पत्र सूचना कार्यालय

Energy & Environment

ಭಾರತದ ಹಸಿರು ರೂಪಾಂತರ

ಭಾರತದ ಹಸಿರು ರೂಪಾಂತರದ ಮೂರು ಸ್ತಂಭಗಳು

ಕಳೆದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು 'ವಿಶ್ವಾಸ', 'ನಿರ್ಮಾಣ' ಮತ್ತು 'ಜನ ಕಲ್ಯಾಣ' ತತ್ವಗಳ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಪರಿಸರ ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕೆ ಪರಿಸರ ಭದ್ರತೆಯು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸರ್ಕಾರವು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ, ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಅವನತಿಯು ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಭಾರತವು ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಸಮತೋಲಿತ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ನಿರಂತರ ನೀತಿ ಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಸರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಬಲಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರವು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದೆ, ಹಸಿರು ಕೌಶಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಉಸ್ತುವಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದೆ. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಯೋಜನೆಗಳು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಉಸ್ತುವಾರಿ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದ ಪರಿಣಾಮಕಾರিত্বವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿವೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಭಾರತದ ಪರಿಸರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿವೆ, ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ; ಇವು ಭಾರತದ ಹಸಿರು ರೂಪಾಂತರದ ಮೂರು ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಈ ಸ್ತಂಭಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ, ಸುಸ್ಥಿರ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಾಗಿ ಬಲವಾದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಸಮಗ್ರ ವಿಧಾನವು ದೇಶೀಯ ಪರಿಸರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಸಾಮೂಹಿಕ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದೆ.

ಸ್ತಂಭ 1: ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಭಾರತಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಸರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು

ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಸರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕೆ ಪರಿಸರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಆರೋಗ್ಯಕರ ಕಾಡುಗಳು, ನದಿಗಳು, ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕರಾವಳಿಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅವು ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಆಘಾತಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಕಳೆದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ, ಪ್ರಭೇದಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಭೂದೃಶ್ಯ-ಮಟ್ಟದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪರಿಸರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಿವೆ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವುಳ್ಳ ಭಾರತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿವೆ.

1. ಹಸಿರಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದು: ಅರಣ್ಯ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ

ಅರಣ್ಯಗಳು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಅವು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ, ನೀರಿನ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ, ಇಂಗಾಲವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ. ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಹಸಿರು ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು, ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮತ್ತು ಭೂದೃಶ್ಯ-ಮಟ್ಟದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದೆ.

ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ 'ಗ್ರೀನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮಿಷನ್', ಅರಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷ 2015-16 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ಮಿಷನ್, ಪರಿಸರ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ₹1,019.26 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಮಿಷನ್ ಅರಣ್ಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಇಂಗಾಲದ ಶೇಖರಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ. 'ಇಂಡಿಯಾ ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್ ಫಾರೆಸ್ಟ್ ರಿಪೋರ್ಟ್' 2023ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷ ಹೊದಿಕೆಯು 8.27 ಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಶೇಕಡಾ 25.17 ರಷ್ಟಿದೆ. ಕೇವಲ ಅರಣ್ಯ ಹೊದಿಕೆಯೇ 7.15 ಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (ಶೇಕಡಾ 21.76) ನಷ್ಟಿದ್ದರೆ, ವೃಕ್ಷ ಹೊದಿಕೆಯು 1.12 ಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (ಶೇಕಡಾ 3.41) ನಷ್ಟಿದೆ. ಭಾರತದ ಅರಣ್ಯಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ 30.43 ಶತಕೋಟಿ (ಬಿಲಿಯನ್) ಟನ್ ಇಂಗಾಲದ ದಾಸ್ತಾನನ್ನು (carbon stock) ಹೊಂದಿದ್ದು, ಹವಾಮಾನ ಶಮನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ.

ಹಸಿರು ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಕೈಗೊಂಡಿರುವ ಇತರ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:

• ಅರಣ್ಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು 'ಕಾಂಪೆನ್ಸೇಟರಿ ಅಫಾರೆಸ್ಟೇಶನ್ ಫಂಡ್ ಆಕ್ಟ್, 2016' ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 'ಕಾಂಪೆನ್ಸೇಟರಿ ಅಫಾರೆಸ್ಟೇಶನ್ ಫಂಡ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಅಂಡ್ ಪ್ಲಾನಿಂಗ್ ಅಥಾರಿಟಿ' (ಕ್ಯಾಂಪಾ) ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.
• ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷ 2020-21 ಮತ್ತು 2024-25ರ ನಡುವೆ, ಕ್ಯಾಂಪಾ ನಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ 3.20 ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರಾತ್ಮಕ ಅರಣ್ಯೀಕರಣವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಅರಣ್ಯ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯೀಕರಣ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಜಿಐಎಸ್ ಆಧಾರಿತ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಡಿಜಿಟಲ್ ವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು 'ಹರಿತ್-ಸಂಕಲ್ಪ್' ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು.
• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅರಣ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಂಡಳಿಯು 2020 ರಿಂದ 'ನಗರ ವನ ಯೋಜನೆ' ಯನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು 2020-21 ರಿಂದ 2026-27 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿ 1000 ನಗರ ವನಗಳನ್ನು/ವಾಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
• ಮಾರ್ಚ್ 31, 2026 ರ ವೇಳೆಗೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು 626 ನಗರ ವನಗಳ/ವಾಟಿಕೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ 557.62 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ.
• ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಗುಜರಾತ್, ಹರಿಯಾಣ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯಾದ್ಯಂತ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು 'ಅರಾವಳಿ ಗ್ರೀನ್ ವಾಲ್ ಉಪಕ್ರಮ'ವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮವು 6.31 ಮಿಲಿಯನ್ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
• ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಡಿ ಒಟ್ಟು 393.24 ಲಕ್ಷ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ 435 ನರ್ಸರಿಗಳನ್ನು (ಸಸ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು) ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ 2025 ರಲ್ಲೇ ಸುಮಾರು 36,025 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಸಾಧನೆಗಳು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅರಣ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಹಸಿರು ಹೊದಿಕೆ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇಂಗಾಲದ ತೊಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಸರ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ.

2. ನದಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ

ಜಲಮಾಲಿನ್ಯವು ಪರಿಸರ ಅವನತಿಯ ಪ್ರೇರಕಶಕ್ತಿಯೂ ಹೌದು ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮವೂ ಹೌದು. ಇದು ಜಲಚರಗಳ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ, ಆಹಾರ ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸ್ವಯಂ-ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಹಾನಿಕಾರಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಸವಾಲನ್ನು ಎದುರಿಸಲು, ಜೂನ್ 2014 ರಲ್ಲಿ 'ನಮಾಮಿ ಗಂಗೆ' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ನದಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ನದಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಉಪನದಿಗಳ ಪರಿಸರ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಒಳಚರಂಡಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನೀರು ನಿಯಂತ್ರಣ, ನದಿತೀರ ಮತ್ತು ಘಾಟ್‌ಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಅರಣ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ₹20,000 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ನದಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಹಾಗೂ ಸುಸ್ಥಿರ ನೀರು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ₹22,500 ಕೋಟಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರವರೆಗೆ ಹಂತ-2 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು:

• ನದಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ: ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 ರ ವೇಳೆಗೆ, ₹43,030 ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ 524 ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಮಂಜೂರಾತಿ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದು, ಈ ಪೈಕಿ ಸುಮಾರು 355 ಯೋಜನೆಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿವೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಯೋಜನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗಿನಿಂದ ₹21,340 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ನದಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿನ ನಿರಂತರ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
• ಒಳಚರಂಡಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ: ಕಲುಷಿತ ನದಿ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಒಟ್ಟು ₹35,698 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದ 218 ಒಳಚರಂಡಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದ್ದು, ಇವು ಒಟ್ಟು 6,610 ಎಂಎಲ್‌ಡಿ (ದಿನಕ್ಕೆ ಮಿಲಿಯನ್ ಲೀಟರ್‌ಗಳು) ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, 3,977 ಎಂಎಲ್‌ಡಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ 138 ಎಸ್‌ಟಿಪಿಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮಾಲಿನ್ಯದ ಮಟ್ಟಗಳು: ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬಿಒಡಿ ಪ್ರಮಾಣವು 2017 ರಲ್ಲಿ ದಿನಕ್ಕೆ 26 ಟನ್ ಇರಲಾಗಿ, ಅದು 2024 ರಲ್ಲಿ ದಿನಕ್ಕೆ 10.75 ಟನ್‌ಗೆ ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ರಾಸಾಯನಿಕ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನೀರು ಹೊರಹಾಕುವಿಕೆಯು 349 ಎಂಎಲ್‌ಡಿಯಿಂದ 265.56 ಎಂಎಲ್‌ಡಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.

• ಗಂಗಾ ನದಿ ಪಾತ್ರದಾದ್ಯಂತ ಪರಿಸರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯೀಕರಣ: ₹414 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು 33,024 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯೀಕರಣವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 7 ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು 5 ಆದ್ಯತೆಯ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
• ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ: ಜಲಚರಗಳ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರರ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಸುಮಾರು 203 ಲಕ್ಷ 'ಇಂಡಿಯನ್ ಮೇಜರ್ ಕಾರ್ಪ್' (IMC) ತಳಿಯ ಮೀನಿನ ಮರಿಗಳನ್ನು ನದಿಗೆ ಬಿಡಲಾಗಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ 22 ನದಿಗಳಲ್ಲಿ 3,037 ಘಾರಿಯಾಲ್‌ಗಳು (ಮೊಸಳೆ ಪ್ರಭೇದ) ದಾಖಲಾಗಿವೆ; ಹಾಗೆಯೇ 28 ನದಿಗಳಾದ್ಯಂತ 8,507 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಅಂದಾಜು 6,327 ಡಾಲ್ಫಿನ್‌ಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ.

'ನಮಾಮಿ ಗಂಗೆ' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪರಿಸರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಮೂಲಕ, ನದಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅಳೆಯಬಹುದಾದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಕೇವಲ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಮತ್ತು ಇಡೀ ನದಿ ಪಾತ್ರದಾದ್ಯಂತದ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದಿರುವ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಪರಿಸರ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಪರಿಸರ ಜೀವರೇಖೆಗಳಾಗಿ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು  ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಅವು ಪರಿಸರ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುವ ಸರೋವರಗಳು, ಜವುಗು ಭೂಮಿಗಳು, ಪ್ರವಾಹ ಬಯಲುಗಳು, ಮಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳು (ಕಂಡ್ಲಾ ಕಾಡುಗಳು) ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಖಾರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅಂತರ್ಜಲವನ್ನು ಮರುಪೂರಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ, ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತವೆ, ಪ್ರವಾಹದ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಶ್ರೀಮಂತ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅವು ಕೃಷಿ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನೂ ಸಹ ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ.

ಅವುಗಳ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು 2013 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲಚರ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆ' ಯ ಮೂಲಕ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿ, ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಮಗ್ರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ರಕ್ಷಣಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಲು, ಸರ್ಕಾರವು 'ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ (ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ) ನಿಯಮಗಳು, 2017' ಅನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಈ ನಿಯಮಗಳು ಅತಿಕ್ರಮಣ, ಸಂಸ್ಕರಿಸದ ರಾಸಾಯನಿಕ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನೀರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಘನತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸುರಿಯುವುದರಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತವೆ; ಆ ಮೂಲಕ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಬಲವಾದ ನಿಯಂತ್ರಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.

ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಆಗಸ್ಟ್ 2018 ರ ವೇಳೆಗೆ, NPCA ಯೋಜನೆಯು 24 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು 1 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಗುರುತಿಸಲಾದ 148 ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ₹893.69 ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತ್ತು. 2022 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು 164 ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿತು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ನಿಧಿಯ ಮೊತ್ತವು ₹1,066.43 ಕೋಟಿಗೆ ತಲುಪಿತು. ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಯು 2023 ರಲ್ಲೂ ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದು, 42 ರಾಮ್ಸರ್ ತಾಣಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ 165 ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಒಟ್ಟು ಹಣಕಾಸು ಬಿಡುಗಡೆಯು ₹1,088.85 ಕೋಟಿಗೆ ಏರಿತು, ಇದು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿನ ನಿರಂತರ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಪರಿಸರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಸರ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಆಳಗೊಳಿಸಿವೆ.

4. ಮಂಗ್ರೋವ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ (ಕಂಡ್ಲಾ ಕಾಡುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ)

ಮಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳು (ಕಂಡ್ಲಾ ಕಾಡುಗಳು) ಉಷ್ಣವಲಯ ಮತ್ತು ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಕರಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಉಪ್ಪುನೀರು ಸಹಿಷ್ಣು ಅರಣ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಅವು ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಚಂಡಮಾರುತಗಳು, ಮಣ್ಣಿನ ಸವೆತ, ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ಅಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದ ಏರಿಕೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಮಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳು ಇಂಗಾಲವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ, ಸಮುದ್ರದ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ.

ಭಾರತವು 'ಮಿಷ್ಟಿ' ಯೋಜನೆ  (ಮಂಗ್ರೋವ್ ಇನಿಶಿಯೇಟಿವ್ ಫಾರ್ ಶೋರ್‌ಲೈನ್ ಹ್ಯಾಬಿಟಾಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಟ್ಯಾಂಜಿಬಲ್ ಇನ್‌ಕಮ್ಸ್) ಯ ಮೂಲಕ ಮಂಗ್ರೋವ್ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಆರಂಭಿಕ ವೆಚ್ಚವಾಗಿ ₹100 ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಯಿತು.

ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಯಶಸ್ಸು ಭಾರತದ ಮಂಗ್ರೋವ್ ಹೊದಿಕೆಯ ನಿರಂತರ ವಿಸ್ತರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಮಂಗ್ರೋವ್ ಹೊದಿಕೆಯು 2013 ರಲ್ಲಿ 4,628 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಇದ್ದದ್ದು 2023 ರ ವೇಳೆಗೆ 4,992 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದು 363 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳ ನಿವ್ವಳ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಕರಾವಳಿ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ.

