पत्र सूचना कार्यालय

ভাৰতৰ প্ৰগতিৰ কেন্দ্ৰত নাৰী 

বিগত ১২ বছৰত ভাৰতত মহিলাৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত এক উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। প্ৰৱেশ আৰু সমৰ্থন প্ৰদানৰ পৰা এতিয়া অংশগ্ৰহণ, সুযোগ আৰু নেতৃত্ব বৃদ্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। নাৰীক এতিয়া কেৱল হিতাধিকাৰী হিচাপে দেখা পোৱা নাযায়, বৰঞ্চ তেওঁলোকে ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি আৰু প্ৰগতিৰ গঢ় দিছে।

এই ৰূপান্তৰ সমগ্ৰ জীৱনচক্ৰৰ হস্তক্ষেপৰ জৰিয়তে পৰিচালিত হৈছে। ছোৱালী সন্তানক সুৰক্ষা আৰু শিক্ষা দিয়াৰ পৰা এই প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ হয় আৰু স্বাস্থ্য, পুষ্টি, দক্ষতা, উদ্যোগীকৰণ আৰু নেতৃত্বৰ জৰিয়তে চলি থাকে। এতিয়া স্থায়ী অংশগ্ৰহণ আৰু পৰিমাপযোগ্য ফলাফলৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।

এই পৰিৱৰ্তনসমূহ খণ্ডসমূহৰ মাজত দেখা যায়। বহুসংখ্যক ছোৱালী বিদ্যালয়ত আছে আৰু বহুতে উচ্চ শিক্ষাত নামভৰ্তি কৰিছে। আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তিৰ ফলত মহিলাসকলৰ বেংকিং আৰু ঋণৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰিত হৈছে, জীৱিকা আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতা শক্তিশালী হৈছে। স্বাস্থ্য, পুষ্টি, অনাময় আৰু পৰিষ্কাৰ ৰন্ধন ইন্ধনৰ উন্নত সুবিধাই মৰ্যাদা আৰু জীৱনৰ মানদণ্ড উন্নত কৰিছে।

ৰাজহুৱা আৰু ৰাজনৈতিক স্থানতো মহিলাসকল অধিক দৃশ্যমান হৈ পৰিছে। স্থানীয় শাসন, সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতিষ্ঠান আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়াত তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি পাইছে।

জন্মৰ সময়ত মৰ্যাদা: সুৰক্ষা আৰু প্ৰাথমিক শিশুকালৰ যত্ন 

জন্মৰ সময়ত লোৱা যত্নই শিশুৰ জীৱন আৰু মাতৃৰ মংগলৰ ভেটি গঢ় দিয়ে। বছৰ বছৰ ধৰি ভাৰতে স্বাস্থ্য সেৱা, পুষ্টি সমৰ্থন আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক প্ৰসৱ ব্যৱস্থাৰ সংমিশ্ৰণৰ জৰিয়তে মাতৃ আৰু প্ৰাথমিক শৈশৱৰ যত্ন শক্তিশালী কৰিছে।

২০১৫ চনৰ ২২ জানুৱাৰীত আৰম্ভ হোৱা এই আঁচনিখন চৰকাৰৰ এক বিশেষ পদক্ষেপ। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে শিশুৰ লিংগ অনুপাত হ্ৰাস পোৱাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰা, লিংগভিত্তিক বৈষম্য দূৰ কৰা আৰু কন্যা শিশুৰ জীয়াই থকা, সুৰক্ষা আৰু শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ কৰা।

এই পদক্ষেপে মাধ্যমিক শিক্ষাত ছোৱালীৰ নামভৰ্তি বৃদ্ধি, ড্ৰপআউটৰ হাৰ হ্ৰাস আৰু গৰ্ভধাৰণকালীন যত্নৰ পঞ্জীয়ন শক্তিশালী কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও নিৰাপদ ঋতুস্ৰাৱৰ পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু ব্যৱস্থাপনাৰ ওপৰত সজাগতা বৃদ্ধি কৰে। মানসিক পৰিৱৰ্তন আৰু লিংগ সমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি কন্যা শিশু সবলীকৰণৰ বাবে এক ৰাষ্ট্ৰীয় আন্দোলনলৈ পৰিণত হৈছে এই আঁচনিখন।

এই আঁচনিখনে লিংগ-পক্ষপাতমূলক সামাজিক নীতি-নিয়মসমূহক প্ৰত্যাহ্বান জনাবলৈ আৰু আচৰণৰ পৰিৱৰ্তনক আগুৱাই নিবলৈ পি.চি.পি.এন.ডি.টি. (প্ৰি-কনচেপচন এণ্ড প্ৰি-নেটেল ডায়েগনষ্টিক টেকনিক) আইনখনৰ কঠোৰ বলবৎকৰণক একত্ৰিত কৰিছে। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯৪৩ গৰাকীৰ তুলনাত ১,০২০ গৰাকী মহিলাৰ ৰেকৰ্ড গঢ়ি ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিয়াল স্বাস্থ্য জৰীপ-৫য়ে লিংগ অনুপাতত এক উল্লেখযোগ্য জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন চিহ্নিত কৰিছে।

মাতৃৰ স্বাস্থ্য আৰু প্ৰাথমিক শিশুৰ যত্নৰ গুৰুত্বক স্বীকাৰ কৰি ২০১৭ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী মাত্ৰু বন্দনা যোজনা (পি.এম.এম.ভি.ৱাই.) প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। এই আঁচনিৰ অধীনত মহিলাসকলে প্ৰথম সন্তানৰ বাবে দুটা কিস্তিত ৫,০০০ আৰু দ্বিতীয় সন্তানৰ বাবে ৬,০০০ টকা ( কেৱল মাত্ৰ কন্যা সন্তান হ’লে) লাভ কৰে৷ পেমেন্টসমূহ স্বাস্থ্যৰ মূল মাইলৰ খুঁটি যেনে আগতীয়া পঞ্জীয়ন, প্ৰসৱৰ পূৰ্বে যত্ন আৰু প্ৰতিষেধকৰ সৈতে জড়িত।

গৰ্ভপাত/মৃত জন্মৰ ক্ষেত্ৰত যোগ্যতাৰ ব্যৱস্থাৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সুবিধা স্থানান্তৰে সময়মতে সমৰ্থন নিশ্চিত কৰে। এই সাহাৰ্যই আংশিক মজুৰি ক্ষতিপূৰণ হিচাপেও কাম কৰে। ই মাতৃৰ মংগল উন্নত কৰাত সহায় কৰে, প্ৰতিষ্ঠানিক যত্নক প্ৰসাৰিত কৰে, আৰুলিংগ সমতাক আগুৱাই লৈ যায়।

মূল প্ৰসাৰ আৰু কভাৰেজ:

• আৰম্ভণিৰ পৰা নামভৰ্তি কৰা হিতাধিকাৰীৰ সংখ্যা: ৪.৯২ কোটি ( ৩০ এপ্ৰিল, ২০২৬ তাৰিখলৈকে )
• আঁচনি আৰম্ভ হোৱাৰ পৰা দিয়া হিতাধিকাৰীৰ সংখ্যা: ৪.২৮ কোটি (৩০এপ্ৰিল, ২০২৬ তাৰিখলৈকে)
• মুঠ প্ৰদান কৰা ধনৰাশিঃ ২০,১৫০ কোটি টকা

ৰাকচি চাংমাৰ নিৰাপদ মাতৃত্বৰ যাত্ৰা উত্তৰ গাৰো পাহাৰৰ মেঘালয়ৰ বেলপাৰা গাঁৱৰ এগৰাকী গৃহিণী আৰু ক্ষুদ্ৰ খেতিয়ক ৰাকচি এন চাংমাই কষ্টেৰে পৰিয়াল পোহপাল দিবলৈ সক্ষম হৈছে। আৰ্থিক অভাৱ আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা সীমিত হোৱাৰ বাবে গৰ্ভাৱস্থাত কথাবোৰ তেঁওৰ বাবে অধিক কঠিন হৈ পৰিছিল। তেঁও পি.এম.এম.ভি.ৱাই. আঁচনিৰ অধীনত সহায় বিচাৰিছিল আৰু সঠিক সময়ত বহুত প্ৰয়োজনীয় সকাহ পাইছিল। আৰ্থিক সাহাৰ্যৰ ফলত তেখেতে পুষ্টিকৰ খাদ্য, নিয়মীয়াকৈ প্ৰসৱৰ পূৰ্বে পৰীক্ষা আৰু অতিৰিক্ত আৰ্থিক বোজা নোহোৱাকৈ অত্যাৱশ্যকীয় চিকিৎসা সেৱা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। উপযুক্ত যত্ন আৰু নিৰন্তৰ নিৰীক্ষণৰ জৰিয়তে ৰাকচিয়ে স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰতিষ্ঠানত নিৰাপদে এটা সুস্থ শিশু প্ৰসৱ কৰে।

