಡಾಲರ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 106 ರಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಈ ರಫ್ತುಗಳು ಈಗ 130 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೇಶಗಳನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದು, ಜಾಗತಿಕ ಸಮುದ್ರ ಆಹಾರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯವರ್ಧಿತ ರಫ್ತು ಬುಟ್ಟಿಯ ಕಡೆಗಿನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ ರಫ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೌಲ್ಯದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಚಲಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಖರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿಯ ಆಧುನೀಕರಣ

ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಿವೆ, ಸೇವಾ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ರೈತರಿಗೆ ಸಕಾಲಿಕ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.

ಡಿಜಿಟಲ್ ಕೃಷಿ ಮಿಷನ್: ಡಿಜಿಟಲ್ ಕೃಷಿ ಮಿಷನ್ ಕೃಷಿಗಾಗಿ ಏಕೀಕೃತ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಗುರಿ ತಲುಪುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ರೈತರ ಡೇಟಾಬೇಸ್‌ಗಳು, ಭೂ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಳೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, 7.63 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ರೈತರ ಐಡಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 23.5 ಕೋಟಿ ಬೆಳೆ ಪ್ಲಾಟ್‌ಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಉತ್ತಮ ಯೋಜನೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಗಳ ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾದ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ನಮೋ ಡ್ರೋನ್ ದೀದಿ  2023 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳ (SHGs) ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಡ್ರೋನ್‌ಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು 2023-24 ರಿಂದ 2025-26 ರ ಅವಧಿಗೆ ರೂ. 1,261 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದೊಂದಿಗೆ ಅನುಮೋದನೆ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿ, 2023-24 ರಲ್ಲಿ 500 ಡ್ರೋನ್‌ಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಡ್ರೋನ್ ಆಧಾರಿತ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಅವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಸಬಲೀಕರಣಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೀಟ ಕಣ್ಗಾವಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೀಟ ಕಣ್ಗಾವಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಕೀಟಗಳ ದಾಳಿಯ ನೈಜ-ಸಮಯದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ರೈತರಿಗೆ ಆರಂಭಿಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಡಿಜಿಟಲ್ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಟ್ಟದ ಡೇಟಾವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಆಗಸ್ಟ್ 2024 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು 66 ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು 432 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕೀಟ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು 10,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಷೇತ್ರ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದು, ರೈತರಿಗೆ ಸಕಾಲಿಕ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಬೆಳೆ ನಷ್ಟವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಅಪಾಯಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದನೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಿಸಾನ್ ಇ-ಮಿತ್ರ: ಕಿಸಾನ್ ಇ-ಮಿತ್ರ ರೈತರಿಗೆ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಈ ವೇದಿಕೆಯು 95 lakh ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದೆ, ಇದರ ದೈನಂದಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 8,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಾಗಿದೆ. ಇದು 11 ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರೈತರಿಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ. ಈ ಉದ್ದೇಶಿತ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಕೃಷಿಯ ಕಡೆಗಿನ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಉಪಕರಣಗಳು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಿವೆ, ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ತಲುಪುವಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳು, ಮಾಹಿತಿ ಹಾಗೂ ಅಪಾಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಜ್ಞಾನ-ಆಧಾರಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆ: ಕೃಷಿ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಸಲಹಾ ಸೇವೆಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆ

ಕೃಷಿಯು ಹೆಚ್ಚು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಚಾಲಿತ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ರೈತರ ಜ್ಞಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ರೈತರಿಗೆ ಸುಧಾರಿತ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಸ್ಥಳೀಯ ಸವಾಲುಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಲು ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಲಹಾ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.

ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳು: ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿ ಅನುಸಂಧಾನ ಪರಿಷತ್ ನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳು (KVKs), ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಮುಂಚೂಣಿಯ ರೈತ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. 731 ಕೆವಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ, ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಳವಡಿಕೆಯ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು 2021-22 ಮತ್ತು 2023-24 ರ ನಡುವೆ ಸುಮಾರು 58.02 ಲಕ್ಷ ರೈತರನ್ನು ತಲುಪಿವೆ. 2024-25 ರ ಮೊದಲ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿಯೇ 18.56 ಲಕ್ಷ ರೈತರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಂಸ್ಥೆ: ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಕೃಷಿ ವಿಸ್ತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದ ರೈತ ಸಲಹಾ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿ ತರಬೇತಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. 2021-22 ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 32.38 ಲಕ್ಷ ರೈತರಿಗೆ, ನಂತರ 2022-23 ರಲ್ಲಿ 40.11 ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು 2023-24 ರಲ್ಲಿ 36.60 ಲಕ್ಷ ರೈತರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಜನವರಿ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸುಮಾರು 18.30 ಲಕ್ಷ ರೈತರು ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, 2021 ಮತ್ತು 2025 ರ ನಡುವೆ ಆತ್ಮ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1.27 ಕೋಟಿ ರೈತರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಅಳವಡಿಕೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ವಿಸ್ತರಣಾ ಸೇವೆಗಳು ರೈತರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಅವು ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಟ್ಟದ ಅನುಷ್ಠಾನದ ನಡುವಿನ ಕೊಂಡಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ಕೃಷಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಗತಿ

