पत्र सूचना कार्यालय

 

ভাৰতৰ সেউজ পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা স্তম্ভ

যোৱা বাৰ বছৰত ভাৰতে বিশ্ব, নিৰ্মাণ আৰু জন কল্যাণৰ নীতিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত এক ব্যাপক পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তন সাধন কৰিছে। চৰকাৰে স্বীকাৰ কৰিছে যে অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি, জনকল্যাণ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী ৰাষ্ট্ৰীয় স্থিতিস্থাপকতাৰ বাবে পৰিৱেশ সুৰক্ষা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিশ্বজুৰি জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, সম্পদৰ চাপ আৰু পৰিৱেশৰ অৱক্ষয় তীব্ৰতৰ হোৱাৰ লগে লগে ভাৰতে সংৰক্ষণ, বহনক্ষমতা আৰু উন্নয়নৰ সংমিশ্ৰণেৰে এক সুষম পন্থা গ্ৰহণ কৰিছে।

এই সময়ছোৱাত স্থায়ী নীতিগত ব্যৱস্থা আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক সংস্কাৰৰ জৰিয়তে পৰিৱেশ শাসন ব্যৱস্থা যথেষ্ট শক্তিশালী কৰা হৈছে। চৰকাৰে বৃত্তাকাৰ অৰ্থনীতিৰ পদ্ধতিসমূহো উন্নত কৰিছে, সেউজ দক্ষতা আৰু পৰিৱেশ সজাগতাক প্ৰসাৰিত কৰিছে আৰু পৰিৱেশ পৰিচালনাত অধিক জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণক উৎসাহিত কৰিছে। প্ৰযুক্তি-সক্ষম ব্যৱস্থা আৰু বিজ্ঞান-ভিত্তিক পৰিকল্পনাই স্বচ্ছতা, নিৰীক্ষণ আৰু ৰূপায়ণৰ ফলপ্ৰসূতা উন্নত কৰিছে।

সামূহিকভাৱে এই প্ৰচেষ্টাসমূহে ভাৰতৰ পৰিৱেশগত সামৰ্থ শক্তিশালী কৰিছে, বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতা সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে আৰু বিশ্বব্যাপী বিশ্বাসযোগ্যতা বৃদ্ধি কৰিছে; ভাৰতে সেউজ ৰূপান্তৰৰ তিনিটা স্তম্ভ গঠন কৰিছে। এই স্তম্ভসমূহে একেলগে অধিক স্থিতিস্থাপক পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ দিশত এক ব্যৱস্থাগত পৰিৱৰ্তন, বহনক্ষম বৃদ্ধিৰ বাবে অধিক শক্তিশালী প্ৰতিষ্ঠানিক আৰু প্ৰযুক্তিগত প্ৰস্তুতি আৰু বিশ্ব পৰিৱেশ শাসনত ভাৰতৰ বাবে অধিক প্ৰভাৱশালী ভূমিকা প্ৰতিফলিত কৰে। এই সংহত পদ্ধতিয়ে কেৱল ঘৰুৱা পৰিৱেশৰ ফলাফল উন্নত কৰাই নহয়, ভাৰতক সামূহিক জলবায়ুৰ কাৰ্য আৰু বহনক্ষমতাক আগুৱাই নিয়াৰ ক্ষেত্ৰত এক বিশ্বাসযোগ্য আৰু দায়িত্বশীল নেতৃত্ব হিচাপেও স্থান দিছে।

স্তম্ভ ১: স্থিতিস্থাপক ভাৰতৰ বাবে পৰিৱেশগত সামৰ্থ্য আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি

দীৰ্ঘম্যাদী পৰিৱেশ সুৰক্ষা আৰু জলবায়ুৰ স্থিতিস্থাপকতাৰ বাবে পৰিৱেশগত সামৰ্থ্য অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সুস্থ অৰণ্য, নদী, জলাশয়, উপকূল, বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থানে জীৱিকাৰ সহায় কৰে আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ বজাই ৰাখে। জলবায়ু আৰু পৰিৱেশৰ জোকাৰণিৰ বিৰুদ্ধেও স্থিতিস্থাপকতা শক্তিশালী কৰে। যোৱা বাৰ বছৰত ভাৰতে বাসস্থান পুনৰুদ্ধাৰ, প্ৰজাতি সুৰক্ষা আৰু ভূ-প্ৰকৃতি পৰ্যায়ৰ সংৰক্ষণৰ জৰিয়তে নিজৰ পৰিৱেশগত ক্ষমতা সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ স্বাস্থ্যৰ উন্নতি সাধন, জৈৱ বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি আৰু অধিক স্থিতিস্থাপক ভাৰত গঢ়ি তুলিছে।

১. সেউজ বৃদ্ধি: বনাঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক দৃশ্য পুনৰুজ্জীৱিত কৰা

বনাঞ্চল ভাৰতৰ আটাইতকৈ মূল্যৱান প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ভিতৰত অন্যতম। ই জৈৱ বৈচিত্ৰ্যক সমৰ্থন কৰে, পানীৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, কাৰ্বন জমা কৰে আৰু লাখ লাখ মানুহৰ জীৱিকা বজাই ৰাখে। জলবায়ু স্থিতিস্থাপকতা আৰু বহনক্ষম উন্নয়নত তেওঁলোকৰ জটিল ভূমিকাক স্বীকাৰ কৰি চৰকাৰে সেউজ আৱৰণ সম্প্ৰসাৰণ, অৱক্ষয়ী পৰিৱেশ তন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু ভূ-প্ৰকৃতি পৰ্যায়ৰ সংৰক্ষণ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে স্থায়ী প্ৰচেষ্টা হাতত লৈছে।

পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনস্থ সেউজ ভাৰত অভিযান (জি.আই.এম.) হ’ল বন আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে উৎসৰ্গিত এক প্ৰধান পদক্ষেপ। ২০১৫–১৬ বিত্তীয় বৰ্ষত আৰম্ভ হোৱা এই অভিযানৰ লক্ষ্য হৈছে পৰিৱেশ স্থিতিস্থাপকতা আৰু জলবায়ুৰ কাৰ্যক শক্তিশালী কৰা। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে সমগ্ৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহত ১০১৯.২৬ কোটি টকা মুকলি কৰা হৈছে।

বনাঞ্চলৰ গুণাগুণ বৃদ্ধি আৰু কাৰ্বন নিষ্কাশন বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত মিছনে যথেষ্ট অৰিহণা যোগাইছে। ইণ্ডিয়া ষ্টেট অৱ ফৰেষ্ট ৰিপৰ্ট (আই.এছ.এফ.আৰ.) ২০২৩ৰ মতে ভাৰতৰ বনাঞ্চল আৰু গছৰ আৱৰণ ৮.২৭ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ যি দেশৰ ভৌগোলিক এলেকাৰ ২৫.১৭ শতাংশ। ইয়াত কেৱল বনাঞ্চলৰ আৱৰণে ৭.১৫ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (২১.৭৬ শতাংশ) বিস্তৃত, আনহাতে গছৰ আৱৰণ ১.১২ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (৩.৪১ শতাংশ)। ভাৰতৰ বনাঞ্চলত বৰ্তমান ৩০.৪৩ বিলিয়ন টন কাৰ্বন মজুত জমা হৈ আছে যিয়ে জলবায়ু প্ৰশমন আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে দেশৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক সম্পদ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছে।

সেউজ আৱৰণ বৃদ্ধিৰ বাবে অন্যান্য পদক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত আছে:

• বনাঞ্চল পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণ শক্তিশালী কৰাৰ উদ্দেশ্যে ক্ষতিপূৰণমূলক বনানীকৰণ পুঁজি আইন, ২০১৬ৰ অধীনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল ক্ষতিপূৰণমূলক বনানীকৰণ পুঁজি ব্যৱস্থাপনা আৰু পৰিকল্পনা কৰ্তৃপক্ষ।
• ২০২০–২১ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০২৪–২৫ চনৰ ভিতৰত সমগ্ৰ ভাৰততে CAMPA পুঁজিৰ অধীনত ৩.২০ লাখ হেক্টৰতকৈ অধিক ক্ষতিপূৰণমূলক বনানীকৰণৰ কাম হাতত লোৱা হৈছিল। এই পদক্ষেপে দেশজুৰি প্ৰযুক্তি-চালিত বন শাসন আৰু বনানীকৰণ ব্যৱস্থাপনা উন্নত কৰাৰ বাবে জি.আই.এছ.ভিত্তিক নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা, ডিজিটেল বাৰ্ষিক পৰিকল্পনা, আৰু HARIT-SANKALP মঞ্চৰো প্ৰৱৰ্তন কৰে।
• ৰাষ্ট্ৰীয় বনানীকৰণ আৰু পৰিৱেশ উন্নয়ন ব’ৰ্ডে ২০২০ চনৰ পৰা নগৰ বন যোজনা (এন.ভি.ৱাই.) ৰূপায়ণ কৰি আছে যিয়ে ২০২০-২১ চনৰ পৰা ২০২৬-২৭ চনলৈকে দেশত ১০০০খন নগৰ বন/ভাটিকা উন্নয়নৰ পৰিকল্পনা কৰিছে।
• ২০২৬ চনৰ ৩১ মাৰ্চলৈকে ৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্তৃপক্ষই ৫০ লাখ টকাৰ ধন মুকলি কৰিছে। ৬২৬খন নগৰ বন/ভাটিকাৰ উন্নয়নৰ বাবে ৫৫৭.৬২ কোটি টকা।
• সমগ্ৰ ৰাজস্থান, গুজৰাট, হাৰিয়ানা, আৰু দিল্লীৰ অৱক্ষয়ী ভূ-প্ৰকৃতি পুনৰুদ্ধাৰ কৰিবলৈ আৰৱালী গ্ৰীণ ৱাল ইনিচিয়েটিভ। এই পদক্ষেপে ৬৩.১ মিলিয়ন হেক্টৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ লক্ষ্য লৈছে৷
• এই কাৰ্যসূচীত ৩৯৩.২৪ লাখ পুলিৰ মুঠ ক্ষমতাৰে ৪৩৫ খন নাৰ্চাৰী স্থাপন কৰা হৈছে। কেৱল ২০২৫ চনত প্ৰায় ৩৬,০২৫ হেক্টৰ ভূমি পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছিল।

আপুনি জানিছিলনে?