 

গৰ্ভৱতী মহিলাৰ বাবে সময়মতে চিকিৎসাৰ দ্বাৰা নিৰাপদ, সুস্থ গৰ্ভাৱস্থা আৰু গুৰুতৰ স্বাস্থ্যজনিত বিপদৰ মাজত লক্ষণীয় পাৰ্থক্য আহিব পাৰে। ২০১৬ চনত আৰম্ভ হোৱা পি.এম.এছ.এম.এ.ই প্ৰতিমাহৰ ৯ তাৰিখে চৰকাৰী স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰসমূহত বিনামূলীয়া আৰু মানসম্পন্ন প্ৰসৱৰ পূৰ্বে পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰি এই প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰে। এই পদক্ষেপে বিশেষকৈ দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় ত্ৰৈমাসিকৰ মহিলাসকলৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইয়াৰ ফলত উচ্চ বিপদজনক গৰ্ভাৱস্থাৰ আগতীয়া চিনাক্তকৰণ আৰু ব্যৱস্থাপনা সম্ভৱ হয়।

মূল প্ৰসাৰ আৰু কভাৰেজ:

• পি.এম.এছ.এম.এ. আঁচনিৰ অধীনত ৭.৪ কোটিৰো অধিক গৰ্ভৱতী মহিলাৰ পৰীক্ষা
• ৮,৮১২ জন স্বেচ্ছাসেৱক পঞ্জীয়ন
• দেশজুৰি ২২ হাজাৰৰো অধিক পি.এম.এছ.এম.এ. সেৱা সুবিধা প্ৰদান
• ৬.৮৫ কোটিতকৈ অধিক প্ৰসৱৰ পূৰ্বে পৰীক্ষা কৰা হৈছে আৰু ১.০৩ কোটি উচ্চ বিপদজনক গৰ্ভাৱস্থাৰ কেন্দ্ৰীভূত নিৰীক্ষণৰ বাবে চিনাক্তকৰণ

• পি.এম.এছ.এম.এ.ই অতিৰিক্তভাৱে উচ্চ বিপদজনক গৰ্ভাৱস্থাৰ বাবে ডিজিটেল ট্ৰেকিং আৰু ফ’ল’-আপ সমৰ্থন প্ৰৱৰ্তন
• ইয়াৰ ফলত মাতৃৰ মৃত্যুৰ অনুপাত যথেষ্ট হ্ৰাস পাই প্ৰতি লাখ জীৱিত জন্মৰ (২০২১-২০২৩) ৮৮লৈ হ্ৰাস পাইছে, যিটো ১৩০ (২০১৪-১৫)ৰ পৰা হ্ৰাস হৈছে।

জননী সুৰক্ষা যোজনাই ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য অভিযানৰ অধীনত চৰ্তসাপেক্ষ নগদ সাহাৰ্য আৰু সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰসাৰ প্ৰদান কৰে৷ এই আঁচনিখনে দৰিদ্ৰ গৰ্ভৱতী মহিলাসকলৰ মাজত বিশেষকৈ দৰিদ্ৰ সীমাৰেখা তল (বি.পি.এল.)ৰ পৰিয়াল আৰু অনুসূচিত জাতি জনজাতি সম্প্ৰদায়ৰ মহিলাসকলৰ মাজত সুবিধাভিত্তিক প্ৰসৱক উৎসাহিত কৰে, আনহাতে আশা কৰ্মীসকলে হিতাধিকাৰীসকলক স্বাস্থ্যসেৱা সেৱাৰ সৈতে সংযোগ কৰাত সহায় কৰে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে একেলগে প্ৰতিষ্ঠানিক প্ৰসৱ বৃদ্ধি কৰিছে, মাতৃৰ স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা উন্নত কৰিছে আৰু ঘৰুৱা প্ৰসৱৰ সৈতে জড়িত বিপদসমূহ হ্ৰাস কৰিছে।

 

গৰ্ভাৱস্থাৰ সকলো প্ৰসৱৰ পূৰ্বে আৰু প্ৰসৱৰ পিছৰ জটিলতাক লৈ ২০১৪ চনত জে.এছ.এছ.কে. সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছিল। চিকিৎসাৰ বাবে জনস্বাস্থ্য প্ৰতিষ্ঠানত প্ৰৱেশ কৰা সকলো ৰোগীয়া নৱজাতক আৰু কেঁচুৱা (এবছৰ বয়সলৈকে)ৰ বাবেও একেধৰণৰ প্ৰাপ্যতা স্থাপন কৰা হৈছে। কাৰ্যসূচীৰ মূল কৃতিত্বসমূহ হ’ল-

• ২০২৪-২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত জে এছ এছ কেৰ হিতাধিকাৰী: ১.৯৯ কোটি গৰ্ভৱতী মহিলা; ১৬.৮৫ লাখ ৰোগীয়া কেঁচুৱা

এই বিনিয়োগসমূহৰ পৰা লাভ কৰা ফলাফল:

• প্ৰথম ত্ৰিমাসিকৰ প্ৰসৱৰ পূৰ্বে যত্ন লোৱাৰ সংখ্যা ৫৯% (NFHS-4, 2015-16)ৰ পৰা 76.2% (NFHS-6, 2023-24)লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
• ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত চাৰিটা বা তাতকৈ অধিক প্ৰসৱৰ পূৰ্বে যত্ন (এ.এন.চি.) ভ্ৰমণ সম্পূৰ্ণ কৰা মহিলাৰ অংশ ৫১% (২০১৫-১৬)ৰ পৰা ৬৫.২% (২০২৩-২৪)লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
• ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত প্ৰতিষ্ঠানিক জন্ম ৭৯% (২০১৫-১৬)ৰ পৰা ৯০.৬% (২০২৩-২৪)লৈ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।

শিক্ষা, দক্ষতা আৰু আকাংক্ষিত বৃদ্ধি

২০১৪ চনৰ পৰা ছোৱালীৰ শিক্ষা মৌলিক সুবিধাৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিছে। এতিয়া পৰ্যায়সমূহৰ মাজেৰে ধাৰাবাহিকতা, অগ্ৰগতি আৰু অৰ্থপূৰ্ণ ফলাফলৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। অধিক সংখ্যক ছোৱালীয়ে স্কুলত থাকি উচ্চ শিক্ষালৈ আগবাঢ়িছে আৰু মূল্যৱান দক্ষতা আহৰণ কৰিছে।

এই পৰিৱৰ্তন ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি (এন.ই.পি.) ২০২০ৰ ওপৰত আধাৰিত। এই নীতিয়ে গাঁথনিগত বাধাসমূহৰ সমাধান কৰে যিয়ে পূৰ্বতে ছোৱালীৰ শৈক্ষিক যাত্ৰা সীমিত কৰি ৰাখিছিল। লিংগ অন্তৰ্ভুক্তি সমগ্ৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাতে এটা মূল নীতি হিচাপে নিহিত হৈ আছে।

• লিংগ অন্তৰ্ভুক্তি পুঁজিয়ে বঞ্চিত ছোৱালীৰ বাবে লক্ষ্যভিত্তিক সহায় সক্ষম কৰে
• নমনীয় শিক্ষণ পথে ড্ৰপআউট হ্ৰাস কৰে আৰু অংশগ্ৰহণ অব্যাহত ৰখাৰ সমৰ্থন কৰে
• বহুবিষয়ক বিকল্পই ছোৱালীক বৈচিত্ৰময় শৈক্ষিক আগ্ৰহ সাধন কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে

 

২০১৮–১৯ চনত আৰম্ভ হোৱা সমগ্ৰ শিক্ষাই বিদ্যালয় শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত এক সামগ্ৰিক দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰে৷ ই প্ৰাক-প্ৰাথমিকৰ পৰা দ্বাদশ শ্ৰেণীলৈকে শিক্ষণক এটা বিস্তৃত কাঠামোৰ অধীনত একত্ৰিত কৰে। এই আঁচনিখনে সমগ্ৰ বিদ্যালয় ব্যৱস্থাতে প্ৰৱেশ, আন্তঃগাঁথনি, ডিজিটেল শিক্ষণ আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা শক্তিশালী কৰিছে।

ছোৱালীৰ বাবে এই উন্নতি বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। ওচৰৰ বিদ্যালয়, কাৰ্যকৰী শৌচাগাৰ, নিৰাপদ শ্ৰেণীকোঠা, প্ৰশিক্ষিত শিক্ষক আৰু আৱাসিক সহায় আদিয়ে ছোৱালীৰ শিক্ষা প্ৰাৰম্ভিক বছৰৰ পিছতো চলি থাকিব নে নকৰে সেই বিষয়ে প্ৰভাৱ পেলায়।