ಉದ್ದೇಶಿತ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ರಚನಾತ್ಮಕ ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತವೆ. ನೀತಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಉತ್ಪಾದಕತೆ, ಆದಾಯದ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಅಪಾಯ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಹರಿಸಿವೆ. ಹೆಚ್ಚಿದ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ದಕ್ಷತೆಯ ಪುರಾವೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಡೆಗಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಸಾಲದ ಸುಧಾರಿತ ಪ್ರವೇಶ, ವಿಮೆ, ವಿಸ್ತೃತ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ (MSP) ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ.

ಸಮಗ್ರ ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಗಳಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಹೂಡಿಕೆಗಳು ಹೊಲದಿಂದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯವರೆಗಿನ (ಫಾರ್ಮ್-ಟು-ಮಾರ್ಕೆಟ್) ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿಸಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ವೈವಿಧ್ಯಗೊಳಿಸಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು ಅನ್ನದಾತರನ್ನು ಸಬಲೀಕರಣಗೊಳಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ, ಅಂತರ್ಗತ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಕೃಷಿ ವಲಯಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕುತ್ತಿವೆ.

References

Cabinet Committee on Economic Affairs (CCEA)

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2095068&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265788&reg=3&lang=1

Ministry of Agriculture and Farmers Welfare

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237739&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2239789&reg=3&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS450_OAibYg.pdf?source=pqals

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=105862&reg=3&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS450_OAibYg.pdf?source=pqals

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=110936&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=112426&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149244&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2244628&reg=3&lang=1

https://icar.org.in/en/agricultural-extension-division/achievements-agricultural-extension-division

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU3226_xbrVz9.pdf?source=pqars

 

Ministry of Finance

https://www.indiabudget.gov.in/doc/eb/allsbe.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2251315&reg=3&lang=1#:~:text=In%20this%20context%2C%20it%20is,like%20pulses%20and%20edible%20oilseeds

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU1981_EnKkCu.pdf?source=pqars#:~:text=The%20credit%20limit%20to%20all,60.50%25%20in%202016%2D17

https://www.mofpi.gov.in/sites/default/files/ob_14-15.pdf.pdf

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=106273&reg=3&lang=2#:~:text=Agricultural%20Exports%20Increase%20by%205.1,Marine%20Exports%20up%20by%2045%25&text=Agricultural%20exports%20(including%20marine)%20grew,44.8%25%20over%20the%20same%20period

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237490&reg=3&lang=1

Ministry of Chemicals and Fertilizers

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2239623&reg=3&lang=1#:~:text=Encouraging%20adoption%20of%20alternative%20fertilizers,its%20inception%20in%202015%E2%80%9316

 

Ministry of New and Renewable Energy

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2042069&reg=3&lang=2#:~:text=Posted%20On:%2006%20AUG%202024%202:56PM%20by,under%20the%20PM%2DKUSUM%20scheme%20benefiting%20the%20farmers:%2D

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2244667&reg=1&lang=1

 

Ministry of Consumer Affairs, Food & Public Distribution

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210211

 

Ministry of Cooperation

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247832&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245119&reg=3&lang=2

 

Ministry of Food Processing Industries

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2212769&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2254015&reg=3&lang=2

 

Ministry of Fisheries, Animal Husbandry & Dairying

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212290&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225760

 

Ministry of Petroleum & Natural Gas

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220434&reg=3&lang=2

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU1898_HVBDeE.pdf?source=pqars

 

PIB Backgrounder

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157935&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2238004&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149246&reg=37&lang=1

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/jun/doc202567565801.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179514

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=158169&NoteId=158169&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2234117&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155859&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2254015&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157597&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/feb/doc2026214789901.pdf

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=157897&id=157897&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2186124&reg=3&lang=2

Click here to see PDF

 

*****

(Explainer ID: 158795) आगंतुक पटल : 20
Provide suggestions / comments