প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে ২০২৪ চনত “এক পেৰ মা কে নাম” অভিযান আৰম্ভ কৰিছিল। ই বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ ৰাজহুৱা পৰিৱেশ আন্দোলন হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল। এই অভিযানত সমগ্ৰ চৰকাৰ আৰু সমগ্ৰ সমাজৰ দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহলৈকে মুঠ ২৬২.৪ কোটি পুলি ৰোপণ কৰা হৈছিল ৷ মেৰি লাইফ পৰ্টেলৰ জৰিয়তে বাগিচাৰ কাৰ্য্যকলাপ ডিজিটেলভাৱে অনুসৰণ কৰা হৈছিল। এই পদক্ষেপে পৰিৱেশগত লক্ষ্যসমূহক সাংস্কৃতিক আৰু আৱেগিক মূল্যবোধৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি জলবায়ু কাৰ্যত জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ শক্তিশালী কৰি তুলিছিল।

এই সাফল্যসমূহে পৰিৱেশ তন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু বহনক্ষম বন ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰতি চৰকাৰৰ দীৰ্ঘম্যাদী দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে। সেউজ আৱৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক কাৰ্বন ছিঙ্ক শক্তিশালী কৰি ভাৰতে নিজৰ জলবায়ু আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য আগুৱাই নিয়াৰ লগতে পৰিৱেশগত স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধি কৰিছে।

২. নদীৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰা

পানী প্ৰদূষণ পৰিৱেশৰ অৱক্ষয়ৰ চালক আৰু পৰিণতি। ই এক ক্ষতিকাৰক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ পৰ্যায়ৰ সৃষ্টি কৰে যিয়ে জলজ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস কৰে, খাদ্য শৃংখল দূষিত কৰে আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ প্ৰাকৃতিক আত্ম-পৰিষ্কাৰ ক্ষমতা দুৰ্বল কৰে।

এই প্ৰত্যাহ্বানৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ ২০১৪ চনৰ জুন মাহত নমামি গংগা কাৰ্যসূচী এটা প্ৰধান নদী পুনৰুজ্জীৱন অভিযান হিচাপে আৰম্ভ কৰা হৈছিল। এই কাৰ্যসূচীয়ে প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰাৰ লগতে গংগা নদী আৰু ইয়াৰ উপ-নৈসমূহৰ পৰিৱেশ স্বাস্থ্য পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব বিচাৰে। এই কাৰ্যসূচীত নলা পৰিশোধন আন্তঃগাঁথনি, ঔদ্যোগিক পানী নিয়ন্ত্ৰণ, নদীৰ পাৰ আৰু ঘাট উন্নয়ন, জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ, বনানীকৰণ আৰু জনসাধাৰণৰ শক্তিশালী অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। ইয়াক প্ৰাৰম্ভিক ব্যয় ২০,০০০ কোটি টকাৰে আৰম্ভ কৰা হৈছিল আৰু দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ অধীনত ২০২৬ চনৰ মাৰ্চলৈকে অতিৰিক্ত ২২,৫০০ কোটি টকাৰে বৃদ্ধি কৰা হৈছে, যাৰ ফলত দীৰ্ঘম্যাদী নদী পুনৰুদ্ধাৰ আৰু বহনক্ষম পানী ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰচেষ্টা শক্তিশালী হৈছে।

 

মূল কৃতিত্বসমূহ:

• নদীৰ সজীৱতা: ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহলৈকে ৪৩,০৩০ কোটি টকাৰ ৫২৪টা প্ৰকল্প অনুমোদিত হৈছিল, ইতিমধ্যে প্ৰায় ৩৫৫টা প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও আৰম্ভণিৰে পৰা ২১,৩৪০ কোটি টকা প্ৰদান কৰা হৈছে, যিয়ে নদী পুনৰুদ্ধাৰৰ ক্ষেত্ৰত স্থায়ী বিনিয়োগক প্ৰতিফলিত কৰে।
• নলা পৰিশোধন আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আন্তঃগাঁথনি: প্ৰদূষিত নদীৰ অংশসমূহ সংশোধনৰ বাবে মুঠ ২১৮টা নলা-নৰ্দমা আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প (এছ.টি.পি.) গ্ৰহণ কৰা হৈছে, যাৰ ব্যয় হৈছে ৩৫,৬৯৮ কোটি টকা আৰু ইয়াৰ সংযুক্ত পৰিশোধন ক্ষমতা ৬,৬১০ এম.এল.ডি. (প্ৰতিদিনে মিলিয়ন লিটাৰ)। ইয়াৰে ৩,৯৭৭ এম.এল.ডি. ক্ষমতাৰে ১৩৮টা এছ.টি.পি. সম্পূৰ্ণ কৰি কাৰ্যক্ষম কৰা হৈছে।
• ঔদ্যোগিক প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা: ২০১৭ চনত ঔদ্যোগিক বি.অ’.ডি.ৰ বোজা ২৬ টি.পি.ডি. (প্ৰতিদিনে টন)ৰ পৰা ২০২৪ চনত ১০.৭৫ টি.পি.ডি.লৈ হ্ৰাস পাইছে, আনহাতে একে সময়ছোৱাত ঔদ্যোগিক এফ্লুৱেণ্ট নিৰ্গমন ৩৪৯ এম.এল.ডি.ৰ পৰা ২৬৫.৫৬ এম.এল.ডি.লৈ হ্ৰাস পাইছে।

• সমগ্ৰ গংগা অৱবাহিকাত পৰিৱেশ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু বনানীকৰণ: প্ৰায় ৩৩,০২৪ হেক্টৰ মাটিত বনাঞ্চল কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ ব্যয় হৈছে ৪১৪ কোটি টকা৷ ইয়াৰ উপৰিও এই কাৰ্যসূচীৰ অধীনত ৭ খন জৈৱ বৈচিত্ৰ্য উদ্যান আৰু ৫ খন অগ্ৰাধিকাৰ জলাশয় অনুমোদন কৰা হৈছে।
• 
• জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ: জলজ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যক শক্তিশালী কৰাৰ বাবে আৰু মাছমৰীয়াৰ জীৱিকাৰ সহায়ৰ বাবে প্ৰায় ২০৩ লাখ ইণ্ডিয়ান মেজৰ কাৰ্প (আই.এম.চি.) পোনা মুকলি কৰা হৈছে। জৰীপত ২২খন নদীত ৩,০৩৭টা ঘৰিয়াল নথিভুক্ত কৰা হৈছে, আনহাতে গংগেটিক ডলফিনৰ জৰীপত ২৮খন নদীৰ ওপৰেৰে ৮,৫০৭ কিলোমিটাৰ দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰা হৈছে, যাৰ জনসংখ্যা ৬,৩২৭টা বুলি অনুমান কৰা হৈছে।

আপুনি জানিছিলনে?

২০২০ চনৰ ১৫ আগষ্টত আৰম্ভ হোৱা প্ৰজেক্ট ডলফিনে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ৰেঞ্জ-ৱাইড ডলফিনৰ জনসংখ্যাৰ মূল্যায়ন সম্পূৰ্ণ কৰি বন্যপ্ৰাণী (সুৰক্ষা) আইন, ১৯৭২ৰ অধীনত গংগেটিক ডলফিন আৰু সিন্ধু ডলফিনক সুকীয়া প্ৰজাতি হিচাপে স্বীকৃতি দি আইনী সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰে| ভাৰতত চিলিকা হ্ৰদৰ পৰা আৰু চাম্বাল নদীত ২০০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ডলফিন সংৰক্ষণ মণ্ডল আৰু নদী ডলফিনৰ ঘোষণাৰ দৰে বিশ্বব্যাপী প্ৰচেষ্টাত অংশগ্ৰহণৰ দৰে প্ৰস্তাৱ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

নমামি গংগা কাৰ্যসূচীয়ে নদী সজীৱকৰণৰ এক সামগ্ৰিক, বিজ্ঞান-চালিত পদ্ধতি প্ৰদৰ্শন কৰে, আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নক পৰিৱেশ পুনৰুদ্ধাৰৰ সৈতে একত্ৰিত কৰে। ইয়াৰ জুখিব পৰা ফলাফলসমূহে প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা দীৰ্ঘম্যাদী অৱবাহিকাব্যাপী বহনক্ষমতালৈ নিৰ্ণায়ক পৰিৱৰ্তন প্ৰতিফলিত কৰে। সামূহিকভাৱে এই প্ৰচেষ্টাসমূহে গংগাৰ পৰিৱেশগত অখণ্ডতা পুনৰুদ্ধাৰ কৰাৰ লগতে জীৱিকা আৰু পৰিৱেশৰ স্থিতিস্থাপকতা শক্তিশালী কৰি তুলিছে।

৩. পৰিৱেশগত জীৱনৰেখাৰ বাবে জলাশয় সংৰক্ষণ কৰা

জলাশয় পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ উৎপাদনশীল আৰু পৰিৱেশগতভাৱে উল্লেখযোগ্য পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ভিতৰত অন্যতম। ইয়াৰ ভিতৰত হ্ৰদ, জলাশয়, বানপানীৰ সমভূমি, মেংগ্ৰোভ, উপকূলীয় লেগুন আদিয়ে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰখাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। জলাশয়সমূহে ভূগৰ্ভস্থ পানী পুনৰ ভৰ্তি কৰে, পানীৰ গুণাগুণ উন্নত কৰে, বানপানীৰ আশংকা হ্ৰাস কৰে, সমৃদ্ধ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যক সমৰ্থন কৰে আৰু জলবায়ুৰ স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ উপৰিও কৃষি, মীন পালন, লাখ লাখ মানুহৰ জীৱিকাও বজাই ৰাখে।

ইয়াৰ পৰিৱেশ আৰু অৰ্থনৈতিক গুৰুত্বক স্বীকাৰ কৰি ভাৰত চৰকাৰে ২০১৩ চনত আৰম্ভ কৰা জলজ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সংৰক্ষণৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিকল্পনা (এন.পি.চি.এ.)ৰ জৰিয়তে জলাশয় সংৰক্ষণক শক্তিশালী কৰে। সুৰক্ষা ব্যৱস্থা আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিবলৈ চৰকাৰে জলাশয় (সংৰক্ষণ আৰু ব্যৱস্থাপনা) নিয়ম, ২০১৭ ৰ বিষয়ে অৱগত কৰে। এই নিয়মসমূহে বেদখল, অপৰিশোধিত পানী নিষ্কাশন, কঠিন আৱৰ্জনা পেলোৱা আদি কাৰ্যকলাপ নিষিদ্ধ কৰে, যিয়ে সমগ্ৰ দেশৰ জলাশয়সমূহৰ সংৰক্ষণ আৰু বহনক্ষম ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে এক শক্তিশালী নিয়ন্ত্ৰণ কাঠামো প্ৰদান কৰে।

বছৰ বছৰ ধৰি জলাশয় সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টাৰ পৰিসৰ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৮ চনৰ আগষ্ট মাহলৈকে এন.পি.চি.এ.ই ২৪ খন ৰাজ্য আৰু এখন কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ ১৪৮টা চিনাক্তকৃত জলাশয় আৰু হ্ৰদ সামৰি লৈছিল। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে সংৰক্ষণৰ কাম-কাজত সহায় কৰিবলৈ ৮৯৩.৬৯ কোটি টকা মুকলি কৰি দিয়ে। ২০২২ চনৰ ভিতৰত কাৰ্যসূচীৰ পৰিসৰ ১৬৪টা জলাশয়লৈ বৃদ্ধি পায়, য'ত সঞ্চিত পুঁজিৰ পৰিমাণ ১,০৬৬.৪৩ কোটি টকা হয়। ২০২৩ চনতো এই সম্প্ৰসাৰণ অব্যাহত থাকে, যেতিয়া এই কাৰ্যসূচীৰ অধীনত ৪২ টা ৰামছাৰ ছাইটকে ধৰি ১৬৫ টা জলাশয় অনুমোদিত হয়। তেতিয়ালৈকে সঞ্চিত বিত্তীয় মুক্তি ১,০৮৮.৮৫ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছিল, যিয়ে জলাশয় সংৰক্ষণ আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত স্থায়ী বিনিয়োগক প্ৰতিফলিত কৰিছিল।

এই প্ৰচেষ্টাসমূহে সমগ্ৰ দেশতে জলাশয় সংৰক্ষণ, পৰিৱেশ পুনৰুদ্ধাৰ, আৰু দীৰ্ঘম্যাদী পৰিৱেশ বহনক্ষমতা যথেষ্ট গভীৰ কৰি তুলিছে।

 

আপুনি জানিছিলনে?