• ২০২৪–২৫ চনত ভাৰতত ১৪.৭১ লাখ বিদ্যালয়, ১.০১ কোটি শিক্ষক আৰু ২৪.৬৯ কোটি ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছিল। ২০১৪-১৫ চনত মহিলাৰ নামভৰ্তিৰ সংখ্যা ১.৫৭ কোটি (৩২%)ৰ পৰা আজি ১১.৯৩ কোটি (৪৮%)লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
• ২০১৮–১৯ আৰু ২০২৫–২৬ চনৰ ভিতৰত ৪,০৭৩ খনতকৈও অধিক বিদ্যালয় উন্নীত কৰা হৈছিল। স্মাৰ্ট শ্ৰেণীকোঠাকে ধৰি ১.৪৯ লাখতকৈ অধিক আই.চি.টি. আৰু ডিজিটেল শিক্ষণ পদক্ষেপক সমৰ্থন কৰা হৈছিল। দক্ষতা শিক্ষাও ক্ৰমাগতভাৱে সম্প্ৰসাৰণ ঘটিছিল। সামৰি লোৱা বৃত্তিমূলক পাঠ্যক্ৰম প্ৰদান কৰা বিদ্যালয়ৰ সংখ্যা ৯,৪৭৭ ৰ পৰা ২৫,০০০ লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক আগতীয়াকৈ এক্সপ’জাৰ লাভ কৰাত সহায় কৰিছে।

আজিৰ স্কুলৰ পৰিস্থিতিয়ে ছোৱালীৰ বাবে বহুত বেছি সহায় কৰে। ২০২৪–২৫ চনত :

• ৯৯.৩% বিদ্যালয়ত খোৱাপানীৰ সুবিধা আছিল। ২০১৪-১৫ চনত ৯৫.৭২% বিদ্যালয়ত খোৱাপানীৰ সুবিধা আছিল
• ৯৭.৩% বিদ্যালয়ত কাৰ্যক্ষম ছোৱালীৰ শৌচাগাৰ আছিল। ২০১৪-১৫ চনত ৯২.০৯% বিদ্যালয়ত সুকীয়া ছোৱালীৰ শৌচাগাৰ আছিল
• ৯৩.৬% বিদ্যালয়ত বিদ্যুৎ আছিল
• ৮৯.৫% বিদ্যালয়ত পুথিভঁৰাল আছিল

স্কুলীয়া শিক্ষাৰ ধাৰাবাহিকতাও সময়ৰ লগে লগে উন্নত হৈছে। প্ৰাথমিক আৰু মাধ্যমিক পৰ্যায়ত ড্ৰপআউটৰ হাৰ যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে।

এই শক্তিশালী ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত কস্তুৰবা গান্ধী বালিকা বিদ্যালয়(কে.জি.বি.ভি.)য়ে আৱাসিক স্কুলীয়া শিক্ষাৰ প্ৰয়োজন হোৱা ছোৱালীসকলৰ বাবে লক্ষ্যভিত্তিক সহায় আগবঢ়ায়। তেওঁলোকে সমগ্ৰ শিক্ষাৰ কাঠামোৰ অংশ আৰু অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জাতি, অ’বিচি আৰু অন্যান্যৰ দৰে আৰ্থ-সামাজিকভাৱে বঞ্চিত গোটৰ ছোৱালীক গুৰুত্ব দিয়ে—বিশেষকৈ শৈক্ষিকভাৱে পিছপৰা ব্লকত। ষষ্ঠ–দ্বাদশ শ্ৰেণী সামৰি লোৱা এই আৱাসিক বিদ্যালয়সমূহে ছোৱালীসকলক প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ পৰা উচ্চতৰ মাধ্যমিক শিক্ষালৈ শিকিবলৈ আৰু আগবাঢ়ি যাবলৈ এক সহায়ক পৰিৱেশ প্ৰদান কৰে।

কে.জি.বি.ভি.ৰ পৰিসৰ আৰু প্ৰসাৰ উল্লেখযোগ্য:

• কাৰ্যকৰী কেজিবিভি বিদ্যালয় ৪,৯৯৬ (২০২২) ৰ পৰা ৫,৩১৬ (২০২৬) লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
• নামভৰ্তিৰ হাৰ ৬.০৭ লাখ (২০২০–২১) ৰ পৰা ৭.৫৮ লাখ (২০২৫–২৬) লৈ বৃদ্ধি

আৱাসিক বিদ্যালয়ৰ পৰা অসামৰিক সেৱালৈ (উত্তৰ প্ৰদেশ) উত্তৰ প্ৰদেশৰ আমৰোহাত কুমাৰী নিধিয়ে কস্তুৰবা গান্ধী বালিকা বিদ্যালয়ত যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে। অন্যান্য বহু ছোৱালীৰ দৰে তেওঁ এনে এটা পটভূমিৰ পৰা আহিছিল য’ত সুযোগ সীমিত আছিল। ধাৰাবাহিক সমৰ্থন আৰু শৈক্ষিক পৰিৱেশৰ মনোনিৱেশৰ সহায়ত তেওঁ পঢ়া-শুনা অব্যাহত ৰাখি ২০২৩ চনত ইউ.পি.এছ.চি. পৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ হৈ ৩৯ নং স্থান লাভ কৰে। আজি তেওঁ মহকুমাধিপতি হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি আছে। তেখেতৰ যাত্ৰাই দেখুৱাইছে যেতিয়া শিক্ষাৰ সুবিধাৰ সৈতে স্থায়ী সমৰ্থনৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিলে কি সম্ভৱ হৈ উঠে।

বিদ্যালয়ৰ খেলপথাৰৰ পৰা বিশ্ব মঞ্চলৈ (উত্তৰ প্ৰদেশ)) উত্তৰ প্ৰদেশৰ উন্নাৱৰ কে.জি.বি.ভি.-গঞ্জ মুৰাদাবাদৰ পৰা অৰ্চনা নিছাদে ক্ৰীড়াৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ শক্তিক আৰম্ভণিতে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। বিদ্যালয় পৰ্যায়ত অংশগ্ৰহণ হিচাপে যি আৰম্ভ হৈছিল সেয়া ক্ৰমান্বয়ে গুৰুতৰ সাধনালৈ পৰিণত হ’ল। তাৰ পিছত ২০২৩ চনত ক্ৰিকেট ১৯ বছৰ অনুৰ্ধ মহিলা বিশ্বকাপ বিজয়ী দলৰ অংশ হিচাপে ভাৰতক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল।তেওঁৰ এই যাত্ৰাই সঠিক পৰ্যায়ত উৎসাহ দিলে শ্ৰেণীকোঠাৰ বহু ওপৰলৈ কেনেকৈ দুৱাৰ মুকলি কৰিব পাৰি সেইটো প্ৰতিফলিত কৰে।

অধিক সংখ্যক ছোৱালীয়ে স্কুলীয়া শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰাৰ লগে লগে উচ্চ পঢ়া-শুনা যাতে তেওঁলোকৰ হাতৰ মুঠিত থাকে তাৰ বাবে আৰ্থিক সহায় গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে। বৃত্তিয়ে পৰিয়ালৰ ওপৰত অতিৰিক্ত হেঁচা নপৰাকৈ যুৱতীসকলক শিক্ষা অব্যাহত ৰখাত সহায় কৰিছে।

কলেজ আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ বৃত্তিয়ে অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল পৰিয়ালৰ যোগ্য ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সহায় কৰে। প্ৰায় ৫০% বৃত্তি ছোৱালীৰ বাবে সংৰক্ষিত। ২০২৩–২৪ চনত আৰম্ভ হোৱা স্নাতকোত্তৰ অধ্যয়নৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় বৃত্তিয়ে বছৰি ৩,০০০ মহিলাকে ধৰি নিৰ্বাচিত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক প্ৰতি বছৰে ১.৫ লাখ টকাৰ আৰ্থিক সহায় আগবঢ়ায়।

AICTE PRAGATI বৃত্তিৰ জৰিয়তে কাৰিকৰী শিক্ষাৰ সুযোগ আৰু অধিক সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ই ২০১৪–১৫ চনৰ পৰা ডিপ্লমা আৰু ডিগ্ৰী পাঠ্যক্ৰমৰ মাজেৰে বছৰি ১০,০০০ বৃত্তি প্ৰদান কৰিছে। ২০২৪–২৫ চনলৈকে এই আঁচনিৰ অধীনত প্ৰায় ৩৬ হাজাৰ ছাত্ৰী উপকৃত হৈছিল।