5. ನೀಲಿ ಹಾರಿಜಾನ್ಸ್ (ಬ್ಲೂ ಹೊರೈಜನ್ಸ್): ಭಾರತದ 7,500 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಕಡಲ ಗಡಿ

ಕರಾವಳಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಕಡಲತೀರಗಳು (ಬೀಚ್‌ಗಳು), ನದೀಮುಖಗಳು, ಮರಳು ದಿಬ್ಬಗಳು, ಹವಳದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ನೀರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಅವು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಕಡಲ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ 7,500 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ಕರಾವಳಿಯು ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಆರೋಗ್ಯಕರ ಕರಾವಳಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮಣ್ಣಿನ ಸವೆತ, ಬಿರುಗಾಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದ ಏರಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.

2014 ರಿಂದ, ಸರ್ಕಾರವು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕರಾವಳಿ ಮಿಷನ್' ಮೂಲಕ ಕರಾವಳಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ಮಿಷನ್ ಸುಸ್ಥಿರ ಕರಾವಳಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. 'ಕರಾವಳಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ವಲಯ' ಅಧಿಸೂಚನೆ, 2019 ರ ಮೂಲಕ ಕರಾವಳಿ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಚೌಕಟ್ಟು ವಿಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಸಮುದಾಯಗಳ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನೂ ಸಹ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ನವೀಕರಿಸಲಾದ 'ಕರಾವಳಿ ವಲಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಯೋಜನೆಗಳು' ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಉಸ್ತುವಾರಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿವೆ.

2017 ರಲ್ಲಿ, 'ಸಮಗ್ರ ಕರಾವಳಿ ವಲಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಯೋಜನೆ'ಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕಡಲತೀರ (ಬೀಚ್) ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಪರಿಸರ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಸುರಕ್ಷತಾ ಮಾನದಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕರಾವಳಿ ಮಿಷನ್ ಅನ್ನು ₹767 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ 2025-31 ರ ಅವಧಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದ ಕರಾವಳಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ದೇಶದ ಮೊದಲ ಎಂಟು ಕಡಲತೀರಗಳು (ಬೀಚ್‌ಗಳು) 2020 ರಲ್ಲಿ 'ಬ್ಲೂ ಫ್ಲಾಗ್' ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ಪಡೆದವು. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು 2021-22 ರಲ್ಲಿ 10 ಕ್ಕೆ, 2022-23 ರಲ್ಲಿ 12 ಕ್ಕೆ, 2024-25 ರಲ್ಲಿ 13 ಕ್ಕೆ ಮತ್ತು 2025-26 ರಲ್ಲಿ 18 ಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಈ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಕಡಲತೀರಗಳು ಏಳು ಕರಾವಳಿ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಈ ಸಾಧನೆಯು ಸುಸ್ಥಿರ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ, ಪರಿಸರ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದರ್ಜೆಯ ಕಡಲತೀರದ ನಿರ್ವಹಣಾ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಗೆ ಭಾರತಕ್ಕಿರುವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗಾಗಿ ಸಮಗ್ರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ

ಭಾರತದ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯು ಬಲವಾದ ಪರಿಸರ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ವಿಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಬೆಂಬಲಿತ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಾದ್ಯಂತ ಸುಧಾರಿತ ಆಡಳಿತ, ಉಸ್ತುವಾರಿ ಮತ್ತು ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

• ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್ (ಹುಲಿ ಯೋಜನೆ): 1973 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್', ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. 2014 ಮತ್ತು 2025 ರ ನಡುವೆ, ಈ ಉಪಕ್ರಮವು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ'ದ ಮೂಲಕ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, 'ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಹುಲಿ ಅಂದಾಜು' ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 46 ರಿಂದ 58 ಕ್ಕೆ ಏರಿತು; ಹಾಗೆಯೇ ಹುಲಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 2014 ರಲ್ಲಿ 2,226 ಇದ್ದದ್ದು 2022 ರ ವೇಳೆಗೆ 3,682 ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು 2026 ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 85,000 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 23 ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು 'CA|TS' (ಕನ್ಸರ್ವೇಶನ್ ಅಶ್ಯೂರ್ಡ್ | ಟೈಗರ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ಸ್) ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಇಂದು, ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಒಟ್ಟು ಕಾಡು ಹುಲಿಗಳ ಶೇಕಡಾ 70 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹುಲಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ್ದು, ಜಾಗತಿಕ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮುಂಚೂಣಿ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

• ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಚೀತಾ (ಚೀತಾ ಯೋಜನೆ): 2022 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 17 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಚೀತಾ', ದೊಡ್ಡ ಕಾಡು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಯೊಂದರ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಖಂಡಾಂತರ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಭಾರತದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಗ್ಗುರುತಿನ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಾರಂಭವಾದಂದಿನಿಂದ, ನಮೀಬಿಯಾದಿಂದ (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022 ರಲ್ಲಿ 8), ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ (ಫೆಬ್ರವರಿ 2023 ರಲ್ಲಿ 12) ಮತ್ತು ಬೋಟ್ಸ್ವಾನಾದಿಂದ (ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 ರಲ್ಲಿ 9) ಒಟ್ಟು 29 ಚೀತಾಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕರೆತರಲಾಗಿದೆ. ದೇಶದಲ್ಲಿ ಚೀತಾಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯು ಈಗ 53 ಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ್ದು, ಇದು ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಮೈಲಿಗಲ್ಲನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ.

• ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಲಯನ್ (ಸಿಂಹ ಯೋಜನೆ): ಆಗಸ್ಟ್ 2020 ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾದ 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಲಯನ್', ಗುಜರಾತ್‌ನ ಸಿಂಹಗಳ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದಾದ್ಯಂತ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ವನ್ಯಜೀವಿ ಕಾರಿಡಾರ್ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ (ಏಷ್ಯಾದ) ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಗಮನಾರ್ಹ ಚೇತರಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿವೆ. ಸಿಂಹಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 2015 ರಲ್ಲಿ 523 ಇದ್ದದ್ದು 2025 ರ ವೇಳೆಗೆ 891 ಕ್ಕೆ ಏರುವ ಮೂಲಕ ಶೇಕಡಾ 70 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅವುಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 59 ರಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಉಪಗ್ರಹ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿವೆ.