ৰামছাৰ স্থানসমূহ হৈছে জলাশয় সংৰক্ষণ আৰু বহনক্ষম ব্যৱহাৰৰ বাবে ১৯৭১ চনত ইৰাণৰ ৰামছাৰত গ্ৰহণ কৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্ধি ৰামছাৰ সন্ধিৰ অধীনত স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত জলাশয়। এই জলাশয়সমূহ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য, জল সুৰক্ষা, জলবায়ুৰ স্থিতিস্থাপকতা আৰু জীৱিকাৰ বাবে পৰিৱেশগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। ২০১৪ চনত ভাৰতত মাত্ৰ ২৬ টা ৰামছাৰ স্থান আছিল ৷ ২০২৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহলৈকে এই সংখ্যা ৯৯ টা জলাশয়লৈ বৃদ্ধি পায় যিয়ে জলাশয় সংৰক্ষণ আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সুৰক্ষাৰ প্ৰতি ভাৰতৰ দৃঢ় দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে।

৪. মেংগ্ৰোভ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সংৰক্ষণ

মেংগ্ৰোভ হৈছে গ্রীষ্মমণ্ডলীয় আৰু উপগ্রীষ্মমণ্ডলীয় উপকূলৰ কাষত পোৱা নিমখ সহনশীল অৰণ্য৷ ইহঁতে উপকূলীয় অঞ্চলসমূহক ঘূৰ্ণীবতাহ, খহনীয়া, ধুমুহাৰ ঢৌ আৰু সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। মেংগ্ৰোভে কাৰ্বন জমা কৰে, সাগৰীয় জৈৱ বৈচিত্ৰ্যক সমৰ্থন কৰে আৰু মাছমৰীয়া সম্প্ৰদায়ক বৰ্তাই ৰাখে।

ভাৰতে MISHTI আঁচনি (Mangrove Initiative for Shoreline Habitats & Tangible Incomes)ৰ জৰিয়তে মেংগ্ৰোভ পুনৰুদ্ধাৰ ত্বৰান্বিত কৰিছিল আৰু প্ৰাৰম্ভিক ব্যয় 100 কোটি টকা লাভ কৰিছিল।

ভাৰতৰ মেংগ্ৰোভৰ আৱৰণৰ অবিৰত সম্প্ৰসাৰণত এই পদক্ষেপৰ সফলতা স্পষ্টকৈ দেখা যায়। ভাৰতৰ মেংগ্ৰোভৰ আৱৰণ ২০১৩ চনত ৪,৬২৮ বৰ্গ কিলোমিটাৰৰ পৰা ২০২৩ চনত ৪,৯৯২ বৰ্গ কিলোমিটাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ই ৩৬৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰ নিকা লাভৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যাৰ ফলত উপকূলীয় স্থিতিস্থাপকতা আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষা শক্তিশালী হয়।

৫. নীলা দিগন্তঃ ভাৰতৰ ৭৫০০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ সামুদ্ৰিক সীমা

উপকূলীয় ব্যৱস্থাসমূহৰ ভিতৰত বিল, মোহনা, বালিৰ টিলা, প্ৰবাল পৰিৱেশ তন্ত্ৰ আৰু উপকূলীয় পানী আদি অন্তৰ্ভুক্ত। এইবোৰে মীন, পৰ্যটন, বাণিজ্য, জৈৱ বৈচিত্ৰ্য আৰু সামুদ্ৰিক জীৱিকাৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰে। অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু জলবায়ুৰ স্থিতিস্থাপকতাৰ বাবে ভাৰতৰ ৭,৫০০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ উপকূল অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সুস্থ উপকূলীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰই খহনীয়া, ধুমুহা আৰু সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধিৰ পৰাও সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

২০১৪ চনৰ পৰা চৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰীয় উপকূলীয় অভিযানৰ জৰিয়তে উপকূলীয় সংৰক্ষণ শক্তিশালী কৰিছে। অভিযানটোৱে বহনক্ষম উপকূলীয় ব্যৱস্থাপনা আৰু জলবায়ুৰ অভিযোজনৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। উপকূলীয় নিয়ন্ত্ৰণ মণ্ডল (চি.আৰ.জেড.) অধিসূচনা, ২০১৯ৰ জৰিয়তে উপকূলীয় শাসনক আৰু অধিক শক্তিশালী কৰা হৈছিল। এই কাঠামোটোৱে বিজ্ঞানভিত্তিক পৰিকল্পনাক প্ৰসাৰিত কৰে আৰু পৰিৱেশগতভাৱে সংবেদনশীল উপকূলীয় অঞ্চলসমূহক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা মাছ ধৰা আৰু উপকূলীয় জনগোষ্ঠীৰ জীৱিকাও সুৰক্ষিত কৰা হয়। আপডেট কৰা উপকূলীয় মণ্ডল ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনা (চি.জেড.এম.পি.)য়ে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নিৰীক্ষণ শক্তিশালী কৰিছে। ২০১৭ চনত সংহত উপকূলীয় মণ্ডল ব্যৱস্থাপনা প্ৰকল্পৰ অধীনত এটা পাইলট বিচ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰা হৈছিল। এই কাৰ্যসূচীত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, পৰিৱেশ ব্যৱস্থাপনা, সুৰক্ষাৰ মানদণ্ড আৰু বহনক্ষম পৰ্যটনৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। এই প্ৰচেষ্টাসমূহ বজাই ৰাখিবলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় উপকূলীয় অভিযান ২০২৫–৩১ চনৰ বাবে ৭৬৭ কোটি টকা আবণ্টনৰ সৈতে বৃদ্ধি কৰা হয়।

আপুনি জানেনে ?

ব্লু ফ্লেগ প্ৰমাণপত্ৰ হৈছে ডেনমাৰ্কৰ ফাউণ্ডেশ্যন ফৰ এনভাইৰনমেণ্টেল এডুকেশ্যনে প্ৰদান কৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত ইক-লেবেল। পানীৰ গুণাগুণ, পৰিৱেশ ব্যৱস্থাপনা, সুৰক্ষা, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু বহনক্ষম পৰ্যটন পদ্ধতিৰ সৈতে জড়িত ৩৩টা কঠোৰ মাপকাঠী পূৰণ কৰা বিলসমূহক এই প্ৰমাণপত্ৰ প্ৰদান কৰা হৈছে।

ভাৰতৰ উপকূলীয় সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টাই উল্লেখযোগ্য ফলাফল দিছে। ২০২০ চনত দেশৰ প্ৰথম ৮খন বিলে লাভ কৰে ব্লু ফ্লেগ প্ৰমাণপত্ৰ ৷ ২০২১-২২ চনত এই সংখ্যা ১০, ২০২২–২৩ চনত ১২, ২০২৪–২৫ চনত ১৩ আৰু ২০২৫–২৬ চনত ১৮লৈ বৃদ্ধি পায়। এই প্ৰমাণিত বিলসমূহ ৭খন উপকূলীয় ৰাজ্য আৰু ৪খন কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত বিস্তৃত। এই সাফল্যই ভাৰতৰ বহনক্ষম উপকূলীয় পৰ্যটন, পৰিৱেশ পৰিচালনা আৰু বিশ্বমানৰ বিল ব্যৱস্থাপনা পদ্ধতিৰ প্ৰতি ক্ৰমবৰ্ধমান দায়বদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে।

আপুনি জানেনে?

২০২১ চনত আৰম্ভ হোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় সাগৰীয় কাছ কৰ্ম আঁচনিয়ে ভাৰতৰ উপকূলৰ কাষৰীয়া সাগৰীয় কাছ আৰু ইয়াৰ বাসস্থান সংৰক্ষণৰ বাবে এক সমন্বিত কাঠামো প্ৰদান কৰে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ অংশ হিচাপে প্ৰায় ৭,৯৭৯টা কাছ পোৱালিক নিৰাপদে মুকলি কৰি দিয়া হয় আৰু ইয়াৰ ৯৬.৭% ফুটা সফলতাৰ হাৰ আছিল, যিয়ে সুস্থ উপকূলীয় আৰু সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰক প্ৰতিফলিত কৰে। এই পদক্ষেপে বাহ সজা বিলৰ সুৰক্ষাৰ প্ৰসাৰ ঘটায়, উপ-ধৰা আৰু জটিলতাৰ দৰে ভাবুকি হ্ৰাস কৰে, বৈজ্ঞানিক নিৰীক্ষণ আৰু গৱেষণা শক্তিশালী কৰে আৰু বন্যপ্ৰাণী (সুৰক্ষা) আইন, ১৯৭২ৰ অধীনত পাঁচোটা সাগৰীয় কাছ প্ৰজাতিৰ বাবে আইনী সুৰক্ষাৰ পৰিপূৰক। ই উপকূলীয় ব্যৱস্থা আৰু সামুদ্ৰিক বহনক্ষমতা শক্তিশালী কৰাৰ বাবে ভাৰতৰ দায়বদ্ধতাক আগুৱাই লৈ গৈছে।

৬. বিপন্ন প্ৰজাতিৰ বাবে সংহত বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ

ভাৰতৰ বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণে শক্তিশালী পৰিৱেশ পৰিচালনা আৰু সংৰক্ষিত ভূ-প্ৰকৃতিৰ সম্প্ৰসাৰণ প্ৰতিফলিত কৰে। ফ্লেগশ্বিপ প্ৰজাতিৰ কাৰ্যসূচীয়ে বিজ্ঞানভিত্তিক আৰু সমুদায় সমৰ্থিত সংৰক্ষণ সফলতা প্ৰদৰ্শন কৰে। সুস্থ জনসংখ্যাই পৰিৱেশ তন্ত্ৰসমূহৰ মাজত উন্নত শাসন, নিৰীক্ষণ আৰু বাসস্থান পুনৰুদ্ধাৰৰ ইংগিত দিয়ে।

• প্ৰজেক্ট টাইগাৰ: ১৯৭৩ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰজেক্ট টাইগাৰ এতিয়াও দেশৰ ফ্লেগশ্বিপ বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ কাৰ্যসূচী। ২০১৪ চনৰ পৰা ২০২৫ চনৰ ভিতৰত এই পদক্ষেপে ৰাষ্ট্ৰীয় বাঘ সংৰক্ষণ কৰ্তৃপক্ষ (এন.টি.চি.এ.)ৰ জৰিয়তে বাসস্থান সুৰক্ষা, বৈজ্ঞানিক নিৰীক্ষণ আৰু সমুদায়ভিত্তিক সংৰক্ষণ শক্তিশালী কৰে। এই সময়ছোৱাত বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ সংখ্যা ৪৬ৰ পৰা ৫৮লৈ বৃদ্ধি পোৱাৰ বিপৰীতে ২০১৪ চনত বাঘৰ সংখ্যা ২,২২৬ৰ পৰা ২০২২ চনত ৩,৬৮২লৈ বৃদ্ধি পাইছে বুলি অল ইণ্ডিয়া টাইগাৰ এষ্টিমেশ্যনে প্ৰকাশ কৰিছে। বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলটো ২০২৬ চনত প্ৰায় ৮৫,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত হয় আৰু ২০২৩ চনৰ ডিচেম্বৰলৈকে ২৩টা সংৰক্ষিত বনাঞ্চলে CA|TS স্বীকৃতি লাভ কৰে।

• প্ৰজেক্ট চিতাঃ ২০২২ চনৰ ১৭ ছেপ্টেম্বৰত আৰম্ভ হোৱা প্ৰজেক্ট চিতা হৈছে বিশ্বৰ প্ৰথমটো আন্তঃমহাদেশীয় ট্ৰেন্সলোকেচন আৰু ভাৰতৰ ঘাঁহনিৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে এক লেণ্ডমাৰ্ক পদক্ষেপ। ইয়াৰ আৰম্ভণিৰ পিছৰে পৰা নামিবিয়া (২০২২ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত ৮টা), দক্ষিণ আফ্ৰিকা (২০২৩ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ১২টা), আৰু বটছৱানাৰ পৰা (২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ৯টা) ২৯টা চিতা ভাৰতলৈ অনা হৈছে। দেশত চিতাৰ জনসংখ্যা এতিয়া ৫৩টা হৈছেগৈ, যিটোৱে সংৰক্ষণৰ এক উল্লেখযোগ্য মাইলৰ খুঁটি হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে।