২০১৪–১৫ চনৰ পৰা ২০২২–২৩ চনৰ ভিতৰত ১২ লাখৰো অধিক মহিলাই উচ্চ শিক্ষাত নামভৰ্তি কৰাটোৱে এই অবিৰত সমৰ্থনক ফলাফলত প্ৰতিফলিত কৰিছে।

 

বহু দিনলৈকে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাত কেৰিয়াৰ বহু ছোৱালীৰ সপোন যেন আছিল। মহিলাৰ সুযোগ সম্প্ৰসাৰণৰ অৰ্থ হৈছে বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, অভিযান্ত্ৰিক, আৰু গণিত ক্ষেত্ৰসমূহত অধিক স্পষ্ট পথ মুকলি কৰা।

বিজ্ঞান জ্যোতি আঁচনিখনে নৱম শ্ৰেণীৰ পৰা দ্বাদশ শ্ৰেণীলৈকে ছোৱালীক মেণ্টৰিং, লেব এক্সপ’জাৰ, কৰ্মশালা আদিয়ে বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, অভিযান্ত্ৰিক, আৰু গণিত অধ্যয়ন কৰিবলৈ সহায় কৰে। ২০১৯ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত আৰম্ভ হোৱাৰ পিছৰে পৰা এই আঁচনিখনে ৩৪ খন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ ৩০০ খন জিলাৰ ১.১২ লাখৰো অধিক ছোৱালীক সামৰি লৈছে।

প্ৰধান প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সুবিধাও উন্নত হৈছে। আই.আই.টি. আৰু এন.আই.টি.ত অতিৰিক্ত (অতিসংখ্যা) আসনৰ ফলত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ ১০%ৰ তলৰ পৰা ২০%ৰ ওপৰলৈ বৃদ্ধি পায়। ২০২৪–২৫ চনত বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, অভিযান্ত্ৰিক, আৰু গণিত বিষয়ত ইউ.জি.চি. নেট-জে.আৰ.এফ.ৰ গৱেষকসকলৰ ৫৩%তকৈ অধিক মহিলাও আছিল।

দক্ষতা আৰু ডিজিটেল অন্তৰ্ভুক্তি

সম্প্ৰসাৰিত দক্ষতা পদক্ষেপ আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান ষ্টাৰ্টআপ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ২০১৪ চনৰ পৰা অধিক মহিলাই উদীয়মান খণ্ডত প্ৰৱেশ কৰিছে|

শিক্ষাই মহিলাসকলৰ বাবে সুযোগ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে, কিন্তু এই সুযোগসমূহক জীৱিকালৈ ৰূপান্তৰিত কৰাটো প্ৰাসংগিক দক্ষতাৰ সুবিধা আৰু উদ্যোগৰ সংস্পৰ্শৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ২০১৫ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী কৌশল বিকাশ যোজনা (পি.এম.কে.ভি.ৱাই.)-এ নিয়োগ আৰু উদ্যোগীকৰণৰ সৈতে জড়িত হ্ৰস্বম্যাদী, উদ্যোগ-সংলগ্ন প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰি এই পৰিৱৰ্তনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। পি.এম.কে.ভি.ৱাই.ৰ প্ৰায় ৪৫% হিতাধিকাৰী মহিলা।

কাৰ্যসূচীটোৱে তলৰ পৰ্যায়সমূহৰ মাজেৰে ক্ৰমাগতভাৱে সম্প্ৰসাৰিত হৈছে:

• পি.এম.কে.ভি.ৱাই. প্ৰথম পৰ্যায়: ১৯ লাখৰো অধিক প্ৰাৰ্থীয়ে প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰে
• পি.এম.কে.ভি.ৱাই. দ্বিতীয় পৰ্যায়: ১.১০ কোটিৰো অধিক প্ৰাৰ্থীয়ে প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰে
• পি.এম.কে.ভি.ৱাই. তৃতীয় পৰ্যায়: প্ৰায় ৭.৩৫ লাখ প্ৰাৰ্থীয়ে প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰে

বৰ্তমানৰ পৰ্যায়, পি.এম.কে.ভি.ৱাই. চতুৰ্থ পৰ্যায়ে ব্যৱহাৰিক আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰস্তুত দক্ষতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। প্ৰশিক্ষণত চাকৰিৰ সময়ত এক্সপ’জাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয় আৰু ই কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, ড্ৰ’ন, সেউজ শক্তি আৰু ইলেক্ট্ৰনিকছৰ দৰে উদীয়মান খণ্ডসমূহ সামৰি লয়। কেৱল যোৱা তিনি বছৰত পি.এম.কে.ভি.ৱাই. চতুৰ্থ পৰ্যায়ৰ অধীনত ২৭ লাখৰো অধিক প্ৰাৰ্থীক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে, য'ত ১৮.৭৯ লাখ প্ৰমাণপত্ৰ দিয়া হৈছে।

যুৱতীসকলৰ বাবে লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা দক্ষতা: NAVYA

NAVYA (Nurturing Aspirations through Vocational Training for Young Adolescent Girls)-এ পি.এম.কে.ভি.ৱাই. চতুৰ্থ পৰ্যায়ৰ অধীনত ১৬–১৮ বছৰ বয়সৰ ছোৱালীক গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ২০২৫ চনত আৰম্ভ হোৱা এই কাৰ্যসূচীয়ে যুৱতীসকলক ডিজিটেল বিপণন, চাইবাৰ সুৰক্ষা, এ.আই.-সক্ষম সেৱা আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি বহনক্ষম চাকৰিৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়ে। ইয়াৰ উপৰিও ই জীৱন দক্ষতা আৰু আৰ্থিক সাক্ষৰতা গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।

৩৮৫০ গৰাকী ছোৱালীক প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ লক্ষ্যৰে ১৯খন ৰাজ্যৰ ২৭খন আকাংক্ষিত আৰু উত্তৰ-পূব জিলাত এই পদক্ষেপ ৰূপায়ণ কৰা হৈছে।

২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহলৈকে:

• ১,২৯৫ গৰাকী ছোৱালীৰ নামভৰ্তি
• ৬৭১ গৰাকী ছোৱালীক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে

মৰ্যাদাৰ সৈতে স্বাস্থ্য, পুষ্টি আৰু মংগল

মহিলাৰ স্বাস্থ্যৰ জীৱনচক্ৰভিত্তিক পদ্ধতিৰ অংশ হিচাপে ভাৰতে মানসিক স্বাস্থ্যকে ধৰি সুলভ স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰণ কৰি আছে আৰু পুষ্টিৰ সমৰ্থন শক্তিশালী কৰিছে। ইয়াৰ উপৰিও পৰিষ্কাৰ ৰন্ধন ইন্ধনৰ দৰে হস্তক্ষেপৰ জৰিয়তে দৈনন্দিন মৰ্যদা উন্নত কৰা হৈছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে মহিলা আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ বাবে এখন সুস্থ, অধিক সমতাপূৰ্ণ সমাজ গঢ়ি তোলাৰ বহল প্ৰতিশ্ৰুতি প্ৰতিফলিত কৰে।

আয়ুষ্মান ভাৰত

চৰকাৰে ২০১৮ চনত আৰম্ভ কৰা আয়ুষ্মান ভাৰত নামৰ আঁচনিখনে সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত মহিলাসকলৰ সুলভ আৰু মানসম্পন্ন স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধাৰ যথেষ্ট উন্নতি সাধন কৰিছে। এই ব্যাপক আঁচনিৰ চাৰিটা উপাদানে একেলগে কাম কৰি মানুহে প্ৰাথমিক, মাধ্যমিক আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ত মানসম্পন্ন স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা লাভ কৰাটো নিশ্চিত কৰে।

• আয়ুষ্মান ভাৰত প্ৰধান মন্ত্ৰী জন আৰোগ্য যোজনাই আৰ্থিকভাৱে দুৰ্বল পৰিয়ালসমূহৰ ওপৰত আৰ্থিক বোজা হ্ৰাস কৰি নগদবিহীন মাধ্যমিক আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰদান কৰে। ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহলৈকে এ.বি.-পি.এম.জে.এ.ৰ অধীনত দেশজুৰি ৪৩.৫২ কোটিৰো অধিক আয়ুষ্মান কাৰ্ড সৃষ্টি কৰা হৈছিল। ইয়াৰে প্ৰায় ৪৯% বা ২১ কোটি মহিলাৰ অংশ।

এই আঁচনিৰ অধীনত মুঠ ৩৬,২২৯খন চিকিৎসালয়ক সংলগ্ন কৰা হৈছে, ইয়াৰে ১৯,৪৮৩ খন ৰাজহুৱা আৰু ১৬,৭৪৬ খন ব্যক্তিগত। অনুমোদিত চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি হোৱা লোকৰ প্ৰায় ৪৮% মহিলা হিতাধিকাৰী। এতিয়ালৈকে এই আঁচনিৰ অধীনত ৪.৯৭ কোটিতকৈ অধিক মহিলাই অনুমোদিত চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি লাভ কৰিছে।