• ಚಿರತೆ: ಚಿರತೆಗಳು ಭಾರತದ ಅರಣ್ಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ದೊಡ್ಡ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹುಲಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಯೋಜನೆಯಾದ "ವನ್ಯಜೀವಿ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ" ಮತ್ತು 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್' ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಸಮಗ್ರ ಭೂದೃಶ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮೂಲಕ ಇವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. "ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚಿರತೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ 2022" ವರದಿಯು ದೇಶದಲ್ಲಿ 13,874 ಚಿರತೆಗಳು ಇರುವುದಾಗಿ ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ; ಇದು 2018 ರಲ್ಲಿದ್ದ 12,852 ಚಿರತೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದ್ದು, ಶೇಕಡಾ 1.08 ರಷ್ಟು ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ದರವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳು ಸ್ಥಿರವಾದ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಚಿರತೆಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆಯಾದರೂ, ಶಿವಾಲಿಕ್ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳೀಯ ಇಳಿಕೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿವೆ. ಈ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ಉಸ್ತುವಾರಿಯನ್ನು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ' ಮತ್ತು 'ಭಾರತೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಸ್ಥೆ' ಗಳು ನಿಯತಕಾಲಿಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ مೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ; ಇದು ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ರಕ್ಷಣೆ, ಮಾನವ-ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಘರ್ಷದ ಶಮನ ಮತ್ತು ಬಹು-ಬಳಕೆಯ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಇದಲ್ಲದೆ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಹಿಮ ಚಿರತೆಯನ್ನು ಹಿಮಾಲಯದ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಭೇದವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಇದರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಸ್ನೋ ಲೆಪರ್ಡ್' (ಹಿಮ ಚಿರತೆ ಯೋಜನೆ) ಮತ್ತು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿಮ ಚಿರತೆ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಆದ್ಯತೆಗಳು' ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸರ ಸೌಲಭ್ಯದ ಧನಸಹಾಯದೊಂದಿಗೆ ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯವು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2017 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ 'ಸೆಕ್ಯೂರ್ ಹಿಮಾಲಯ' (ಹಿಮಾಲಯದ ಉನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಜೀವನೋಪಾಯ ಭದ್ರತೆ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸುಸ್ಥಿರ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ) ಯೋಜನೆಯು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೊದಲ 'ಹಿಮ ಚಿರತೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ'ವು (2019-2023) 1,20,000 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತು ಅವು ವಾಸಿಸಬಹುದಾದ ಶೇಕಡಾ 70 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವ್ಯ ಆವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು; ಇದು ಲಡಾಖ್, ಉತ್ತರಾಖಂಡ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಸಿಕ್ಕಿಂ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಾದ್ಯಂತ ಒಟ್ಟು 718 ಹಿಮ ಚಿರತೆಗಳು ಇರುವುದಾಗಿ ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಈಗ 'SPAI 2.0'  ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ.

• ಆನೆ: 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಎಲಿಫೆಂಟ್' (ಆನೆ ಯೋಜನೆ) ಕಾಡು ಏಷ್ಯನ್ ಆನೆಗಳು, ಅವುಗಳ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ವಲಸೆ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಜಾಗತಿಕ ಕಾಡು ಏಷ್ಯನ್ ಆನೆಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 60 ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದೆ. 2014 ರಿಂದ, ಮೊದಲ ಡಿಎನ್‌ಎ ಆಧಾರಿತ 'ಸಮಕಾಲಿಕ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಆನೆ ಅಂದಾಜು' (2021-25) ಮೂಲಕ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ, ವಿಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದು, ದೇಶದಲ್ಲಿ 22,446 ಕಾಡು ಆನೆಗಳು ಇರುವುದಾಗಿ ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ. ಆನೆ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 2014 ರಲ್ಲಿದ್ದ 26 ರಿಂದ 2025-26 ರ ವೇಳೆಗೆ 33 ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಆನೆ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳು 88 ರಿಂದ (2010 ರ ಗಜ ವರದಿ) 2023 ರ ವೇಳೆಗೆ 150 ಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

• ಒಂದು ಕೋಡಿನ ಖಡ್ಗಮೃಗ: 'ಭಾರತೀಯ ಒಂದು ಕೋಡಿನ ಖಡ್ಗಮೃಗಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ 2019' ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆ, ಆನುವಂಶಿಕ ಭದ್ರತೆ, ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಸಂಪರ್ಕ, ಸ್ಥಳಾಂತರ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ-ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳ ಸಂಯೋಜಿತ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು 1980 ರ ದಶಕದಿಂದ ಖಡ್ಗಮೃಗಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 170 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ತಂದಿವೆ; ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 1,500 ರಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2024 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 4,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ತಲುಪಿದೆ. ಇದು ಭಾರತವನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ, ಸಮುದಾಯ ಬೆಂಬಲಿತ ಬೃಹತ್ ಸಸ್ಯಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಂದು ಜಾಗತಿಕ ಮಾದರಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ.

ಭಾರತದ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಮಾದರಿಯು ಪ್ರಭೇದಗಳ ಚೇತರಿಕೆಯನ್ನು ಭೂದೃಶ್ಯ-ಮಟ್ಟದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ನಿರಂತರ ನೀತಿ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ದತ್ತಾಂಶ ಆಧಾರಿತ ಉಸ್ತುವಾರಿಯು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ.

ಸ್ತಂಭ 2: ಸುಸ್ಥಿರ ಪರಿವರ್ತನೆಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಪರಿಸರದ ಪ್ರಗತಿಯು ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪರಿಸರ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬಲವಾದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜ್ಞಾನ, ನುರಿತ ನಾಗರಿಕರು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಕಳೆದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ನಾವೀನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಆಡಳಿತದ ಮೂಲಕ ಈ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ದೇಶವು ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಹಸಿರು ಕೌಶಲ್ಯಗಳು, ಸಂಶೋಧನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತು ಸನ್ನದ್ಧತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಸುಸ್ಥಿರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಬಲವಾದ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿವೆ.

1. ಘನತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ: ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಒಂದು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಅವಕಾಶವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು

2014 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಘನತ್ಯಾಜ್ಯದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಗರಗಳು ಉಸಿರುಗಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದವು, ಕಸದ ರಾಶಿಗಳು ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಶೇಕಡಾ 17 ರಷ್ಟು ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಚಿತ್ರಣವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಮೆಟೀರಿಯಲ್ ರಿಕವರಿ ಫೆಸಿಲಿಟೀಸ್ (ವಸ್ತು ಮರುಪಡೆಯುವಿಕೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು), ಬಯೋ-ಮೆಥನೇಶನ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದ ಇಂಧನ ತಯಾರಿಸುವ ಘಟಕಗಳ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜಾಲದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಘನತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 2014 ರಲ್ಲಿದ್ದ ಶೇಕಡಾ 17 ರಿಂದ 2024 ರ ವೇಳೆಗೆ ಶೇಕಡಾ 77 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ನಗರ ಭಾರತವು ಇಂದು ಪ್ರತಿದಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ 1,59,109 ಟಿಪಿಡಿ (TPD - ಪ್ರತಿದಿನದ ಟನ್) ಪುರಸಭೆಯ ಘನತ್ಯಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ 1,29,206 ಟಿಪಿಡಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸರ್ಕಾರವು ಇದರೊಂದಿಗೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ವಿಷಕಾರಿ ಹಳೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯದ  ಕಡೆಗೂ ತನ್ನ ಗಮನವನ್ನು ಹರಿಸಿತು. ದಶಕಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಅವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಸದ ರಾಶಿಗಳು ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಬಯೋಮೈನಿಂಗ್ (ಜೈವಿಕ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ) ಮತ್ತು ಬಯೋರೆಮಿಡಿಯೇಶನ್ (ಜೈವಿಕ ಪರಿಹಾರ) ಮೂಲಕ 29 ರಾಜ್ಯಗಳ 1,048 ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 1,138 ಕಸದ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರೊಂದಿಗೆ 877 ಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹಳೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, 7,646 ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮರುಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು, ನವೆಂಬರ್ 2025 ರಲ್ಲಿ 'ಡಂಪ್‌ಸೈಟ್ ರೆಮಿಡಿಯೇಶನ್ ಆಕ್ಸಿಲರೇಟರ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ' ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026 ರ ವೇಳೆಗೆ ಶೂನ್ಯ ಕಸದ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ನಿಯಂತ್ರಣದ ರಂಗದಲ್ಲಿ, 2016 ರ ನಿಯಮಗಳ ಬದಲಿಗೆ ತರಲಾದ 'ಘನತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ನಿಯಮಗಳು, 2026', ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಮೂಲದಲ್ಲೇ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪ್ರತ್ಯೇಕೀಕರಣವನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ: ಹಸಿ, ಒಣ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ; ಹಾಗೂ ಇದು ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟು ಘನತ್ಯಾಜ್ಯದ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 30 ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಬೃಹತ್ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಉತ್ಪಾದಕರು ಕಾರಣ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಈ ನಿಯಮಗಳು 'ವಿಸ್ತರಿತ ಬೃಹತ್ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಉತ್ಪಾದಕರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ'ಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ತ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನೇರ ಹೊಣೆಗಾರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಿಮೆಂಟ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಈಗ ಘನ ಇಂಧನದ ಬದಲಿಗೆ 'ತ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದ ಪಡೆದ ಇಂಧನ'ವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪರ್ಯಾಯ ಬಳಕೆಯ ದರವು ಆರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 5 ರಿಂದ ಶೇಕಡಾ 15 ಕ್ಕೆ ಏರಲಿದ್ದು, ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಇಂಧನ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಫಿಲ್ (ಕಸದ ಹೊಂಡ) ಅವಲಂಬನೆಯಿಂದ ಸಂಪನ್ಮೂಲ-ದಕ್ಷ, ವೃತ್ತಾಕಾರದ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯತ್ತ ಭಾರತದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