• প্ৰজেক্ট লায়ন: ২০২০ চনৰ আগষ্ট মাহত ঘোষণা কৰা প্ৰজেক্ট লায়নে সমগ্ৰ গুজৰাটৰ সিংহৰ পৰিৱেশত বাসস্থান উন্নয়ন, কৰিডৰ সংৰক্ষণ আৰু বৈজ্ঞানিক ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে এক দীৰ্ঘম্যাদী কাঠামো প্ৰদান কৰে। এছিয়াৰ সিংহৰ উল্লেখযোগ্য আৰোগ্যৰ ওপৰত এই পদক্ষেপ গঢ়ি তোলা হৈছে। সিংহৰ সংখ্যা ২০১৫ চনত ৫২৩ৰ পৰা ২০২৫ চনত ৮৯১লৈ  অৰ্থাৎ ৭০ শতাংশতকৈ অধিক বৃদ্ধি পাইছে। আনহাতে ইয়াৰ বিতৰণৰ পৰিসৰ প্ৰায় ৫৯ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে। সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টাই উপগ্ৰহৰ বাসস্থান আৰু বন্যপ্ৰাণী কৰিডৰ শক্তিশালী কৰিছে।

• নাহৰফুটুকী : ভাৰতৰ বন পৰিৱেশ তন্ত্ৰত নাহৰফুটুকী এটা মূল বৃহৎ মাংসভোজী প্ৰাণী আৰু প্ৰায়ে বাঘৰ সৈতে সহাৱস্থান কৰে। কেন্দ্ৰীয় পৃষ্ঠপোষকতা কৰা আঁচনি “বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থানৰ বিকাশ” আৰু প্ৰকল্প বাঘৰ অধীনত সংহত ভূ-প্ৰকৃতি ব্যৱস্থাপনাৰ জৰিয়তে সংৰক্ষণৰ বাবে সমৰ্থিত হয়। “ভাৰতত নাহৰফুটুকীৰ অৱস্থা ২০২২” প্ৰতিবেদনত ২০১৮ চনত ১২,৮৫২ টা নাহৰফুটুকীৰ তুলনাত ১৩,৮৭৪ টা নাহৰফুটুকীৰ অনুমান কৰা হৈছে, যিয়ে গড় বাৰ্ষিক বৃদ্ধিৰ হাৰ ১.০৮ শতাংশ প্ৰতিফলিত কৰে। মধ্য ভাৰত আৰু পূব ঘাটত জনসংখ্যা সুস্থিৰ বা বৃদ্ধি পোৱা দেখা যায়, আনহাতে শিৱলিক পাহাৰ আৰু গংগা সমভূমিত স্থানীয়ভাৱে হ্ৰাস পোৱাৰ তথ্য পোৱা যায়। ৰাষ্ট্ৰীয় বাঘ সংৰক্ষণ কৰ্তৃপক্ষ (এন.টি.চি.এ.) আৰু ভাৰতীয় বন্যপ্ৰাণী প্ৰতিষ্ঠান (ডব্লিউ.আই.আই.)এ সময়ে সময়ে ৰাষ্ট্ৰীয় মূল্যায়ন, বাসস্থান সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰা, সংঘাত প্ৰশমন আৰু বহু ব্যৱহাৰৰ ভূ-প্ৰকৃতিত সহাৱস্থানৰ জৰিয়তে সমন্বয় কৰে।

ইয়াৰ উপৰিও ভাৰত চৰকাৰে  তুষাৰ নাহৰফুটুকীক উচ্চ উচ্চতাৰ হিমালয়ৰ এটা ফ্লেগশ্বিপ প্ৰজাতি হিচাপেও স্বীকৃতি দিয়ে। সংৰক্ষণ প্ৰকল্প তুষাৰ নাহৰফুটুকী আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় তুষাৰ নাহৰফুটুকী পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সুৰক্ষা অগ্ৰাধিকাৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (ইউ.এন.ডি.পি.)ৰ সমৰ্থন আৰু গ্ল’বেল এনভাইৰনমেণ্ট ফেচিলিটি (জি.ই.এফ.)ৰ পুঁজিৰে ২০১৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ম’.ই.এফ.চি.চি.য়ে আৰম্ভ কৰা নিৰাপত্তা হিমালয় প্ৰকল্প (জীৱিকা, সংৰক্ষণ, বহনক্ষম ব্যৱহাৰ আৰু উচ্চ পৰিসৰৰ হিমালয়ান পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ পুনৰুদ্ধাৰ), পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সংৰক্ষণ আৰু জীৱিকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

ভাৰতৰ প্ৰথমটো তুষাৰ নাহৰফুটুকীৰ জনসংখ্যা মূল্যায়নে (২০১৯–২০২৩) ১,২০,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ আৰু সম্ভাৱ্য বাসস্থানৰ ৭০ শতাংশতকৈ অধিক অঞ্চল সামৰি লৈছিল আৰু সমগ্ৰ লাডাখ, উত্তৰাখণ্ড, হিমাচল প্ৰদেশ, অৰুণাচল প্ৰদেশ, ছিকিম আৰু জম্মু আৰু কাশ্মীৰত ৭১৮টা তুষাৰ নাহৰফুটুকীৰ অনুমান কৰা হৈছে। দীৰ্ঘম্যাদী নিৰীক্ষণ আৰু উন্নত সংৰক্ষণ পৰিকল্পনাৰ বাবে SPAI 2.0 আৰম্ভ কৰা হৈছে।

• হাতী: প্ৰজেক্ট হাতী হৈছে বন্য এছিয়ান হাতী, ইয়াৰ বাসস্থান আৰু প্ৰব্ৰজন কৰিডৰ সংৰক্ষণৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰৰ এক ফ্লেগশ্বিপ কাৰ্যসূচী। বৰ্তমান ভাৰতে বিশ্বৰ বন্য এছিয়াৰ প্ৰায় ৬০ শতাংশ হাতীক সহায় কৰে। ২০১৪ চনৰ পৰা এই কাৰ্যসূচীক প্ৰথম ডি.এন.এ. ভিত্তিক সমকালীন সৰ্বভাৰতীয় হাতী অনুমান (২০২১–২৫)ৰ জৰিয়তে শক্তিশালী কৰা হৈছে, যাৰ ফলত এটা মানক, বিজ্ঞান-চালিত জনসংখ্যা মূল্যায়নৰ কাঠামো স্থাপন কৰা হৈছে আৰু ২২,৪৪৬টা বন্য হাতী অনুমান কৰা হৈছে। ২০১৪ চনত হাতী সংৰক্ষিত বনাঞ্চল ২৬ৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনত ৩৩লৈ বৃদ্ধি পোৱাৰ বিপৰীতে ক’ৰিডৰসমূহ ২০২৩ চনত ৮৮ (২০১০ চনৰ গাজাহৰ প্ৰতিবেদন)ৰ পৰা ১৫০লৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়।
• এশিঙয়া গঁড়: ভাৰতীয় এশিঙিয়া গঁড়ৰ বাবে ২০১৯ৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংৰক্ষণ কৌশলে জনসংখ্যা সম্প্ৰসাৰণ, জিনীয় সুৰক্ষা, বাসস্থানৰ সংযোগ, স্থানান্তৰ আৰু জলবায়ু-স্থিতিস্থাপক ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে এক দীৰ্ঘম্যাদী কাঠামো প্ৰদান কৰে। এই কৌশলৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈ বন বিভাগ আৰু স্থানীয় জনগোষ্ঠীৰ সমন্বিত প্ৰচেষ্টাই ১,৯৮০ চনৰ পৰা গঁড়ৰ সংখ্যা প্ৰায় ১৭০ শতাংশ বৃদ্ধিৰ সূচনা কৰিছে। ২০২৪ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈকে গঁড়ৰ সংখ্যা ১৫০০ৰ পৰা ৪,০০০ৰো অধিকলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত ভাৰতক বিজ্ঞানভিত্তিক, সম্প্ৰদায় সমৰ্থিত মেগাহাৰ্বিভোৰ সংৰক্ষণৰ বাবে আৰ্হি হিচাপে গঢ়ি তুলিছে।

ভাৰতৰ সংৰক্ষণ আৰ্হিত প্ৰজাতিৰ পুনৰুদ্ধাৰক লেণ্ডস্কেপ-স্তৰৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হৈছে। নিৰন্তৰ নীতিগত সমৰ্থন আৰু তথ্য-চালিত নিৰীক্ষণে দীৰ্ঘম্যাদী জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ স্থিতিস্থাপকতা নিশ্চিত কৰে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে ভাৰতক বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ ফলাফলৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ আগশাৰীৰ স্থানত স্থান দিছে।

স্তম্ভ ২: বহনক্ষম পৰিৱৰ্তনৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতা সম্প্ৰসাৰণ

পৰিৱেশৰ অগ্ৰগতি নিৰ্ভৰ কৰে ইয়াক বজাই ৰখা আৰু স্কেল কৰাৰ ক্ষমতাৰ ওপৰত। পৰিৱেশৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰাৰ বাবে শক্তিশালী প্ৰতিষ্ঠান, বৈজ্ঞানিক জ্ঞান, দক্ষ নাগৰিক, আধুনিক ব্যৱস্থা অতি প্ৰয়োজনীয়। বিগত বাৰ বছৰত ভাৰতে সংস্কাৰ, উদ্ভাৱন আৰু প্ৰযুক্তি-চালিত শাসন ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে এই ক্ষমতাক শক্তিশালী কৰি তুলিছে। দেশখনে আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থা, সেউজ দক্ষতা, গৱেষণাৰ ক্ষমতা, দুৰ্যোগৰ বাবে প্ৰস্তুতি আদি সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে একেলগে বহনক্ষম বৃদ্ধি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰতি স্থিতিস্থাপকতাৰ বাবে অধিক শক্তিশালী ভেটিৰ সৃষ্টি কৰিছে

• কঠিন আৱৰ্জনা পৰিচালনা: সংকটক বৃত্তাকাৰ সুযোগলৈ ৰূপান্তৰ কৰা

২০১৪ চনত ভাৰতে ক্ৰমাৎ কঠিন আৱৰ্জনা সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল। চহৰবোৰ শ্বাসৰুদ্ধ হৈ পৰিছিল, ডাম্পচাইটবোৰ ওফন্দি উঠিছিল আৰু মাত্ৰ ১৭ শতাংশ আৱৰ্জনা বৈজ্ঞানিকভাৱে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হৈছিল। ১২ বছৰৰ পাছত ছবিখন মৌলিকভাৱে সলনি হৈছে। কঠিন আৱৰ্জনা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ ক্ষমতা ২০১৪ চনৰ ১৭ শতাংশৰ পৰা ২০২৪ চনৰ ভিতৰত ৭৭ শতাংশতকৈও অধিকলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিটো সামগ্ৰী উদ্ধাৰ সুবিধা, জৈৱ-মিথানেচন প্লাণ্ট আৰু আৱৰ্জনা শক্তিলৈ ইউনিটৰ ক্ৰমবৰ্ধমান নেটৱৰ্কৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছে। আৰ্বান ইণ্ডিয়াই আজি দৈনিক উৎপাদিত পৌৰসভাৰ কঠিন আৱৰ্জনা ১,৫৯,১০৯ টি.পি.ডি.ৰ ভিতৰত ১,২৯,২০৬ টি.পি.ডি. প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰে।

 