• আয়ুষ্মান আৰোগ্য মন্দিৰ হৈছে সমগ্ৰ গ্ৰাম্য, চহৰ আৰু জনজাতীয় অঞ্চলৰ প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যসেৱা কেন্দ্ৰ যিয়ে তেওঁলোকে বাস কৰা ঠাইৰ ওচৰৰ লোকসকলক ব্যাপক, সাৰ্বজনীন আৰু বিনামূলীয়া সেৱা প্ৰদান কৰে। দেশজুৰি ১.৮৪ লাখৰো অধিক আয়ুষ্মান আৰোগ্য মন্দিৰ কাৰ্যক্ষম হৈ আছে (২০২৬ চনৰ ২৭ ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে )।

এই কেন্দ্ৰসমূহে মাতৃ স্বাস্থ্যসেৱা, অসংক্ৰামক ৰোগ পৰীক্ষা, প্ৰজনন স্বাস্থ্যসেৱা আৰু মহিলাসকলৰ বাবে প্ৰতিৰোধমূলক স্বাস্থ্যসেৱা সেৱাত সহায় কৰে।

• তৃণমূল পৰ্যায়ৰ পৰা জিলা পৰ্যায়লৈকে স্বাস্থ্য আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্যৰে ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ কাৰ্যসূচী হৈছে প্ৰধানমন্ত্ৰী-আয়ুষ্মান ভাৰত স্বাস্থ্য আন্তঃগাঁথনি অভিযান। ই প্ৰতিখন জিলাতে আয়ুষ্মান আৰোগ্য মন্দিৰ, ব্লক আৰু জিলা জনস্বাস্থ্য ইউনিট আৰু লেব আৰু ক্ৰিটিকেল কেয়াৰ হাস্পতাল ব্লক স্থাপন আৰু উন্নীতকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

ইয়াৰ ফলত অভাৱগ্ৰস্ত অঞ্চলৰ মহিলাসকলৰ বাবে সময়মতে স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা উন্নত হয় আয়ুষ্মান ভাৰত ডিজিটেল মিছনে সমগ্ৰ দেশতে এক ঐক্যবদ্ধ ডিজিটেল স্বাস্থ্যসেৱাৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সৃষ্টি কৰে। ই ৰোগীসকলক ABHA একাউণ্টৰ জৰিয়তে ডিজিটেলভাৱে চিকিৎসা ৰেকৰ্ডসমূহ সুৰক্ষিতভাৱে সংৰক্ষণ আৰু প্ৰৱেশ কৰিবলৈ সক্ষম কৰে । ই ৰোগীক দূৰৈৰ চিকিৎসকৰ সৈতে সংযোগ কৰি টেলি-কনছাল্টেচনৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। দেশজুৰি ৯৫ কোটিৰো অধিক স্বাস্থ্য অভিলেখ ডিজিটেলভাৱে সংযুক্ত কৰা হৈছে ৷ ইয়াৰে ৪৯.৭৫% মহিলা। ডিজিটেল স্বাস্থ্য পৰিৱেশ তন্ত্ৰই বিশেষকৈ মহিলাসকলক পৰিবহনযোগ্য আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ অভিলেখৰ সহজ প্ৰৱেশৰ জৰিয়তে উপকৃত কৰে।

সক্ষম অংগনবাড়ী আৰু পোষণ ২.০

আগতীয়া পুষ্টি আৰু যত্নই মাতৃ আৰু শিশু উভয়ৰে দীৰ্ঘম্যাদী স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষণ ফলাফল গঢ় দিয়ে। সক্ষম অংগনবাড়ী আৰু পোষণ ২.০-এ শিশু (০-৬ বছৰ), কিশোৰী, গৰ্ভৱতী মহিলা আৰু দুগ্ধপান কৰোৱা মাতৃৰ বাবে সংহত পুষ্টি, স্বাস্থ্য, আৰু প্ৰাথমিক শিশুৰ যত্ন সেৱাৰ জৰিয়তে এই সমৰ্থন ব্যৱস্থাক শক্তিশালী কৰে।

এই কাৰ্যসূচীসমূহে অংগনবাড়ী কেন্দ্ৰৰ জৰিয়তে পৰিপূৰক পুষ্টি, প্ৰাক-বিদ্যালয় শিক্ষা, প্ৰতিষেধক, স্বাস্থ্য পৰীক্ষা আৰু পৰামৰ্শমূলক সেৱা প্ৰদান কৰে। তৃণমূল পৰ্যায়ত ডেলিভাৰী শক্তিশালী কৰিবলৈ আন্তঃগাঁথনি আৰু ফ্ৰণ্টলাইন কৰ্মীসকলৰ ক্ষেত্ৰত বৃহৎ বিনিয়োগ কৰা হৈছে।

মূল হস্তক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত আছে:

• ১.০৩ লাখ অংগনবাড়ী কেন্দ্ৰক উন্নত আন্তঃগাঁথনি, দৃশ্য-শ্ৰাব্য সহায়ক আৰু স্মাৰ্ট শিক্ষণ সঁজুলিৰ সৈতে উন্নীত কৰি সক্ষম অংগনবাদী কৰি তোলা হৈছে।
• ১০.৫৮ লাখ অংগনবাড়ী কৰ্মীক পুষ্টি আৰু প্ৰাথমিক শিশুৰ যত্ন আৰু শিক্ষা (ই.চি.চি.ই.)ৰ প্ৰশিক্ষণ
• মাতৃৰ পুষ্টি, শিশুৰ খোৱা-বোৱা আৰু গুৰুতৰ তীব্ৰ অপুষ্টি (এছ.এ.এম.,) আৰু মধ্যমীয়া তীব্ৰ অপুষ্টি (এম.এ.এম.) ৰ চিকিৎসাৰ ওপৰত গুৰুত্ব
• খাদ্যৰ বৈচিত্ৰ্য, প্ৰটিন, স্বাস্থ্যকৰ চৰ্বি আৰু অণুপুষ্টিকৰ পদাৰ্থক প্ৰসাৰিত কৰা সংশোধিত পুষ্টিৰ নীতি
• পোষণ ভি, পঢ়াই ভি, ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি ২০২০ৰ সৈতে সংগতি ৰাখি খেলভিত্তিক প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ
• অংগনবাড়ী কেন্দ্ৰসমূহত ডিজিটেল লাৰ্নিং কন্টেন্ট আৰু ই.চি.চি.ই. সম্পদৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি

মিছন ইন্দ্ৰধনুষ

২০১৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত আৰম্ভ হোৱা মিছন ইন্দ্ৰধনুষে উচ্চ-বিপদজনক জিলা আৰু চহৰ অঞ্চলত কেন্দ্ৰীভূত অভিযানৰ জৰিয়তে টিকাবিহীন আৰু আংশিকভাৱে টিকাকৃত জনসংখ্যাক লক্ষ্য কৰি লৈছে।

ই সাৰ্বজনীন ৰোগপ্ৰতিৰোধ কাৰ্যসূচী অধীনত নিয়মীয়া প্ৰতিষেধক শক্তিশালী কৰে, একাধিক জীৱন সংকটজনক ৰোগৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। U-WINৰ দৰে ডিজিটেল প্লেটফৰ্মে হিতাধিকাৰী আৰু টিকাকৰণৰ অৱস্থাৰ বাস্তৱ সময়ৰ অনুসৰণ সক্ষম কৰে। ২০২৬ চনৰ ১৮ মাৰ্চলৈকে এই পৰ্টেলত ১১.৮৭ কোটিৰো অধিক শিশু আৰু ৩.৯৬ কোটি গৰ্ভৱতী মহিলাই পঞ্জীয়ন কৰিছে। ৫.৪৬ কোটি শিশু আৰু ১.৩২ কোটি গৰ্ভৱতী মহিলাক ভেকচিনৰ দ্বাৰা প্ৰতিৰোধযোগ্য ৰোগৰ প্ৰতিষেধক প্ৰদান কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও ২০২৬ চনৰ ১৭ ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে ৮.৭৩ কোটি মহিলাৰ ছাৰ্ভাইকেল কেন্সাৰৰ পৰীক্ষা কৰা হৈছে।

বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি আৰু অৰ্থনৈতিক সবলীকৰণ

বিত্তীয় সাহাৰ্য লাভ কৰাটো এটা মৌলিক অধিকাৰ বুলি স্বীকাৰ কৰি বিগত ১২ বছৰত চৰকাৰে মহিলাৰ আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তি আৰু সবলীকৰণক আগুৱাই নিয়াত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। একাধিক অৰ্থনৈতিক পদক্ষেপে মহিলাসকলৰ বেংক একাউণ্ট, ঋণ, সঞ্চয় আৰু উদ্যোগীকৰণৰ সহায়ৰ সুবিধাসমূহ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে, যাৰ ফলত লাখ লাখ লোকক আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় ব্যৱস্থালৈ আনিছে।

সুকন্যা সমৃদ্ধি যোজনা

সুকন্যা সমৃদ্ধি যোজনাই কন্যাৰ ভৱিষ্যতৰ বাবে সঞ্চয় কৰাটো অধিক গাঁথনিগত আৰু সুৰক্ষিত কৰি তুলিছে। চৰকাৰে ২০১৫ চনত বেটী বচাও বেটি পঢ়াও অভিযানৰ অধীনত এই আঁচনিখন আৰম্ভ কৰিছিল। এই আঁচনি অনুসৰি পৰিয়ালসমূহে ১০ বছৰ বয়সলৈকে ছোৱালীৰ বাবে ডাকঘৰ আৰু অনুমোদিত বেংকত একাউণ্ট খুলিব পাৰিব।

ইয়াত জমা ধন ২৫০ টকাৰ পৰা আৰম্ভ হয় আৰু ধাৰা 80 Cৰ অধীনত কৰমুক্ত ৰিটাৰ্ণৰ সৈতে ৮.২% বাৰ্ষিক সুত লাভ কৰে। উচ্চ শিক্ষা আৰু বিবাহৰ বাবেও ইয়াৰ ধন আংশিকভাৱে উলিওৱাৰ অনুমতি দিয়া হৈছে।

বছৰ বছৰ ধৰি এই আঁচনিখন একাউণ্ট আৰু জমা ধন দুয়োটাতে শক্তিশালী বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ দ্বাৰা আনুষ্ঠানিক সঞ্চয়ৰ মাধ্যমেৰে ছোৱালীৰ শিক্ষা আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে বিত্তীয় পৰিকল্পনা বৃদ্ধি পোৱাটো প্ৰতিফলিত হয়।

গ্ৰাম্য অঞ্চলত মহিলাসকলে প্ৰায়ে আনুষ্ঠানিক ঋণ, বজাৰ আৰু বিত্তীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ সুবিধা নাছিল। আত্মসহায়ক গোটসমূহে সামূহিক সঞ্চয়, ঋণৰ প্ৰৱেশ আৰু সহকৰ্মী সমৰ্থনৰ জৰিয়তে ইয়াক সমাধান কৰাত সহায় কৰিছিল।

যোৱা দশকত দীনদয়াল অন্ত্যোদয় যোজনা - ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য জীৱিকা অভিযানে (DAY-NRLM) এই আৰ্হিটোক মহিলাৰ নেতৃত্বত অৰ্থনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ বাবে দেশজোৰা মঞ্চলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। এই কাৰ্যসূচীয়ে এতিয়া দেশজুৰি ৭,৬২৭টা ব্লক সামৰি লৈছে আৰু ১.৫১ কোটি কমিউনিটি কেডাৰৰ সদস্যৰ বিকাশ ঘটাইছে ৷

DAY-NRLMৰ এই সম্প্ৰসাৰণৰ সমান্তৰালভাৱে বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিও বৃদ্ধি পাইছে। আত্মসহায় গোটসমূহে বেংক ঋণত ১২.১৮ লাখ কোটি টকাতকৈ অধিক লাভ কৰিছে৷ ৫০,৫৪৮ জনতকৈ অধিক প্ৰশিক্ষিত বেংক সখীয়ে বেংকিং সেৱা, লেনদেন আৰু ঋণৰ সুবিধাৰ জৰিয়তে মহিলাসকলক সহায় কৰে।

কৃষি সখী আৰু পশু সখী আদি সামূহিক সম্পদ ব্যক্তিৰ জৰিয়তেও জীৱিকাৰ সহায় সম্প্ৰসাৰিত হৈছে, যিসকলে কৃষি আৰু পশুধনৰ কাম-কাজত সহায় কৰে। একে সময়তে ষ্টাৰ্ট-আপ ভিলেজ উদ্যোগীকৰণ কাৰ্যসূচী (এছ.ভি.ই.পি.)ৰ অধীনত ৫.৮৮ লাখৰো অধিক উদ্যোগক সহায় কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত মহিলাসকলে অধিক বহনক্ষম আয় সৃষ্টিকাৰী কাৰ্যকলাপৰ দিশত আগবাঢ়ি যোৱাত সহায় কৰিছে।

 

 

স্থানীয় বজাৰসমূহঃ কৰ্ণাটকৰ বাস্তৱ আয় কৰ্ণাটকৰ গাডাগ জিলাত মহিলাসকলে এটা সাধাৰণ সমস্যা মুখামুখি হৈছিল। তেওঁলোকে সামগ্ৰী উৎপাদন কৰিব পাৰিছিল, কিন্তু বিক্ৰী কৰিবলৈ গ’লে দীঘলীয়া দূৰত্ব ভ্ৰমণ কৰিবলগীয়া হৈছিল আৰু মধ্যস্থতাকাৰীৰ হাতত লাভ হেৰুৱাবলগীয়া হৈছিল। পৰৱৰ্তীসময়ত আত্মসহায়ক গোট সংস্থাৰ জৰিয়তে ৩২ টা আত্মহ্সহায়ক গোটৰ মহিলাসকলে সাপ্তাহিক গাঁও বজাৰ স্থাপন কৰিবলৈ একেলগ হৈছিল। এতিয়া তাত প্ৰায় ৮০ গৰাকী ব্যৱসায়ীয়ে নিয়মিতভাৱে অংশগ্রহণ কৰে যিয়ে ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট স্থানীয় প্লেটফৰ্ম সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ফলাফল এয়াই যে সাপ্তাহিক টাৰ্নঅ'ভাৰ ৮০ হাজাৰ পাৰ হৈছে আৰু মুঠ লেনদেন ৩০ লাখ টকা অতিক্ৰম কৰিছে।

 

গুজৰাটত জীৱিকাৰ বাবে প্ৰশিক্ষণ গুজৰাটৰ কচ্ছ জিলাত, আত্মসহায়ক গোটৰ মহিলা সকলে গঠনমূলক প্ৰশিক্ষণ আৰু সমষ্টিগত প্ৰয়াসৰ জৰিয়তে অনিয়মিত, কম দৰমহাৰ কামৰ পৰিসৰৰ বাহিৰলৈ আগবাঢ়ি গৈছিল। দক্ষতা উন্নয়ন কাৰ্যসূচীয়ে তেওঁলোকক স্থানীয়ভাৱে আয়-উৎপন্নকাৰী কাৰ্যত জড়িত হ'বলৈ সক্ষম কৰিছিল। গোট হিচাপে কাম কৰিলেই নিৰন্তৰতা নিশ্চিত হৈছিল—উৎপাদন, বিক্ৰী আৰু আয় সময়ৰ সৈতে অধিক স্থিতিশীল হৈ পৰিছিল। পৰিৱৰ্তন ধীৰে-ধীৰে কিন্তু স্থিৰভাৱে হৈছিল। ঘৰুৱা আয় উন্নত হৈছিল, অনিশ্চিত কৰ্মত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস পাইছিল আৰু মহিলা সকলে নিজৰ পৰিয়ালৰ আৰ্থিক দিশত নিয়মিতভাৱে অৱদান আগবঢ়াবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। জীৱিকা ব্যক্তিগতভাৱে নিৰ্মাণ কৰা নহয়, সেয়া ভাগ-বতৰা আৰু সহায়ৰ জৰিয়তে সম্পন্ন হৈছিল।

 

বিগত দশকত মহিলা নেতৃত্বাধীন আত্মসহায়ক গোট গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ বাবে এক প্ৰধান শক্তিত পৰিণত হৈছে। লাখপতি দিদিৰ পদক্ষেপে মহিলাসকলক কমেও ১ লাখ টকাৰ বহনক্ষম বাৰ্ষিক আয় লাভ কৰাত সহায় কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এই পদক্ষেপে এতিয়া ৩৪ খন ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল, ৭৫৭ খন জিলা, ৭,১৯৩ টা ব্লক, ২.৫৬ লাখ পঞ্চায়ত আৰু ৫.৯৪ লাখ গাঁও সামৰি লৈছে৷ এই বিস্তৃত তথ্য ১০.০৭ কোটি সদস্যৰে ৯৩.৮৫ লাখ আত্মসহায়ক গোটৰ শক্তিশালী নেটৱৰ্কৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত৷ চৰকাৰে ৬ কোটি লাখপতি দিদি সৃষ্টিৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছে৷