2. ಲೂಪ್ ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು: ಇಪಿಆರ್ ನೊಂದಿಗೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಎನ್ನುವುದು ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಒಂದು ಮಾದರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಎಸೆದುಬಿಡುವ ರೇಖಾತ್ಮಕ ಪದ್ಧತಿಯ ಬದಲಿಗೆ ಮರುಬಳಕೆ, ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣ, ದುರಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮರುಪಡೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಕನಿಷ್ಠಗೊಳಿಸಲು, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಸ್ತು ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದೆ. ವಿಸ್ತರಿತ ಉತ್ಪಾದಕರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ನೀತಿ ವಿಧಾನವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಕರು ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಬಳಕೆಯ ನಂತರ ಅವುಗಳ ಪರಿಸರಸ್ನೇಹಿ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಉತ್ಪನ್ನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣ, ಮರುಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷಿತ ವಿಲೇವಾರಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಹರಿವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ವಲಯ-ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ನಿಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ನಿಯಮಗಳು, ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ (ನಿರ್ವಹಣೆ) ನಿಯಮಗಳು, ಬ್ಯಾಟರಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ನಿಯಮಗಳು, ಬಳಸಿದ ಟೈರ್ ಇಪಿಆರ್ ಚೌಕಟ್ಟು, ಬಳಸಿದ ತೈಲ ಇಪಿಆರ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಜೀವಿತಾವಧಿ ಮುಗಿದ ವಾಹನಗಳ ಚೌಕಟ್ಟು, ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಉರುಳಿಸುವಿಕೆ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಹವಲ್ಲದ ಸ್ಕ್ರ್ಯಾಪ್ ಲೋಹಗಳಿಗಾಗಿನ ಇಪಿಆರ್ ಸೇರಿವೆ. ಈ ನಿಯಮಗಳು ಉತ್ಪಾದಕರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಸಾಂಸ್ಥೀಕರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತವೆ.

ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ವಿವಿಧ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಭಾಗಗಳಾದ್ಯಂತ 4,574 ನೋಂದಾಯಿತ ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣದಾರರಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಒಟ್ಟು ತ್ಯಾಜ್ಯವು 417.57 ಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಆಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ 341.93 ಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ತ್ಯಾಜ್ಯವು ಇಪಿಆರ್ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ವಿತರಣೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. ವರ್ಗಾವಾರು ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣದ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿರುತ್ತದೆ:

• ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯ: 196.97 ಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ (2,986 ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣದಾರರು)
• ಬ್ಯಾಟರಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ: 69.37 ಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ (520 ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣದಾರರು)
• ಟೈರ್ ತ್ಯಾಜ್ಯ: 122.29 ಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ (579 ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣದಾರರು)
• ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ: 28.75 ಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ (386 ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣದಾರರು) ಮತ್ತು
• ಬಳಸಿದ ತೈಲ: 0.19 ಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ (103 ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣದಾರರು).

ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೆಡೆಗಿನ ಭಾರತದ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಸುಸ್ಥಿರ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಮೇಲಿನ ಹೊರೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಕಡೆಗಿನ ಸ್ಪಷ್ಟ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪಿಆರ್ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ವಿವಿಧ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಮರುಚಕ್ರೀಕರಣದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಪರಿಪಕ್ವತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಇವು ಸಂಪನ್ಮೂಲ-ದಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಆರ್ಥಿಕತೆಯತ್ತ ಒಂದು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತವೆ.

3. ಶಿಕ್ಷಣ, ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಭಾರತವು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಸವೆತದಂತಹ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಪರಿಸರ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು, ಸರ್ಕಾರವು ಶಿಕ್ಷಣ, ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುವ ಹಲವಾರು ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದೆ.

ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯದ 'ಪರಿಸರ ಶಿಕ್ಷಣ, ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ'  ಯೋಜನೆಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರೀನ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಕೃತಿ ಶಿಬಿರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಂತಹ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದೆ. 21 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು 1 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲಾದ ಈ ಯೋಜನೆಯು 1 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಇಕೋ-ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಹಾಗೂ ಜಾಗೃತಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಮಾರು 5.5 ಲಕ್ಷ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಇದಲ್ಲದೆ, 'ಪರಿಸರ ಶಿಕ್ಷಣ, ಜಾಗೃತಿ, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ' ಯೋಜನೆಯು ಪರಿಸರ ಸಾಕ್ಷರತೆ, ಸುಸ್ಥಿರ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, 1.34 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪರಿಸರ ಶಿಕ್ಷಣ ಉಪಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ, 23 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 1.14 ಲಕ್ಷ ಇಕೋ-ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ನೋಂದಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಮತ್ತು 4 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು 'ಇಕೋ-ಕ್ರಿಯೇಟಿವಿಟಿ ಮತ್ತು ಇನ್ನೋವೇಶನ್ ಹ್ಯಾಕಥಾನ್' ಮೂಲಕ ನಾವೀನ್ಯತೆಯ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

4. ವನ್ಯಜೀವಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಆಧಾರಿತ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು: ಡಿಸೆಂಬರ್ 2024 ರಲ್ಲಿ, ವನ್ಯಜೀವಿ ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವಿಧಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್‌ನ 'ಭಾರತೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಸ್ಥೆ'ಯಲ್ಲಿ MoEFCC ಯು 'ನೆಕ್ಸ್ಟ್ ಜನರೇಷನ್ ಡಿಎನ್‌ಎ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್' ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿತು. ಇದು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಧ್ಯಯನ, ಪ್ರಭೇದಗಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಆನುವಂಶಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಶಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ದತ್ತಾಂಶ ಕೇಂದ್ರವು, ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಉಸ್ತುವಾರಿಗಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಪ್ರಭೇದಗಳು, ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಲಯಗಳ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಮೂಲಕ 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಮಾಹಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ'ಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ. 'ಬೊಟಾನಿಕಲ್ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ' ಮತ್ತು 'ಜೂಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ'ಗಳ ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಸಸ್ಯಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದತ್ತಸಂಚಯಗಳು ಮತ್ತು ಪೋರ್ಟಲ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಆ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ಜ್ಞಾನದ ನೆಲೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿವೆ.