চৰকাৰে একে সময়তে ভাৰতৰ বিষাক্ত পৰিৱেশৰ ইতিহাসলৈ মন দিছিল। দশক দশক ধৰি হাজাৰ হাজাৰ অবৈজ্ঞানিক ডাম্পচাইট জমা হৈছিল। জৈৱ খনি আৰু জৈৱ সংশোধনৰ জৰিয়তে ২৯খন ৰাজ্যৰ ১০৪৮খন চহৰত ১১৩৮টা ডাম্পছাইট সম্পূৰ্ণৰূপে সংশোধন কৰা হৈছে, য’ত ৮৭৭ লাখ মেট্ৰিক টন লিগেচি আৱৰ্জনা পৰিষ্কাৰ কৰা হৈছে আৰু ৭,৬৪৬ একৰ মাটি পুনৰ উদ্ধাৰ কৰা হৈছে। এই অভিযান সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ ২০২৫ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ডাম্পছাইট ৰিমিডিয়েচন এক্সিলেৰেটৰ প্ৰগ্ৰেম (ডি.আৰ.এ.পি.) আৰম্ভ কৰা হৈছিল য’ত ২০২৬ চনৰ অক্টোবৰৰ ভিতৰত শূন্য ডাম্পছাইটক লক্ষ্য কৰি লোৱা হৈছিল।

নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত, ২০১৬ চনৰ নিয়মক অতিক্ৰম কৰি কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা নিয়ম, ২০২৬এ চাৰিটা প্ৰবাহৰ উৎস পৃথকীকৰণৰ নিৰ্দেশ দিয়ে: ভিজা, শুকান, অনাময়, আৰু বিশেষ যত্নৰ আৱৰ্জনা আৰু সকলো আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা পৰ্যায়ৰ অনলাইন অনুসৰণ কাৰ্যকৰী কৰে। মুঠ কঠিন আৱৰ্জনাসমূহৰ প্ৰায় ৩০ শতাংশ বাল্ক আৱৰ্জনা উৎপাদকসমূহে গ্ৰহণ কৰে বুলি স্বীকাৰ কৰি নিয়মসমূহে বৰ্ধিত বাল্ক আৱৰ্জনা উৎপাদক দায়বদ্ধতা (ই.বি.ডব্লিউ.জি.আৰ.) প্ৰৱৰ্তন কৰে, যাৰ ফলত বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক তেওঁলোকৰ আৱৰ্জনাসমূহৰ বাবে প্ৰত্যক্ষভাৱে জবাবদিহি কৰা হয়। চিমেণ্ট উদ্যোগকে ধৰি উদ্যোগসমূহে এতিয়া কঠিন ইন্ধনৰ ঠাইত আৱৰ্জনা আহৰণ কৰা ইন্ধন (আৰ.ডি.এফ.) ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব, ৬ বছৰৰ ভিতৰত প্ৰতিস্থাপনৰ হাৰ ৫ শতাংশৰ পৰা ১৫ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাই আৱৰ্জনাক শক্তি সম্পদলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব লাগিব। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে ভাৰতে লেণ্ডফিল নিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰা সম্পদ-দক্ষ, বৃত্তাকাৰ আৱৰ্জনা অৰ্থনীতিলৈ নিৰ্ণায়ক পৰিৱৰ্তনৰ সূচনা কৰে।

• আসোঁৱাহসমূহ বন্ধ কৰা: ই.পি.আৰ.ৰ সৈতে এটা বৃত্তাকাৰ অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলা

বৃত্তাকাৰ অৰ্থনীতি হৈছে এনে এক উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ আৰ্হি যিয়ে আৱৰ্জনাসমূহৰ ৰৈখিক নিষ্কাশনৰ পৰিৱৰ্তে পুনৰ ব্যৱহাৰ, পুনঃব্যৱহাৰ, মেৰামতি আৰু সম্পদ উদ্ধাৰক প্ৰসাৰিত কৰে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে প্ৰদূষণ কম কৰা, প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণ কৰা আৰু সামগ্ৰিক বস্তুৰ কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা। বৰ্ধিত উৎপাদক দায়বদ্ধতা (ই.পি.আৰ) হৈছে এনে এক নীতিগত পদ্ধতি যাৰ অধীনত উৎপাদকসকলক ব্যৱহাৰৰ পিছত তেওঁলোকৰ সামগ্ৰীৰ পৰিৱেশগতভাৱে সুস্থ ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে দায়বদ্ধ কৰা হয়। ই আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ, পুনঃব্যৱহাৰ, পুনৰ ব্যৱহাৰ আৰু নিৰাপদ নিষ্কাশন সামৰি লয়, যাৰ ফলত সমগ্ৰ পণ্যৰ জীৱনচক্ৰত জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰা হয়।

ভাৰত চৰকাৰে একাধিক আৱৰ্জনা প্ৰবাহ সামৰি খণ্ড-নিৰ্দিষ্ট আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা নিয়মৰ জৰিয়তে বৃত্তাকাৰ অৰ্থনীতিৰ কাঠামো শক্তিশালী কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা নিয়ম, ই-আৱৰ্জনা (ব্যৱস্থাপনা) নিয়ম, বেটাৰী আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা নিয়ম, আৱৰ্জনা টায়াৰ ই.পি.আৰ. কাঠামো, ব্যৱহৃত তেল ই.পি.আৰ. ব্যৱস্থা, এণ্ড অৱ লাইফ বাহন (ই.এল.ভি.) কাঠামো, নিৰ্মাণ আৰু ভাঙি পেলোৱা আৱৰ্জনা নিয়ম আৰু অলৌহ স্ক্ৰেপ সামগ্ৰীৰ বাবে ই.পি.আৰ. আদি অন্তৰ্ভুক্ত। এই নিয়মসমূহে উৎপাদকৰ জবাবদিহিতাক প্ৰতিষ্ঠানিক কৰি তোলে আৰু বিভিন্ন খণ্ডত গাঁথনিগত পুনঃব্যৱহাৰৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰক প্ৰসাৰিত কৰে।

২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ভাৰতে নিজৰ পুনঃব্যৱহাৰৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ বহু পৰিমাণে সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে। আৱৰ্জনাসমূহৰ সিপাৰে ৪,৫৭৪ জন পঞ্জীয়নভুক্ত পুনঃব্যৱহাৰকাৰী আছে। মুঠ প্ৰচেছড আৱৰ্জনা ৪১৭.৫৭ লাখ মেট্ৰিক টন, ই.পি.আৰ. প্ৰমাণপত্ৰ উৎপাদনৰ অধীনত ৩৪১.৯৩ লাখ মেট্ৰিক টন। শ্ৰেণী-ভিত্তিক পুনঃব্যৱহাৰৰ কাৰ্যক্ষমতাৰ ভিতৰত আছে:

• প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা: ১৯৬.৯৭ লাখ মেট্ৰিক টন (২,৯৮৬ পুনঃব্যৱহাৰকাৰী)
• বেটাৰীৰ আৱৰ্জনা : ৬৯.৩৭ লাখ মেট্ৰিক টন (৫২০ পুনঃব্যৱহাৰকাৰী)
• টায়াৰৰ আৱৰ্জনা : ১২২.২৯ লাখ মেট্ৰিক টন (৫৭৯ পুনঃব্যৱহাৰকাৰী)
• ই-আৱৰ্জনা: ২৮.৭৫ লাখ মেট্ৰিক টন (৩৮৬ পুনঃব্যৱহাৰকাৰী) আৰু
• ব্যৱহৃত তেল: ০.১৯ লাখ মেট্ৰিক টন (১০৩টা পুনঃব্যৱহাৰকাৰী)

ভাৰতৰ বৃত্তাকাৰ অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনে বহনক্ষম সম্পদ ব্যৱস্থাপনা আৰু পৰিৱেশৰ বোজা হ্ৰাসৰ দিশত স্পষ্ট পৰিৱৰ্তন প্ৰদৰ্শন কৰে। ইপিআৰৰ কাঠামোৰ সম্প্ৰসাৰণে বিভিন্ন খণ্ডত জবাবদিহিতা আৰু পুনঃব্যৱহাৰৰ ক্ষমতা শক্তিশালী কৰিছে। এই উন্নয়নসমূহে আৱৰ্জনা শাসনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিপক্কতাক প্ৰতিফলিত কৰে। সামূহিকভাৱে ইয়াৰ দ্বাৰা সম্পদ-দক্ষ আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ অৰ্থনীতিৰ দিশত এক নিৰ্ণায়ক পদক্ষেপ চিহ্নিত কৰা হয়।

• শিক্ষা, সজাগতা আৰু সেউজ দক্ষতা বিকাশৰ জৰিয়তে সামৰ্থ গঢ়ি তোলা

ভাৰতে জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি আৰু ভূমিৰ অৱক্ষয় আদি ক্ৰমবৰ্ধমান পৰিৱেশ প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে। পৰিৱেশ সজাগতা আৰু সেউজ দক্ষতা শক্তিশালী কৰিবলৈ চৰকাৰে শিক্ষা, প্ৰশিক্ষণ আৰু সমুদায়ৰ অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি কেইবাটাও পদক্ষেপ ৰূপায়ণ কৰিছে।

পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়ৰ পৰিৱেশ শিক্ষা, সজাগতা আৰু প্ৰশিক্ষণ (ই.ই.এ.টি.) আঁচনিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ কৰ্পছ (এন.জি.চি.), ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰকৃতি কেম্পিং কাৰ্যসূচী (এন.এন.চি.পি.), আৰু সামৰ্থ বিকাশ কাৰ্যসূচী (চি.বি.পি.)ৰ দৰে কাৰ্যসূচীক সমৰ্থন কৰিছিল। ২১খন ৰাজ্য আৰু এখন কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত ৰূপায়িত এই আঁচনিখনে ১ লাখৰো অধিক ইক’-ক্লাবৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছিল আৰু পৰিৱেশ অভিযান আৰু সজাগতামূলক কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে প্ৰায় ৫.৫ লাখ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক জড়িত কৰিছিল।

ইয়াৰ উপৰিও পৰিৱেশ শিক্ষা, সজাগতা, গৱেষণা আৰু দক্ষতা বিকাশ (ই.ই.এ.আৰ.এছ.ডি.) আঁচনিখনে পৰিৱেশ সাক্ষৰতা, বহনক্ষম পদ্ধতি আৰু সেউজ কৰ্মশক্তিৰ বিকাশৰ প্ৰসাৰ ঘটায়। ইয়াৰ কাৰ্যসূচীৰ অধীনত পৰিৱেশ শিক্ষাৰ পদক্ষেপত ১.৩৪ কোটিতকৈ অধিক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল, ২৩খন ৰাজ্যত ১.১৪ লাখ ইক’-ক্লাব পঞ্জীয়ন কৰিছিল, আৰু ইক’-ক্ৰিয়েটিভিটি এণ্ড ইনোভেচন হেকাথনৰ জৰিয়তে ৪ লাখতকৈ অধিক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে উদ্ভাৱনী ধাৰণা অৱদান আগবঢ়াইছিল।

• বন্যপ্ৰাণী বিজ্ঞান আৰু প্ৰমাণভিত্তিক সংৰক্ষণ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে গৱেষণা আৰু উন্নত সুবিধাসমূহ:

২০২৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত এম.অ’.ই.এফ.চি.চি.য়ে বন্যপ্ৰাণীৰ জেনেটিক্স আৰু ফৰেনছিক গৱেষণা শক্তিশালী কৰাৰ বাবে ডেৰাডুনৰ ভাৰতীয় বন্যপ্ৰাণী প্ৰতিষ্ঠানত নেক্সট জেনেৰেচন ডি.এন.এ. ছিকুৱেন্সিং সুবিধা উদ্বোধন কৰে। ই জনসংখ্যা অধ্যয়ন, প্ৰজাতি চিনাক্তকৰণ আৰু বন্যপ্ৰাণী অপৰাধৰ গোচৰত প্ৰমাণৰ বাবে উচ্চ-থ্ৰুপুট জেনেটিক বিশ্লেষণ সক্ষম কৰে। এন.ডব্লিউ.ডি.চি.য়ে সংৰক্ষণ পৰিকল্পনা আৰু নিৰীক্ষণৰ বাবে সংৰক্ষিত অঞ্চল, প্ৰজাতি, বাসস্থান আৰু জৈৱ-ভৌগোলিক অঞ্চলৰ তথ্য একত্ৰিত কৰি ৰাষ্ট্ৰীয় বন্যপ্ৰাণী তথ্য ব্যৱস্থা (এন.ডব্লিউ.আই.এছ.)ক আগুৱাই লৈ গৈছে। ভাৰতীয় উদ্ভিদ জৰীপ (বি.এছ.আই.) আৰু ভাৰতীয় প্ৰাণীবিজ্ঞান জৰীপ (জেড.এছ.আই.)ৰ ডিজিটাইজেচনৰ পদক্ষেপে নিৰ্দিষ্ট তথ্যকোষ আৰু পৰ্টেলৰ জৰিয়তে হাৰ্বেৰিয়াম আৰু প্ৰাণী সংগ্ৰহসমূহ অনলাইনত সুলভ কৰি তুলিছে। ইয়াৰ দ্বাৰা ভাৰতৰ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ জ্ঞানৰ ভিত্তি সম্প্ৰসাৰণ কৰা হয়।

• প্ৰযুক্তি আৰু বনৰীয়া জীৱৰ অবৈধ ব্যৱসায় নিয়ন্ত্ৰণ কাৰ্য শক্তিশালী কৰাৰ বাবে ব্যৱস্থা আৰু চোৰাং-চিকাৰ বিৰোধী ব্যৱস্থা:

প্ৰযুক্তি-সক্ষম চোৱাচিতাই ২০১৪ চনৰ পৰা চোৰাং চিকাৰ বিৰোধী প্ৰচেষ্টাক ৰূপান্তৰিত কৰিছে, HAWKৰ দৰে এ.আই.ভিত্তিক ব্যৱস্থাই কঠিন ভূখণ্ডত দ্ৰুত সঁহাৰিৰ বাবে বাস্তৱ সময়ৰ নিৰীক্ষণ আৰু ভৱিষ্যদ্বাণীমূলক বিশ্লেষণ সমৰ্থন কৰে। Gajah Suchanaৰ দৰে মোবাইল প্লেটফৰ্মে বন্যপ্ৰাণীৰ গোচৰত অনুসন্ধানযোগ্যতা, নথিভুক্ত কৰা আৰু ফৰেনছিক সমৰ্থন উন্নত কৰিছে। বন্যপ্ৰাণী অপৰাধ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যু’ৰোৱে উত্তৰ-পূব অঞ্চলত (২০১৯–২০২৩) ১৬৬ টা যৌথ অভিযানৰ জৰিয়তে বলবৎকৰণ শক্তিশালী কৰি তুলিছে যাৰ ফলত ৩৭৫ জন লোকক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছে। লগতে ডব্লিউ.চি.চি.বি.য়ে দেশজুৰি যৌথ বন্যপ্ৰাণী অপৰাধ অভিযান চলাইছিল আৰু চোৰাংচোৱা সতৰ্কবাণী জাৰি কৰিছিল। ই সীমা অতিক্ৰম কৰি বন্যপ্ৰাণী সৰবৰাহৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ INTERPOL, SAWEN আৰু CITESৰ সৈতে সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰে।

• দুৰ্যোগ স্থিতিস্থাপকতাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতা শক্তিশালী কৰা

ভাৰতে প্ৰস্তুতি, প্ৰশমন, সঁহাৰি, পুনৰুদ্ধাৰ আৰু সামৰ্থ বিকাশক সামৰি লোৱা এক ব্যাপক পদ্ধতিৰ জৰিয়তে দুৰ্যোগ স্থিতিস্থাপকতাৰ বাবে নিজৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতাক যথেষ্ট শক্তিশালী কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনা (এন.ডি.এম.পি.) ২০১৬ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল আৰু ২০১৯ চনত সংশোধন কৰি চৰকাৰৰ সকলো স্তৰতে দুৰ্যোগৰ আশংকা হ্ৰাসৰ প্ৰচেষ্টাক একাকাৰ কৰা হৈছিল। চৰকাৰে ৩৮টা বিপদ-নিৰ্দিষ্ট নিৰ্দেশনাও জাৰি কৰে আৰু য’ত ডাইনামিক কম্পোজিট ৰিস্ক এটলাছ, বানপানীৰ বিপদৰ এটলাছ, আৰু হিমালয় অঞ্চলৰ ২৮,০০০টা হিমবাহৰ হ্ৰদৰ তথ্যকোষকে ধৰি উন্নত বিপদ মূল্যায়ন সঁজুলি প্ৰস্তুত কৰে। এই পদক্ষেপসমূহে বৈজ্ঞানিক পৰিকল্পনা বৃদ্ধি কৰিছে আৰু জলবায়ু আৰু দুৰ্যোগ সম্পৰ্কীয় বিপদৰ বাবে প্ৰস্তুতি উন্নত কৰিছে।

প্ৰযুক্তি-চালিত আগতীয়া সতৰ্কবাণী ব্যৱস্থাই সমগ্ৰ দেশতে স্থিতিস্থাপকতা আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিছে। সাধাৰণ সতৰ্কতা প্ৰট’কল (চি.এ.পি.)-ভিত্তিক সংহত সতৰ্ক ব্যৱস্থাপ্ৰণালীয়ে একাধিক প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে জিঅ'-লক্ষ্যকৃত সতৰ্কবাণীসমূহ প্ৰদান কৰে আৰু ই ৪,৫০০ কোটিতকৈ অধিক সতৰ্কবাণী বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰিছে। ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগৰ উন্নত পূৰ্বাভাস ব্যৱস্থাৰ লগতে ডামিনি, মৌচম, আৰু মেঘদূতৰ দৰে মোবাইল এপ্লিকেচনে সময়মতে বতৰ আৰু দুৰ্যোগৰ সতৰ্কবাণী প্ৰদান কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ প্ৰশমন বাহিনী (এন.ডি.আৰ.এফ.), সমুদায় সজাগতা কাৰ্যসূচী আৰু ৩৩০ টাতকৈও অধিক প্ৰতিষ্ঠানক সামৰি লোৱা ভাৰতীয় বিশ্ববিদ্যালয় আৰু প্ৰতিষ্ঠান নেটৱৰ্ক ফৰ ডিজাষ্টাৰ ৰিস্ক ৰিডাকচনৰ জৰিয়তে সামৰ্থ বিকাশৰ প্ৰচেষ্টা শক্তিশালী কৰা হৈছে। এই ব্যৱস্থাসমূহে একেলগে পৰিৱেশ আৰু জলবায়ুৰ ফলত হোৱা দুৰ্যোগৰ আগজাননী, সহ্য আৰু প্ৰতি সঁহাৰি জনোৱাৰ ভাৰতৰ ক্ষমতা শক্তিশালী কৰিছে।

৭ . সেউজ ঋণ কাৰ্যসূচী (জি.চি.পি.): পৰিৱেশ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে ক্ষমতা শক্তিশালী কৰা

সেউজ ঋণ নিয়ম, ২০২৩ ৰ জৰিয়তে আৰম্ভ কৰা জি.চি.পি.য়ে পৰিৱেশ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় সামৰ্থ গঢ়ি তোলাৰ এক অভিনৱ পদ্ধতিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এই কাৰ্যসূচীয়ে ব্যক্তি, সম্প্ৰদায় আৰু ব্যৱসায়ীসকলৰ স্বেচ্ছামূলক পৰিৱেশগত কাৰ্য উৎসাহিত কৰে, বনানীকৰণ, পৰিৱেশ তন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু বহনক্ষম পদ্ধতিত অধিক অংশগ্ৰহণক উৎসাহিত কৰে। LiFE (পৰিৱেশৰ বাবে জীৱনশৈলী) কাৰ্যসূচীৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ই সেউজীয়া আৱৰণ বৃদ্ধি, কাৰ্বন নিষ্কাশন বৃদ্ধি, অৱক্ষয়ী ভূ-প্ৰকৃতি পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পৰিৱেশৰ ফুটপ্ৰিণ্ট হ্ৰাস কৰিব বিচাৰে। পৰিৱেশৰ ফলাফল জুখিবলৈ আৰু পুৰস্কৃত কৰাৰ বাবে এক স্বচ্ছ কাঠামো সৃষ্টি কৰি এই কাৰ্যসূচীয়ে পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠানিক, আৰ্থিক আৰু সম্প্ৰদায়ৰ ক্ষমতা শক্তিশালী কৰে। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ১২খন ৰাজ্যৰ ৪,৩৯১ হেক্টৰ অৱক্ষয়ী বনাঞ্চল ভূমি এই কাৰ্যসূচীৰ অধীনত পৰিৱেশ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে চিনাক্ত কৰা হৈছিল, যিয়ে জৈৱ বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি, পৰিৱেশ তন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী পৰিৱেশ স্থিতিস্থাপকতাত অৰিহণা যোগাইছে।

সামূহিকভাৱে এই পদক্ষেপসমূহে দীৰ্ঘম্যাদী পৰিৱেশ বহনক্ষমতা আৰু স্থিতিস্থাপকতাৰ বাবে ভাৰতৰ ভেটি শক্তিশালী কৰিছে। বৃত্তাকাৰ অৰ্থনীতিৰ পদ্ধতি আৰু সেউজ দক্ষতা বিকাশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৈজ্ঞানিক সংৰক্ষণ আৰু দুৰ্যোগৰ প্ৰস্তুতিলৈকে দেশখনে সেউজ, অধিক স্থিতিস্থাপক ভৱিষ্যতক সমৰ্থন কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় প্ৰতিষ্ঠানিক আৰু সমাজৰ ক্ষমতা গঢ়ি তুলিছে।

৩য় স্তম্ভ: নেতৃত্ব আৰু কূটনীতিৰ জৰিয়তে বিশ্বাসযোগ্যতা শক্তিশালী কৰা

পৰিৱেশৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ অকলে কাম কৰা জাতিসমূহে মোকাবিলা কৰিব নোৱাৰে। বিশ্বৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে বিশ্বাসযোগ্য নেতৃত্ব, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা আৰু ভাগ-বতৰা কৰা দায়িত্বৰ প্ৰয়োজন। সাধাৰণ কিন্তু পৃথক দায়বদ্ধতা আৰু নিজ নিজ সামৰ্থৰ নীতিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈ ভাৰতে উন্নয়নৰ লক্ষ্যক সমৰ্থন কৰাৰ সমান্তৰালভাৱে জলবায়ু কাৰ্য্যক আগবঢ়াই লৈ গৈছে। যোৱা বাৰ বছৰত ভাৰত জলবায়ু ন্যায়, বহনক্ষম উন্নয়ন, আৰু দায়িত্বশীল বৃদ্ধিৰ বাবে এক আগশাৰীৰ কণ্ঠ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। জলবায়ু নেতৃত্ব, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অংশীদাৰিত্ব আৰু বহুপক্ষীয় সংযোগৰ জৰিয়তে ভাৰতে বিশ্ব পৰিৱেশ শাসনত নিজৰ প্ৰভাৱ শক্তিশালী কৰিছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে সামূহিক জলবায়ু কাৰ্য আৰু বহনক্ষমতাক আগুৱাই নিয়াৰ ক্ষেত্ৰত এক বিশ্বাসযোগ্য অংশীদাৰ হিচাপে ভাৰতৰ বিশ্বাসযোগ্যতা বৃদ্ধি কৰিছে।