এই গোটসমূহে সঞ্চয়, ঋণ, জীৱিকা আৰু সম্প্ৰদায়ৰ সহায়ৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে যাৰ ফলত মহিলাসকলে স্থানীয় অৰ্থনীতি আৰু ঘৰুৱা সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত অধিক সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

বেংক একাউণ্টৰ সুবিধা সদায় নিশ্চিত কৰা হোৱা নাছিল, বিশেষকৈ মহিলাসকলৰ বাবে। সঞ্চয় প্ৰায়ে নগদ ধনেৰে ৰখা হৈছিল, আনুষ্ঠানিক ব্যৱস্থাৰ বাহিৰত ৰখা হৈছিল আৰু মৌলিক বিত্তীয় সেৱাসমূহ হাতৰ মুঠিৰ বাহিৰত আছিল যি প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনাই বেংকিঙক সহজ, সুলভ আৰু সাৰ্বজনীন কৰি সলনি কৰিলে।

২০১৪ চনত আৰম্ভ হোৱা এই আঁচনিখনে শূন্য বেলেন্স একাউণ্ট খোলা আৰু আনুষ্ঠানিক বেংকিঙৰ সৈতে পৰিয়ালসমূহক সংযোগ কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। সময়ৰ লগে লগে ই আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তিৰ ভেটিত পৰিণত হৈছে, যাৰ ফলত সঞ্চয়, ঋণ, বীমা আৰু প্ৰত্যক্ষ সুবিধা হস্তান্তৰৰ সুবিধা সম্ভৱ হৈ উঠিছে।

বহু মহিলা উদ্যোগীৰ বাবে প্ৰায়ে ব্যৱসায় আৰম্ভ বা সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত আনুষ্ঠানিক ঋণৰ সুবিধা আছিল আটাইতকৈ ডাঙৰ বাধা। ২০১৫ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী মুদ্ৰা যোজনাই এই ব্যৱধান দূৰ কৰে। ক্ষুদ্ৰ আৰু লঘু উদ্যোগৰ বাবে জামিনমুক্ত ঋণৰ জৰিয়তে ইয়াক শিশু, কিশোৰ, তৰুণ আৰু তৰুণ প্লাছৰ দৰে শিতানত বিয়পি পৰে। এই শ্ৰেণীবিভাজনে উদ্যোগসমূহৰ বৃদ্ধিৰ বিভিন্ন পৰ্যায় আৰু আৰ্থিক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰে।

২০১৫-১৬ চনত মুঠ ঋণ অনুমোদিত ৩.৪৯ কোটিৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মাৰ্চলৈকে ৫৭.৭৯ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৫-১৬ চনত মুঠ অনুমোদিত ধনৰ পৰিমাণ ১.৩৭ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মাৰ্চলৈকে ৪০.০৭ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।

বছৰ বছৰ ধৰি এই আঁচনিখনে মহিলা নেতৃত্বাধীন উদ্যোগীকৰণৰ এক প্ৰধান চালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে ।  

বহু নগৰীয়া মহিলা পদপথৰ ব্যৱসায়ীৰ বাবে মহামাৰীয়ে আয়ত ব্যাঘাত জন্মাইছিল আৰু ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ীসকলৰ প্ৰতি ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছিল। ৱৰ্কিং কেপিটেল সমৰ্থনৰ জৰিয়তে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায় পুনৰ আৰম্ভ আৰু সুস্থিৰ কৰি তোলাত সহায় কৰিবলৈ ২০২০ চনৰ জুন মাহত পিএম স্বনিধিৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। এই আঁচনিখনে জামিনবিহীন ৱৰ্কিং কেপিটেল ঋণ আৰু আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় প্ৰৱেশৰ জৰিয়তে পদপথৰ ব্যৱসায়ীসকলক সহায় কৰে।

এই আঁচনিখনে প্ৰথম শাখাত ১৫,০০০ টকা পৰ্যন্ত ঋণ প্ৰদান কৰে, তাৰ পিছত ২৫,০০০ টকা আৰু সময়মতে পৰিশোধৰ বাবে ৫০,০০০ টকাৰ অধিক ঋণৰ যোগ্যতা প্ৰদান কৰে। বিক্ৰেতাসকলে ৭% সুতৰ ৰাজসাহাৰ্য, ডিজিটেল কেছবেক সুবিধা আৰু ইউপিআই-লিংকড RuPay ক্ৰেডিট কাৰ্ডো লাভ কৰে।

যোৱা ৬ বছৰত ১.১৫ কোটিৰো অধিক ঋণ অনুমোদন কৰা হৈছে, যাৰ ফলত প্ৰায় ৭৪.৯ লাখ ৰাজপথৰ বিক্ৰেতা উপকৃত হৈছে । এই আঁচনিৰ অধীনত ৪৬% হিতাধিকাৰী মহিলা।

২০১৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হোৱা ষ্টেণ্ড-আপ ইণ্ডিয়াই মহিলাসকলক নতুন উদ্যোগ স্থাপনৰ বাবে আনুষ্ঠানিক ঋণ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। ই তেওঁলোকৰ সৰু কাৰ্যকলাপৰ পৰা বৃহৎ, গাঁথনিগত ব্যৱসায়লৈ পৰিৱৰ্তনক সমৰ্থন কৰে। মহিলাসকলে ১০ লাখৰ পৰা ১ কোটি টকালৈকে ঋণ ল’ব পাৰিব আৰু মৰেটৰিয়ামৰ সময়সীমাকে ধৰি ৭ বছৰলৈকে পৰিশোধৰ অনুমতি দিয়া হৈছে। ইয়াৰ ফলত স্বতন্ত্ৰ ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰাটো সহজ হৈ পৰে।

ষ্টেণ্ড-আপ ইণ্ডিয়া পৰ্টেলে মহিলাসকলক এপ্লিকেচন গাইডেন্স, প্ৰশিক্ষণ লিংকেজ আৰু মেণ্টৰশ্বিপৰ দ্বাৰাও সহায় কৰে। আঁচনিৰ অধীনত মহিলা নেতৃত্বাধীন উদ্যোগ সৃষ্টিৰ পৰিসৰ ক্ৰমাগতভাৱে সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।
২০২৫ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে এই আঁচনিখন কাৰ্যক্ষম হৈ আছিল, সেই সময়লৈকে ই ২.০৫ লাখৰো অধিক মহিলা উদ্যোগীক সহায় কৰিছিল। ২০১৮ চনত মহিলাৰ হিচাপ ৫৫ হাজাৰৰ ওপৰৰ পৰা ২০২৪ চনত ১.৯০ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে। একে সময়তে অনুমোদিত ধন ১২ কোটিৰ ওপৰৰ পৰা প্ৰায় ৪৪ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পালে।

আধুনিক কৃষি প্ৰযুক্তিৰ সুবিধা লাভৰ বাবে এতিয়া নমো ড্ৰোন দিদি আঁচনিৰ জৰিয়তে মহিলাসকলে নেতৃত্ব দিছে। ২০২৩ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত আৰম্ভ হোৱা এই আঁচনিখনে উন্নত সঁজুলিসমূহ পোনপটীয়াকৈ আত্মসহায়ক গোটৰ মহিলাসকলৰ হাতত তুলি দিয়ে।

মহিলাসকলক সাৰ আৰু কীটনাশক ছটিয়াই দিয়াৰ দৰে কামৰ বাবে ড্ৰোন চলোৱাৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত কৃষি পৰিচালনাৰ দক্ষতা বৃদ্ধিৰ লগতে আয়ৰ এক নতুন উৎসৰ সৃষ্টি হয়।

চৰকাৰে ২০২৩–২৪ চনৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনলৈকে ১,২৬১ কোটি টকা ব্যয়ৰে এই আঁচনিখনত অনুমোদন জনায়। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে মহিলা আত্মসহায়ক গোটসমূহক ১৫,০০০ ড্ৰোন প্ৰদান কৰা, মহিলা নেতৃত্বাধীন কৃষি সেৱা প্ৰদানকাৰীৰ নেটৱৰ্ক গঢ়ি তোলা। ২০২৩-২৪ চনত এই আঁচনিৰ অধীনত ১০৯৪ খন ড্ৰোন বিতৰণ কৰা হৈছিল। নিৰ্বাচিত সকলো মহিলাকে অসামৰিক বিমান পৰিবহণ সঞ্চালকালয়ৰ অনুমোদিত দূৰৱৰ্তী পাইলট প্ৰশিক্ষণ সংস্থাত প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে। ইয়াৰ ফলত কৃষিক্ষেত্ৰত মহিলাৰ ভূমিকাত এক বৃহৎ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে।