5. ಜಾರಿ ಮತ್ತು ಬೇಟೆ ತಡೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಪರಾಧ ನಿಯಂತ್ರಣ: ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಕಾವಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು 2014 ರಿಂದ ಬೇಟೆ ತಡೆ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿದೆ. 'HAWK' ನಂತಹ ಎಐ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಕಠಿಣ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ನೈಜ-ಸಮಯದ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಮತ್ತು ಮುನ್ಸೂಚನಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ. 'ಗಜ ಸೂಚನಾ'  ದಂತಹ ಮೊಬೈಲ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳು ವನ್ಯಜೀವಿ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವಿಕೆ, ದಾಖಲೆ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿ ವಿಜ್ಞಾನದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿವೆ. 'ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಪರಾಧ ನಿಯಂತ್ರಣ ಬ್ಯೂರೋ' ಈಶಾನ್ಯ ವಲಯದಲ್ಲಿ (2019-2023) 166 ಜಂಟಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾನೂನು ಜಾರಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದ್ದು, ಇದು 375 ಜನರ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಡಬ್ಲಿಸಿಸಿಬಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಜಂಟಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಪರಾಧ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿತು ಮತ್ತು ಗುಪ್ತಚರ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು. ಇದು ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ವನ್ಯಜೀವಿ ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಇಂಟರ್‌ಪೋಲ್, ಸಾವೆನ್ ಮತ್ತು ಸೈಟ್ಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.

6. ವಿಪತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು ಭಾರತವು ಸನ್ನದ್ಧತೆ, ಶಮನ, ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಚೇತರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸಮಗ್ರ ವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ ವಿಪತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪತ್ತು ಅಪಾಯ ಕಡಿತದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಲು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಯೋಜನೆ'ಯನ್ನು 2016 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 2019 ರಲ್ಲಿ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರವು 38 ಅಪಾಯ-ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶದ 28,000 ಹಿಮನದಿ ಸರೋವರಗಳ ದತ್ತಸಂಚಯ, ಪ್ರವಾಹ ಅಪಾಯದ ನಕ್ಷೆಗಳು ಹಾಗೂ 'ಡೈನಾಮಿಕ್ ಕಾಂಪೋಸಿಟ್ ರಿಸ್ಕ್ ಅಟ್ಲಾಸ್' ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಧಾರಿತ ಅಪಾಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಹಾಗೂ ವಿಪತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಅಪಾಯಗಳಿಗಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿವೆ.

ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಿವೆ. 'ಕಾಮನ್ ಅಲರ್ಟಿಂಗ್ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್' ಆಧಾರಿತ ಸಮಗ್ರ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬಹು ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಭೌಗೋಳಿಕ-ಲಕ್ಷಿತ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದುವರೆಗೆ 4,500 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದೆ. ದಾಮಿನಿ, ಮೌಸಮ್ ಮತ್ತು ಮೇಘದೂತ್ ನಂತಹ ಮೊಬೈಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳು, ಭಾರತೀಯ ಹವಾಮಾನ ಇಲಾಖೆಯ ಸುಧಾರಿತ ಮುನ್ಸೂಚನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಕಾಲಿಕ ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಪತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಪಡೆ', ಸಮುದಾಯ ಜಾಗೃತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು 330 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ 'ವಿಪತ್ತು ಅಪಾಯ ಕಡಿತಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜಾಲ'ದ ಮೂಲಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಕ್ರಮಗಳು ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಪ್ರೇರಿತ ವಿಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಊಹಿಸುವ, ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಭಾರತದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿವೆ.

7. ಗ್ರೀನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ: ಪರಿಸರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು 'ಗ್ರೀನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ನಿಯಮಗಳು, 2023' ರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ GCP, ಪರಿಸರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಒಂದು ನಾವೀನ್ಯತೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಪರಿಸರ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ, ಅರಣ್ಯೀಕರಣ, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. 'ಲೈಫ್' ಚಳುವಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿರುವ ಇದು, ಹಸಿರು ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು, ಕಾರ್ಬನ್ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು, ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಮೇಲಿನ ಹಾನಿಕಾರಕ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಿಸರದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಮತ್ತು ಪುರಸ್ಕರಿಸಲು ಪಾರದರ್ಶಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, 12 ರಾಜ್ಯಗಳಾದ್ಯಂತ 4,391 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಅರಣ್ಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ-ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ವರ್ಧನೆ, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಚೇತರಿಕೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಸರ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಸರ ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತದ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿವೆ. ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತು ಸನ್ನದ್ಧತೆಯವರೆಗೆ, ದೇಶವು ಹಸಿರು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ.

ಸ್ತಂಭ 3: ನಾಯಕತ್ವ ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು ಪರಿಸರ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಎದುರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ನಾಯಕತ್ವ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. 'ಸಾಮಾನ್ಯ ಆದರೆ ವಿಭಿನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಯಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ' ತತ್ವದಿಂದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆದ ಭಾರತವು, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದೆ. ಕಳೆದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಹವಾಮಾನ ನ್ಯಾಯ, ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಧ್ವನಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಹವಾಮಾನ ನಾಯಕತ್ವ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಸಾಮೂಹಿಕ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಪಾಲುದಾರನಾಗಿ ಭಾರತದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಕೊಡುಗೆ (ಎನ್‌ಡಿಸಿ)

ಸರಣಿ 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಕೊಡುಗೆ' (ಎನ್‌ಡಿಸಿ) ಚಕ್ರಗಳ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ಮಾಲಿನ್ಯದ ತೀವ್ರತೆಯ ಕಡಿತ, ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯೇತರ ಇಂಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಬನ್ ಸಿಂಕ್ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ಬದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ; ಇದು ಹವಾಮಾನ ನಾಯಕತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾ-ಆಧಾರಿತ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತವು 2005 ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ತನ್ನ ಮಾಲಿನ್ಯದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಶೇಕಡಾ 33–35 ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ತನ್ನ ಗುರಿಯನ್ನು ನಿಗದಿತ ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸಾಧಿಸಿದೆ; ಮತ್ತು ಈ ಕಡಿತವು ಈಗಾಗಲೇ ಶೇಕಡಾ 36 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ ಶೇಕಡಾ 40 ರಷ್ಟು ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯೇತರ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ತಲುಪಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿತ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯೇತರ ಮೂಲಗಳು ಶೇಕಡಾ 52.57 ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತವು 2.29 ಶತಕೋಟಿ (ಬಿಲಿಯನ್) ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟು $CO_2$ ಸಮಾನವಾದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕಾರ್ಬನ್ ಸಿಂಕ್ ಅನ್ನು ಸಹ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ, ಆ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಹವಾಮಾನ ಗುರಿಗಳತ್ತ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ.