 

ৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে নিৰ্ধাৰিত অৱদান

একেৰাহে ৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে নিৰ্ধাৰিত অৱদান (এন.ডি.চি.) চক্ৰৰ মাজেৰে ভাৰতে নিৰ্গমনৰ তীব্ৰতা হ্ৰাস, অজীৱাশ্ম শক্তিৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্বন ডুব যোৱাৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ প্ৰতিশ্ৰুতি ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি কৰিছে, যিয়ে জলবায়ু নেতৃত্বৰ ক্ষেত্ৰত ক্ৰমান্বয়ে অভিলাষী আৰু কাৰ্য্যমুখী দৃষ্টিভংগীক প্ৰতিফলিত কৰিছে।

ভাৰতে ২০০৫ চনৰ মাত্ৰাৰ পৰা নিৰ্গমনৰ তীব্ৰতা ৩৩–৩৫ শতাংশ হ্ৰাস কৰাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত সময়ত এঘাৰ বছৰ আগতেই লাভ কৰিছিল আৰু ইতিমধ্যে ৩৬ শতাংশতকৈ অধিক হ্ৰাস পাইছে ৷ ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ৪০ শতাংশ অজীৱাশ্ম বিদ্যুৎ ক্ষমতা লাভ কৰাৰ লক্ষ্য ৯ বছৰৰ আগতে পূৰণ হৈছিল আৰু ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহলৈকে দেশৰ স্থাপন কৰা শক্তিৰ ৫২.৫৭ শতাংশ অজীৱাশ্ম উৎসই লাভ কৰিছিল। ভাৰতে ২.২৯ বিলিয়ন টন CO2 সমতুল্য অতিৰিক্ত কাৰ্বন ডুব যোৱাৰ সৃষ্টিও কৰিছে, যাৰ ফলত দীৰ্ঘম্যাদী জলবায়ুৰ লক্ষ্যৰ দিশত যথেষ্ট অগ্ৰগতি হৈছে।

NDC 1.0 (২০১৫), NDC 2.0 (২০২২), আৰু NDC 3.0 (২০২৬)ৰ জৰিয়তে ভাৰতে ২০৩০ আৰু ২০৩৫ চনৰ বাবে নিজৰ উচ্চাকাংক্ষা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি কৰিছে, শক্তিশালী ৰূপায়ণ ক্ষমতা, ত্বৰান্বিত স্বচ্ছ শক্তি নিয়োগ আৰু জলবায়ু কাৰ্যৰ সমান্তৰালভাৱে বহনক্ষম উন্নয়নৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতা প্ৰদৰ্শন কৰিছে।

 

আপুনি জানিছিলনে?

ৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে নিৰ্ধাৰিত অৱদান (এন.ডি.চি.) হৈছে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ কাঠামো চুক্তি (ইউ.এন.এফ.চি.চি.চি.)ৰ পেৰিছ চুক্তিৰ অধীনত দেশসমূহে দাখিল কৰা জলবায়ু কাৰ্যৰ প্ৰতিশ্ৰুতি। ইয়াৰ দ্বাৰা নিৰ্গমন হ্ৰাস, স্বচ্ছ শক্তি সম্প্ৰসাৰণ, জলবায়ুৰ স্থিতিস্থাপকতা শক্তিশালী কৰা আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে এক ৰোডমেপ প্ৰদান কৰা হয়। এন.ডি.চি.সমূহে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ সৈতে পৰিৱেশৰ বহনক্ষমতাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ বাবে এক মূল নীতিগত আহিলা হিচাপে কাম কৰে|

বিশ্ব বহনক্ষম উন্নয়ন সন্মিলন (WSDS), ২০২৪

এই সন্মিলনত জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি আৰু সম্পদৰ অভাৱ আদি বিশ্বজনীন প্ৰত্যাহ্বানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়, স্বচ্ছ শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন, জলবায়ু ন্যায় আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়।

এই সন্মিলনত নবীকৰণযোগ্য শক্তি সম্প্ৰসাৰণ, প্ৰকৃতিভিত্তিক সমাধান আৰু সৰ্বাংগীন জলবায়ু কাৰ্যৰ জৰিয়তে অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ সৈতে পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ দৃষ্টিভংগী প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। ইয়াৰ নীতিগত উদ্ভাৱন, জলবায়ু প্ৰতিশ্ৰুতি আৰু জনকেন্দ্ৰিক উন্নয়ন আৰ্হিৰ ওপৰত আলোকপাত কৰি ভাৰতৰ বহনক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ আগশাৰীৰ স্থান আৰু অধিক উন্নীত কৰিলে। ডব্লিউ.এছ.ডি.এছ. ২০২৪ ৰ জৰিয়তে ভাৰতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতাৰ অনুঘটক আৰু বহনক্ষম আৰু স্থিতিস্থাপক ভৱিষ্যত গঢ় দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বাসযোগ্য কণ্ঠস্বৰ হিচাপে নিজৰ ভূমিকাক শক্তিশালী কৰি তুলিলে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সৌৰ মিত্ৰতা (ISA), ২০১৫

পেৰিছত অনুষ্ঠিত COP21 জলবায়ু সন্মিলনত ভাৰত আৰু ফ্ৰান্সে যৌথভাৱে আই.এছ.এ. আৰম্ভ কৰিছিল। ইয়াক সৌৰ সম্পদ সমৃদ্ধ দেশসমূহৰ মাজত সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে সন্ধিভিত্তিক আন্তঃচৰকাৰী সংস্থা হিচাপে কল্পনা কৰা হৈছিল, য’ত সমন্বিত গৱেষণা, সুলভ বিত্তীয় সাহায্য আৰু সৌৰ প্ৰযুক্তিৰ বৃহৎ পৰিসৰৰ নিয়োগৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। আজি এই মিত্ৰজোঁটৰ ১১২খন সদস্য দেশ আছে, যিয়ে ইয়াৰ ক্ৰমবৰ্ধমান বিশ্বব্যাপী প্ৰসাৰ আৰু প্ৰভাৱক প্ৰতিফলিত কৰে।

জলবায়ু কাৰ্য আৰু স্বচ্ছ শক্তি পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতক বিশ্বব্যাপী এজেণ্ডা নিৰ্ধাৰক হিচাপে স্থান দি আই.এছ.এ.য়ে ভাৰতৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিশ্বাসযোগ্যতা যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰিছে। ই ভাৰতৰ সৰ্বাংগীন, জলবায়ুৰ প্ৰতি স্থিতিস্থাপক বৃদ্ধিৰ চেম্পিয়ন হিচাপে ভাৰতৰ ভাবমূৰ্তি শক্তিশালী কৰি তুলিছে আৰু বিশ্ব পৰিৱেশ কূটনীতিৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ নেতৃত্বক শক্তিশালী কৰিছে।

ৱান ছান ৱান ৱৰ্ল্ড ৱান গ্ৰীড (OSOWOG) পদক্ষেপ, ২০১৮

নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি ভাগ-বতৰা কৰাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে ভাৰতে ২০১৮ চনত ৱান ছান ৱান ৱৰ্ল্ড ৱান গ্ৰীড (OSOWOG) পদক্ষেপ প্ৰস্তাৱ কৰিছিল। ২০২১ চনত ভাৰত আৰু যুক্তৰাজ্যই যৌথভাৱে COP26ত গ্ৰীণ গ্ৰীডছ ইনিচিয়েটিভ– অ.এছ.অ.ডব্লিউ.অ.জি. আৰম্ভ কৰে। এই পদক্ষেপে স্বচ্ছ শক্তি সহযোগিতা আৰু জলবায়ু সমাধানৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনক আগশাৰীৰ হিচাপে স্থান দি ভাৰতৰ বিশ্বব্যাপী বিশ্বাসযোগ্যতা শক্তিশালী কৰে। ই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জলবায়ু অংশীদাৰিত্ব গঢ়ি তোলাৰ লগতে বিশ্বব্যাপী আন্তঃসংযোগী নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ভৱিষ্যতৰ বাবে এক ভাগ-বতৰা দৃষ্টিভংগী আগবঢ়াই নিয়াৰ ভাৰতৰ ক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মৰুভূমিৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ চুক্তি (UNCCD), ২০১৯ৰ ১৪ সংখ্যক পক্ষ সন্মিলন COP14

এই সন্মিলনৰ শিখৰত উপনীত হয় দিল্লী ঘোষণাপত্ৰ গ্ৰহণ কৰা, যিয়ে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভূমিৰ অৱক্ষয় নিৰপেক্ষতা লাভৰ দিশত বিশ্বব্যাপী প্ৰতিশ্ৰুতি পুনৰ দৃঢ় কৰে মৰুভূমিকৰণ।

COP14 সফলতাৰে আয়োজন কৰি আৰু জটিল পৰিৱেশ বিষয়সমূহৰ ওপৰত সহমত আগবঢ়াই ভাৰতে বিশ্ব পৰিৱেশ শাসনৰ ক্ষেত্ৰত আগশাৰীৰ কণ্ঠস্বৰ হিচাপে নিজৰ স্থান শক্তিশালী কৰিলে। এই সন্মিলনে ভূমি পুনৰুদ্ধাৰ কূটনীতিৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ বিশ্বাসযোগ্যতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে বহনক্ষম উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ স্থিতিস্থাপকতাৰ বাবে বহুপক্ষীয় সহযোগিতাৰ পোষকতাত ভাৰতৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ভূমিকা প্ৰদৰ্শন কৰে।

দুৰ্যোগ প্ৰতিৰোধী আন্তঃগাঁথনিৰ বাবে মিত্ৰজোঁট (CDRI), ২০১৯

জলবায়ু আৰু দুৰ্যোগৰ বিপদৰ বিৰুদ্ধে আন্তঃগাঁথনিৰ স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধিৰ বাবে ২০১৯ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ জলবায়ু কাৰ্য্য সন্মিলনৰ সময়ত ভাৰতে চিডিআৰআই আৰম্ভ কৰিছিল । ২০২২ চনত ভাৰতে চিডিআৰআইক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰি নতুন দিল্লীত মুখ্য কাৰ্যালয় স্থাপন কৰি এই পদক্ষেপক আৰু অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছিল । এই পদক্ষেপে দুৰ্যোগৰ আশংকা হ্ৰাস আৰু জলবায়ু স্থিতিস্থাপকতাৰ ক্ষেত্ৰত নেতৃত্ব প্ৰদৰ্শন কৰি ভাৰতৰ বিশ্বব্যাপী বিশ্বাসযোগ্যতা বৃদ্ধি কৰে। ই ভাৰতক বিশ্বজুৰি স্থিতিস্থাপক আৰু বহনক্ষম আন্তঃগাঁথনিৰ দিশত কাম কৰা চৰকাৰ, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু বিশেষজ্ঞসকলৰ মূল আহ্বায়ক হিচাপে স্থান দিছিল।

 

প্ৰব্ৰজনকাৰী প্ৰজাতিৰ সন্ধি (CMS) COP‑13, গান্ধীনগৰ ২০২০

২০২০ চনত গান্ধীনগৰত চি.এম.এছ. COP‑13ৰ আয়োজক হিচাপে ভাৰতৰ ভূমিকাই ইয়াৰ বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ প্ৰচেষ্টাৰ বিশ্বাসযোগ্যতা যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰিছিল। ভাৰতত অনুষ্ঠিত প্ৰথম চি.এম.এছ. COP‑13 হিচাপে ই স্থলজ, পক্ষী আৰু সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ মাজেৰে পৰিভ্ৰমী প্ৰজাতিৰ ওপৰত আলোচনা পৰিচালনা কৰাৰ ভাৰতৰ ক্ষমতাৰ ওপৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আস্থাৰ সংকেত দিছিল। চি অ’ পিৰ সভাপতিত্ব গ্ৰহণ কৰি ভাৰতে মূলতঃ ৰেঞ্জ দেশ আৰু ৰূপায়ক হোৱাৰ পৰা পৰিভ্ৰমী বন্যপ্ৰাণী, উৰণীয়া পথ আৰু সীমা অতিক্ৰম কৰা বাসস্থানৰ ওপৰত বিশ্বব্যাপী আলোচনাত নীতি নিৰ্ধাৰণকাৰী আৰু এজেণ্ডা গঠনকাৰী হিচাপে কাম কৰালৈ গতি কৰিলে।