ಎನ್‌ಡಿಸಿ 1.0 (2015), ಎನ್‌ಡಿಸಿ 2.0 (2022) ಮತ್ತು ಎನ್‌ಡಿಸಿ 3.0 (2026) ಗಳ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು 2030 ಮತ್ತು 2035 ರ ಅವಧಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ; ಇದು ಬಲವಾದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ವೇಗವರ್ಧಿತ ಹಸಿರು ಇಂಧನ ನಿಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಇರುವ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಶ್ವ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಶೃಂಗಸಭೆ, 2024

ಈ ಶೃಂಗಸಭೆಯು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕ್ಷೀಣತೆಯಂತಹ ಜಾಗತಿಕ ಸವಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸಿತು; ಹಾಗೂ ಹಸಿರು (ಸ್ವಚ್ಛ) ಇಂಧನ ಪರಿವರ್ತನೆ, ಹವಾಮಾನ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿತು.

ಶೃಂಗಸಭೆಯು ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ವಿಸ್ತರಣೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಆಧಾರಿತ ಪರಿಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಗತ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುವ ಭಾರತದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು. ಇದು ಭಾರತದ ನೀತಿ ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳು, ಹವಾಮಾನ ಬದ್ಧತೆಗಳು ಮತ್ತು ಜನಕೇಂದ್ರಿತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕನಾಗಿ ದೇಶದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಎತ್ತರಿಸಿತು. ಡಬ್ಲುಎಸ್‌ಡಿಎಸ್‌ 2024 ರ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಧ್ವನಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು.

ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೌರ ಒಕ್ಕೂಟ, 2015

ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ 'ಸಿಒಪಿ21' (ಸಿಒಪಿ21) ಹವಾಮಾನ ಶೃಂಗಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೌರ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಸೌರ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೌರಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಸಂಯೋಜಿತ ಸಂಶೋಧನೆ, ಕೈಗೆಟುಕುವ ಧನಸಹಾಯ ಮತ್ತು ಸೌರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ನಿಯೋಜನೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುವ ಒಂದು ಒಪ್ಪಂದ ಆಧಾರಿತ ಅಂತರ-ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಇದನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇಂದು, ಈ ಒಕ್ಕೂಟವು 112 ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಅದರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜಾಗತಿಕ ತಲುಪುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಐಎಸ್‌ಎ ಜಾಗತಿಕ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಇಂಧನ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವನ್ನು ಕಾರ್ಯಸೂಚಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಜಾಗತಿಕ ದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ಇದು ಅಂತರ್ಗತ, ಹವಾಮಾನ-ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಆಗಿ ಭಾರತದ ವರ್ಚಸ್ಸನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸರ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ದೇಶದ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.

ಒನ್ ಸನ್ ಒನ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಒನ್ ಗ್ರಿಡ್ ಉಪಕ್ರಮ, 2018

ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನದ ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು 'ಒನ್ ಸನ್ ಒನ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಒನ್ ಗ್ರಿಡ್' (ಒನ್ ಸನ್ ಒನ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಒನ್ ಗ್ರಿಡ್ - ಒಂದು ಸೂರ್ಯ, ಒಂದು ಜಗತ್ತು, ಒಂದು ಗ್ರಿಡ್) ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಭಾರತವು 2018 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿತು. 2021 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತ ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್ ಜಂಟಿಯಾಗಿ 'ಸಿಒಪಿ26' (ಸಿಒಪಿ26) ನಲ್ಲಿ 'ಗ್ರೀನ್ ಗ್ರಿಡ್ಸ್ ಇನಿಶಿಯೇಟಿವ್- ಒನ್ ಸನ್ ಒನ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಒನ್ ಗ್ರಿಡ್ ' ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಸ್ವಚ್ಛ ಇಂಧನ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಪರಿಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶವನ್ನು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು. ಇದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹವಾಮಾನ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ಭಾರತದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು.

ಮರುಭೂಮಿಕರಣ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಮಾವೇಶದ 14ನೇ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಪಾರ್ಟೀಸ್ (ಸಿಒಪಿ14), 2019

ಈ ಸಮ್ಮೇಳನವು 'ದೆಹಲಿ ಘೋಷಣೆ'ಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡಿತು, ಇದು 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ 'ಭೂ ಸವೆತ ತಟಸ್ಥತೆ'ಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಜಾಗತಿಕ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿತು. ಈ ಶೃಂಗಸಭೆಯು ಭೂಮಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ, ಬರ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ, ಸುಸ್ಥಿರ ಭೂ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿತು; ಇದರೊಂದಿಗೆ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಮರುಭೂಮಿಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂರು ರಿಯೊ ಸಮಾವೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಮ್ಮತವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು.

ಸಿಒಪಿ14 ಅನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸುವ ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಿಸರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕುರಿತು ಜಾಗತಿಕ ಒಮ್ಮತವನ್ನು ಮೂಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಧ್ವನಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು. ಈ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಭೂಮಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು.

ವಿಪತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ (ಸಿಡಿಆರ್‌ಐ), 2019

ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತು ಅಪಾಯಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಿಯಾ ಶೃಂಗಸಭೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 2019 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸಿಡಿಆರ್‌ಐ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. 2022 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಸಿಡಿಆರ್‌ಐ ಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಿತು. ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ವಿಪತ್ತು ಅಪಾಯ ಕಡಿತ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವದಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ಇದು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸರ್ಕಾರಗಳು, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ತಜ್ಞರನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಯೋಜಕನಾಗಿ ಭಾರತವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸಿತು.

ವಲಸೆ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಮಾವೇಶ ಸಿಒಪಿ-13, ಗಾಂಧಿನಗರ 2020

2020 ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ 'ಸಿಎಂಎಸ್ ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಪಾರ್ಟೀಸ್' ಸಮ್ಮೇಳನದ ಆತಿಥೇಯ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿ ಭಾರತದ ಪಾತ್ರವು ಅದರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೊದಲ ಸಿಎಂಎಸ್ ಕಾಪ್-13 ಇದಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಭೂಮಂಡಲ, ಪಕ್ಷಿ ಸಂಕುಲ ಮತ್ತು ಸಾಗರ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಾದ್ಯಂತ ವಲಸೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಕುರಿತಾದ ಮಾತುಕತೆಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ಭಾರತದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. ಇದರ ಕಾಪ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ಕೇವಲ ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿ/ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಲಯದ ದೇಶ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನಕಾರನಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಜಾಗತಿಕ ವಲಸೆ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳು, ಹಾರಾಟದ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಕುರಿತಾದ ಜಾಗತಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು.

ಮಿಷನ್ ಲೈಫ್ (ಲೈಫ್‌- ಪರಿಸರಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವನಶೈಲಿ), 2022

ಮಿಷನ್ ಲೈಫ್ ಅನ್ನು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಮಿಷನ್ ಲೈಫ್ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ವಿವೇಚನಾರಹಿತ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಬಳಕೆಯತ್ತ ಬದಲಾಗುವುದನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಜನರ ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು 2021 ರ 'ಸಿಒಪಿ26' (ಸಿಒಪಿ26) ನಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ನೀಡಿದ ಜಾಗತಿಕ ಕರೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು 2022 ರ 'ಸಿಒಪಿ27 ಶರ್ಮ್ ಎಲ್ ಶೇಖ್ ಅನುಷ್ಠಾನ ಯೋಜನೆ'ಯಲ್ಲಿ ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಿತು; ಈ ಯೋಜನೆಯು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರ ಜೀವನಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಮಾದರಿಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಮಿಷನ್ ಲೈಫ್ ಭಾರತವನ್ನು ಜೀವನಶೈಲಿ ಆಧಾರಿತ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅದರ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೇವಲ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ಆಚೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಜನಕೇಂದ್ರಿತ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದೆ.