 

মিছন LiFE (পৰিৱেশৰ বাবে জীৱনশৈলী), ২০২২

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সচিব প্ৰধানৰ উপস্থিতিত মিছন LiFE আৰম্ভ কৰা হয়। মিছন LiFEএ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে আচৰণ পৰিৱৰ্তনক উৎসাহিত কৰি প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ মনহীন ব্যৱহাৰৰ পৰা মননশীল ব্যৱহাৰলৈ পৰিৱৰ্তনক প্ৰসাৰিত কৰে। ই COP26 (২০২১) ত ভাৰতৰ বিশ্বব্যাপী আহ্বানৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে আৰু COP27 Sharm El Sheikh Implementation Plan (২০২২)ত ইয়াক শক্তিশালীভাৱে প্ৰতিফলিত কৰা হৈছিল, যিয়ে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাত বহনক্ষম জীৱনশৈলী আৰু খৰচৰ আৰ্হিৰ গুৰুত্বক স্বীকাৰ কৰিছিল। মিছন LiFEএ ভাৰতক জীৱনশৈলী ভিত্তিক জলবায়ু কাৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ আগশাৰীৰ হিচাপে স্থান দি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্থান শক্তিশালী কৰিছে। ই প্ৰযুক্তি আৰু বিত্তৰ বাহিৰেও ভাৰতৰ প্ৰভাৱক জনকেন্দ্ৰিক বহনক্ষমতালৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে।

জি -২০ নতুন দিল্লী নেতা ঘোষণা (সেউজ উন্নয়ন চুক্তি), ২০২৩

এই চুক্তিখন ২০২৩ চনৰ ৯ ছেপ্টেম্বৰত ভাৰতৰ জি-২০ ৰাষ্ট্ৰপতিত্বৰ সময়ত গৃহীত হৈছিল। ই জলবায়ুৰ কাৰ্যকলাপ ত্বৰান্বিত কৰা, বহনক্ষম উন্নয়ন আৰু সৰ্বাংগীন সেউজ বৃদ্ধিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী বিশ্বব্যাপী সহমত স্থাপন কৰিছিল। এই ঘোষণাই পেৰিছ চুক্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতিক শক্তিশালী কৰি তুলিলে, নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উচ্চাকাংক্ষাক সম্প্ৰসাৰিত কৰিলে আৰু বহনক্ষম জীৱনশৈলী, জলবায়ু বিত্ত, জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সুৰক্ষা আৰু বৃত্তাকাৰ অৰ্থনীতিৰ পদ্ধতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিলে। উন্নত আৰু উন্নয়নশীল ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত ভাৰতক এক ঐক্যমত নিৰ্মাতা হিচাপে স্থান দি ভাৰতৰ বিশ্বব্যাপী বিশ্বাসযোগ্যতা বৃদ্ধি কৰিছিল ।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিগ কেট এলায়েন্স (IBCA), ২০২৩

এই পদক্ষেপৰ লক্ষ্য হৈছে বাঘ, সিংহ, নাহৰফুটুকী, তুষাৰ নাহৰফুটুকী, চিতা, জাগুৱাৰ আৰু পিউমা আদি সাতটা বৃহৎ মেকুৰীজাতীয় প্ৰজাতি সংৰক্ষণ কৰা। ২০২৫ চনৰ ২৩ জানুৱাৰীত আইবিচিএ আনুষ্ঠানিকভাৱে সন্ধিভিত্তিক আন্তঃচৰকাৰী সংস্থাত পৰিণত হয়। বৰ্তমান এছিয়া, আফ্ৰিকা আৰু লেটিন আমেৰিকাৰ ২৬খন সদস্য দেশে এই মিত্ৰজোঁটৰ অংশ হিচাপে কাম কৰি বৃহৎ মেকুৰীজাতীয় প্ৰজাতি সংৰক্ষণৰ বাবে বিশ্বব্যাপী সহযোগিতা শক্তিশালী কৰাৰ বাবে একেলগে কাম কৰি আছে।

ইয়াৰ দ্বাৰা বিশ্বৰ সৰ্বাধিক বন্য বাঘৰ জনসংখ্যা বজাই ৰখা আৰু এছিয়াৰ সিংহ আৰু অন্যান্য ফ্লেগশ্বিপ প্ৰজাতিৰ দীৰ্ঘম্যাদী উদ্ধাৰৰ অভিলেখ গঢ়ি তোলা হৈছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে একেলগে ভাৰতক কেৱল ঘৰতে বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ অনুশীলনকাৰী হিচাপেই নহয়, বিশ্বজুৰি বৃহৎ মেকুৰীজাতীয় প্ৰজাতিৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আহ্বায়ক আৰু এজেণ্ডা নিৰ্ধাৰণকাৰী হিচাপেও স্থান দিছে।

এই সন্মিলনত ভাৰতৰ ঘৰুৱা কাৰ্যসূচীসমূহ অন্য দেশৰ বাবে ৰেফাৰেন্স পইণ্ট হিচাপেও প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। বাঘ, হাতী, সাগৰীয় কাছ আৰু ডলফিনৰ বাবে ফ্লেগশ্বিপ পদক্ষেপসমূহ সমুদায়ৰ অংশগ্ৰহণ আৰু লেণ্ডস্কেপ পৰ্যায়ৰ পৰিকল্পনাৰ সৈতে প্ৰজাতি সংৰক্ষণক একত্ৰিত কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰিক আৰ্হি হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছিল। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিত্বৰ সময়ত গান্ধীনগৰ সম্পৰ্কীয় প্ৰস্তাৱ আৰু সংহত কাৰ্য গ্ৰহণে প্ৰমাণ কৰিলে যে দেশখনে নিজৰ ক্ষেত্ৰ অভিজ্ঞতাক বহুপক্ষীয় প্ৰতিশ্ৰুতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পাৰে, জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সমৃদ্ধ উন্নয়নশীল দেশসমূহ আৰু বহল বিশ্ব সম্প্ৰদায়ৰ মাজত বিশ্বাসযোগ্য সেতু হিচাপে নিজৰ ভাবমূৰ্তি শক্তিশালী কৰি তুলিছে।

বিকশিত ভাৰতৰ পথ বহনক্ষমতাৰ মাজেৰে চলিছে

যোৱা বাৰ বছৰত ভাৰতে উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ পৰিচালনাৰ মাজৰ সম্পৰ্কক পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰিছে। বহনক্ষমতাই নীতি নিৰ্ধাৰণৰ প্ৰান্তৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিকল্পনাৰ কেন্দ্ৰলৈ গতি কৰিছে, বনাঞ্চল, জলসম্পদ, জৈৱ বৈচিত্ৰ্য, আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা আৰু জলবায়ু কাৰ্যৰ মাজেৰে সিদ্ধান্ত গঢ় দিছে। বৃহৎ পৰিসৰৰ সংৰক্ষণ, শক্তিশালী প্ৰতিষ্ঠান, প্ৰযুক্তিগত উদ্ভাৱন আৰু বিশ্ব নেতৃত্বৰ জৰিয়তে ভাৰতে দীৰ্ঘম্যাদী পৰিৱেশ সুৰক্ষা আৰু বহনক্ষম বৃদ্ধিৰ বাবে এক শক্তিশালী ভেটি গঢ়ি তুলিছে।

ভাৰতৰ সেউজ ৰূপান্তৰ শেষত বিশ্ব, নিৰ্মাণ, জন কল্যাণৰ কাহিনী। ই স্থায়ী কাৰ্য আৰু সামূহিক অংশগ্ৰহণৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত হ’লে প্ৰকৃতিৰ সুস্থ হোৱাৰ ক্ষমতাত বিশ্বক প্ৰতিফলিত কৰে। ই শক্তিশালী পৰিৱেশ সম্পত্তি, আধুনিক পৰিৱেশ প্ৰতিষ্ঠান আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে স্থিতিস্থাপক ব্যৱস্থা সৃষ্টিৰ জৰিয়তে নিৰ্মাণক মূৰ্ত কৰি তুলিছে। আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল, ই লাখ লাখ নাগৰিকৰ বাবে স্বচ্ছ পৰিৱেশ, সুৰক্ষিত জীৱিকা, অধিক জলবায়ুৰ স্থিতিস্থাপকতা আৰু উন্নত জীৱনৰ মানদণ্ড প্ৰদান কৰি জন কল্যাণক আগুৱাই লৈ যায়।

ভাৰতে বিকাশ ভাৰতৰ দিশে আগবাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে এই নীতিসমূহে ইয়াৰ পৰিৱেশ যাত্ৰাক পথ প্ৰদৰ্শন কৰি থাকিব। তেওঁলোকে একেলগে ভাৰত আৰু বিশ্বৰ বাবে এক সেউজ, অধিক স্থিতিস্থাপক আৰু অধিক বহনক্ষম ভৱিষ্যত গঢ় দিছে।

তথ্যসূত্ৰ

পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150776&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210100&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1541781&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1849868&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1907683&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1913469&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2146358&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088406&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2117223&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210100&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1663535&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1871022&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1886051&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2154818&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2086834&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2086834&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2082536&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1602644&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155692&reg=3&lang=2
• https://zsicollections.in/terms
• https://www.wti.org.in/projects/hostile-activity-watch-kernel/

জল শক্তি মন্ত্ৰালয়

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2109078&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248377&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244007&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220210&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150716&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248377&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088406&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210100&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244104&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244007&reg=3&lang=2

• https://www.jalshakti-dowr.gov.in/offerings/schemes-and-services/details/namami-gange-AO5ATNtQWa

ভূ-বিজ্ঞান মন্ত্ৰালয়

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198800&reg=3&lang=1

 

কেবিনেট

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245209&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=155917&reg=3&lang=2

প্ৰেছ ইনফ’ৰমেশ্যন ব্যু’ৰো

• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2249751&reg=1&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=152174&ModuleId=3&reg=3&lang=2

ভাৰতৰ সংসদ

• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU37_FI9xnj.pdf?source=pqals
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS234_hhznl0.pdf?source=pqals
• https://sansad.in/getFile/annex/270/AU3108_Dl9aLL.pdf?source=pqars
• https://sansad.in/getFile/annex/259/AU840.pdf?source=pqars
• https://sansad.in/getFile/annex/265/AU1972_OeRkzs.pdf?source=pqars
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU4182_QcOAE8.pdf?source=pqals

বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়

• https://www.mea.gov.in/Images/CPV/G20-New-Delhi-Leaders-Declaration.pdf

প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয়

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2010407&reg=3&lang=2

অন্যান্য

• https://www.facebook.com/cleanganganmcg/videos/anyone-can-clean-what-you-see-on-the-surface-the-real-challenge-is-stopping-the-/1674937836830389/
• https://ddnews.gov.in/en/indias-river-dolphin-population-stands-at-6327-survey-finds/
• https://www.riverdolphins.org/
• https://ibca.world/about_ibca
• https://www.unep.org/news-and-stories/press-release/cms-cop13-concludes-india-major-new-actions-migratory-species

(Explainer ID: 158791) आगंतुक पटल : 75
Provide suggestions / comments