ಜಿ20 ನವದೆಹಲಿ ನಾಯಕರ ಘೋಷಣೆ (ಹಸಿರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಒಪ್ಪಂದ), 2023

ಭಾರತದ ಜಿ20 ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 9 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 ರಂದು ಈ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮಗಳು, ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಗತ ಹಸಿರು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸುವ ಕುರಿತು ಬಲವಾದ ಜಾಗತಿಕ ಒಮ್ಮತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಈ ಘೋಷಣೆಯು ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಒಪ್ಪಂದದ ಬದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು, ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಜೀವನಶೈಲಿ, ಹವಾಮಾನ ಧನಸಹಾಯ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿತು. ಇದು ಭಾರತವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಒಮ್ಮತ ಮೂಡಿಸುವ ದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅದರ ಜಾಗತಿಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು.

ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಿಗ್ ಕ್ಯಾಟ್ ಒಕ್ಕೂಟ, 2023

ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಹುಲಿ, ಸಿಂಹ, ಚಿರತೆ, ಹಿಮ ಚಿರತೆ, ಚಿರತೆ, ಜಾಗ್ವಾರ್ ಮತ್ತು ಪೂಮಾ ಎಂಬ ಏಳು ದೊಡ್ಡ ಬೆಕ್ಕಿನ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಐಬಿಸಿಎ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ 23 ಜನವರಿ 2025 ರಂದು ಒಪ್ಪಂದ ಆಧಾರಿತ ಅಂತರ-ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಏಷ್ಯಾ, ಆಫ್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೆರಿಕದ 26 ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಈ ಒಕ್ಕೂಟದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ದೊಡ್ಡ ಬೆಕ್ಕಿನ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಜಾಗತಿಕ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾಡು ಹುಲಿಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಸಿಂಹಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನವಾಗಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಭಾರತದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಭಾರತವನ್ನು ತನ್ನ ದೇಶದೊಳಗೆ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಬೆಕ್ಕಿನ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಒಕ್ಕೂಟಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.

ಈ ಶೃಂಗಸಭೆಯು ಭಾರತದ ದೇಶೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಉಲ್ಲೇಖದ ಮಾದರಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು. ಹುಲಿಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಹೆಜ್ಜಾರ್ಲೆಗಳು, ಕಡಲ ಆಮೆಗಳು ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್‌ಗಳಿಗಾಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು, ಸಮುದಾಯದ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಭೂದೃಶ್ಯ-ಮಟ್ಟದ ಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮಾದರಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಭಾರತದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿನಗರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿರುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜಿತ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿರುವುದು, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅನುಭವವನ್ನು ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಬದ್ಧತೆಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು; ಇದು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ-ಸಮೃದ್ಧ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಜಾಗತಿಕ ಸಮುದಾಯದ ನಡುವೆ ಒಂದು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ದೇಶದ ವರ್ಚಸ್ಸನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು.

ವಿಕಸಿತ ಭಾರತದ ಹಾದಿಯು ಸುಸ್ಥಿರತೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತದೆ

ಕಳೆದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಉಸ್ತುವಾರಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದೆ. ಸುಸ್ಥಿರತೆಯು ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆಯ ಮೂಲೆಗಳಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಜನೆಯ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸರಿದಿದ್ದು; ಅರಣ್ಯಗಳು, ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ, ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಮಗಳಾದ್ಯಂತ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಬಲವಾದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ತಾಂತ್ರಿಕ ನಾವೀನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕತ್ವದ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಸರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಾಗಿ ಬಲವಾದ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ.

ಭಾರತದ ಈ ಹಸಿರು ರೂಪಾಂತರವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ 'ವಿಶ್ವಾಸ', 'ನಿರ್ಮಾಣ' ಮತ್ತು 'ಜನ ಕಲ್ಯಾಣ'ದ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ನಿರಂತರ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಬೆಂಬಲವಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಮರಳಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲಿರುವ 'ವಿಶ್ವಾಸ'ವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಲವಾದ ಪರಿಸರ ಆಸ್ತಿಗಳು, ಆಧುನಿಕ ಪರಿಸರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಮೂಲಕ 'ನಿರ್ಮಾಣ'ವನ್ನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಇದು ಕೋಟ್ಯಂತರ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಸ್ವಚ್ಛ ಪರಿಸರ, ಸುರಕ್ಷಿತ ಜೀವನೋಪಾಯ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಜೀವನದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ 'ಜನ ಕಲ್ಯಾಣ'ವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತವು 'ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ'ದತ್ತ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಈ ತತ್ವಗಳು ಅದರ ಪರಿಸರ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಇವು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಇಡೀ ವಿಶ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಹಸಿರು, ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಸುಸ್ಥಿರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿವೆ.

References

Ministry of Environment, Forest and Climate Change

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150776&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210100&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1541781&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1849868&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1907683&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1913469&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2146358&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088406&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2117223&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210100&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1663535&reg=3&lang=2  
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1871022&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1886051&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2154818&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2086834&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2086834&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2082536&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1602644&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155692&reg=3&lang=2
• https://zsicollections.in/terms
• https://www.wti.org.in/projects/hostile-activity-watch-kernel/

Ministry of Jal Shakti

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2109078&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248377&reg=3&lang=2  
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244007&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220210&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150716&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248377&reg=3&lang=2
•  https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088406&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210100&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244104&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244007&reg=3&lang=2 

• https://www.jalshakti-dowr.gov.in/offerings/schemes-and-services/details/namami-gange-AO5ATNtQWa

Ministry of Earth Sciences

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198800&reg=3&lang=1

Cabinet

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245209&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=155917&reg=3&lang=2

Press Information Bureau

• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2249751&reg=1&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=152174&ModuleId=3&reg=3&lang=2

Parliament of India

• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU37_FI9xnj.pdf?source=pqals
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS234_hhznl0.pdf?source=pqals
• https://sansad.in/getFile/annex/270/AU3108_Dl9aLL.pdf?source=pqars
• https://sansad.in/getFile/annex/259/AU840.pdf?source=pqars
• https://sansad.in/getFile/annex/265/AU1972_OeRkzs.pdf?source=pqars
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU4182_QcOAE8.pdf?source=pqals

Ministry of External Affairs

•  https://www.mea.gov.in/Images/CPV/G20-New-Delhi-Leaders-Declaration.pdf

Prime Minister's Office

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2010407&reg=3&lang=2

Others

• https://www.facebook.com/cleanganganmcg/videos/anyone-can-clean-what-you-see-on-the-surface-the-real-challenge-is-stopping-the-/1674937836830389/
• https://ddnews.gov.in/en/indias-river-dolphin-population-stands-at-6327-survey-finds/
• https://www.riverdolphins.org/
• https://ibca.world/about_ibca
• https://www.unep.org/news-and-stories/press-release/cms-cop13-concludes-india-major-new-actions-migratory-species

Click here to see pdf 

*****