বিশেষকৈ আত্মসহায়ক গোট বা ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগত কাম কৰা মহিলা উদ্যোগীসকলৰ বাবে বজাৰৰ প্ৰৱেশ প্ৰায়ে সীমিত হৈয়েই আছে। ৱ’মানিয়া পদক্ষেপে চৰকাৰী ই-মাৰ্কেটপ্লেচ (জি.ই.এম.)ৰ জৰিয়তে মহিলাসকলক চৰকাৰী ক্ৰয়ৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰি ইয়াৰ সমাধান কৰে।

২০১৯ চনত আৰম্ভ হোৱা এই পদক্ষেপে মহিলাসকলৰ বাবে তেওঁলোকৰ সামগ্ৰী যেনে হস্তশিল্প, হস্ততাঁত, আৰু ঘৰ সজ্জাৰ সামগ্ৰীসমূহ তালিকাভুক্ত আৰু বিক্ৰী কৰিবলৈ এটা নিৰ্দিষ্ট ডিজিটেল আন্তঃপৃষ্ঠ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ পিছত এই সামগ্ৰীসমূহ ভাৰতৰ যিকোনো ঠাইতে কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰালয় আৰু পি.এছ.ইউ.সমূহে পোনপটীয়াকৈ ক্ৰয় কৰিব পাৰিব। ই মধ্যস্থতাকাৰীক আঁতৰাই আনুষ্ঠানিক বজাৰত প্ৰত্যক্ষ অংশগ্ৰহণ সক্ষম কৰে।

অংশগ্ৰহণ আৰু সম্প্ৰসাৰণৰ পৰিসৰে আঁচনিখনক শক্তিশালীভাৱে গ্ৰহণ কৰাটো তলৰ ফলাফলে প্ৰতিফলিত কৰে:

• ২.১ লাখৰো অধিক মহিলা নেতৃত্বাধীন উদ্যোগ জি.ই.এম.ত পঞ্জীয়ন হৈছে
• ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত প্ৰায় ১৩.৭ লাখ অৰ্ডাৰ লাভ কৰা হৈছে
• ২০২৪-২৫ বিত্তীয় বৰ্ষৰ তুলনাত ২৭.৬০% বৃদ্ধিৰে মহিলা নেতৃত্বাধীন উদ্যোগসমূহক ২৮,০০০ কোটিতকৈ অধিক চুক্তি মূল্য প্ৰদান কৰা হয়

ৱ’মানিয়া এটা শক্তিশালী পৰিৱেশ তন্ত্ৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে, বাধ্যতামূলক ৩% ক্ৰয়ৰ লক্ষ্য অতিক্ৰম কৰি জি.ই.এম.ৰ মুঠ অৰ্ডাৰ মূল্যৰ ৫.৬% সুৰক্ষিত কৰিছে।

 

ঋণ আৰু দক্ষতাৰ সুবিধা লাভ কৰাৰ পিছতো বহু গ্ৰাম্য মহিলাই নিজৰ সামগ্ৰী বিক্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬–২৭ ত ঘোষণা কৰা SHE-Marts ৰ আঁচনিখনে আত্মসহায়ক পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ অধীনত মহিলাসকলৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট খুচুৰা স্থান সৃষ্টি কৰি ইয়াৰ সমাধান কৰে।

এইবোৰ আত্মসহায়ক গোট সংস্থাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত সম্প্ৰদায়ৰ মালিকানাধীন আউটলেট হিচাপে পৰিকল্পনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ দ্বাৰা মহিলাসকলে গ্ৰাহকক পোনপটীয়াকৈ বিক্ৰী কৰিব পাৰে, তেওঁলোকৰ সামগ্ৰীৰ দৃশ্যমানতা বৃদ্ধি পায় আৰু মধ্যস্থতাকাৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰে।

এই পদক্ষেপৰ জৰিয়তে চৰকাৰে ১ কোটি মহিলাক উপকৃত কৰাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। এই পদক্ষেপে মহিলাসকলক ক্ষুদ্ৰ জীৱিকাৰ কাৰ্য্যকলাপৰ পৰা বহনক্ষম উদ্যোগৰ মালিকীস্বত্ব আৰু পৰিচালনালৈ পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।

নিৰাপত্তা, মৰ্যাদা আৰু জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড

২০১৪ চনৰ পৰা চৰকাৰে দৈনন্দিন জীৱনৰ মানদণ্ডৰ সৈতে সুৰক্ষা আৰু মৰ্যাদাক সংযোগ কৰি নাৰী সবলীকৰণৰ এক বিস্তৃত পন্থা গ্ৰহণ কৰিছে। প্ৰচেষ্টাসমূহে গৃহ নিৰ্মাণ, অনাময়, বিশুদ্ধ পানী আৰু অন্যান্য অত্যাৱশ্যকীয় সেৱাসমূহৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ লগতে প্ৰতিষ্ঠানিক সমৰ্থন শক্তিশালী কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।

এই হস্তক্ষেপসমূহে সুৰক্ষাৰ উন্নতি সাধন কৰিছে, দৈনন্দিন কষ্ট হ্ৰাস কৰিছে আৰু মহিলাসকলৰ বাবে অধিক সক্ষম পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিছে বিশেষকৈ দুৰ্বল আৰু অভাৱগ্ৰস্ত সম্প্ৰদায়সমূহৰ এই উন্নতি সাধন কৰিছে।

মিছন শক্তিঃ এক সংযুক্ত কাঠামো

২০২২ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ পৰা কাৰ্যকৰী হোৱা মিছন শক্তিয়ে সমগ্ৰ দেশতে মহিলাসকলৰ নিৰাপত্তা, সুৰক্ষা আৰু সৱলীকৰণ নিশ্চিত কৰাৰ বাবে ব্যৱস্থাসমূহ শক্তিশালী কৰি তুলিছে। সম্বল (সুৰক্ষা) আৰু সামৰ্থ (সৱলীকৰণ)ৰ জৰিয়তে দীৰ্ঘম্যাদী সামৰ্থ্য বিকাশৰ সৈতে তাৎক্ষণিক সমৰ্থনৰ সংমিশ্ৰণ ঘটে। সম্বলৰ অধীনত মূল উপাদানসমূহৰ ভিতৰত আছে:

• ৱান ষ্টপ চেণ্টাৰ (অ’.এছ.চি.)
• মহিলা হেল্পলাইন (১৮১)
• নাৰী আদালত

সামৰ্থৰ অধীনত থকা কিছুমান মূল উপাদান হ’ল-

• শক্তি সদন
• সখী নিৱাস
• ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰেচে আঁচনি (পালনা)
• লালন-পালন আৰু জ্ঞান-ভিত্তিক উন্নতি, লাষ্ট-মাইল ডেলিভাৰী আৰু মহিলাৰ সম্ভাৱ্য বাস্তৱায়নৰ বাবে সহায়ক কাৰ্য SANKALP: হাব ফ’ৰ এমপাৱাৰমেন্ট অৱ ৱ’মেন

ফ্ৰণ্টলাইন সমৰ্থন শক্তিশালী কৰা:

• দেশজুৰি ৯৭৩টা ৱান ষ্টপ চেণ্টাৰ কাৰ্যক্ষম
• এই কেন্দ্ৰসমূহৰ জৰিয়তে ১৪.৪৯ লাখৰো অধিক মহিলাক সহায় কৰিছিল
• মহিলা হেল্পলাইন (১৮১)ৰ জৰিয়তে ৩ কোটিৰো অধিক মহিলাই ২৪×৭ সহায় লাভ কৰে
• দ্ৰুত সঁহাৰিৰ বাবে জৰুৰীকালীন সঁহাৰি সমৰ্থন ব্যৱস্থাপ্ৰণালী (১১২) ৰ সৈতে সংহতি কৰা হৈছে

ন্যায় আৰু পুলিচিঙৰ সুবিধা উন্নত কৰা:

• ভাৰতৰ সমগ্ৰ থানাসমূহত ১৫,০০০+ মহিলা হেল্প ডেস্ক, সুলভতা আৰু বিশ্বাস উন্নত কৰা
• জৰুৰীকালীন সঁহাৰি ব্যৱস্থা (১১২) ই তাৎক্ষণিক, প্ৰযুক্তি-সক্ষম সহায় নিশ্চিত কৰে

সম্প্ৰদায় আৰু ডিজিটেল হস্তক্ষেপ:

• মধ্যস্থতাৰ জৰিয়তে স্থানীয় বিবাদ নিষ্পত্তিৰ বাবে গাঁও পঞ্চায়ত পৰ্যায়ত নাৰী আদালত
• কৰ্মক্ষেত্ৰত হোৱা হাৰাশাস্তিৰ অনলাইন প্ৰতিবেদন সক্ষম কৰা SHe-Box পৰ্টেল
• অভিযোগ নিৰাময়ক দ্ৰুত আৰু অধিক সুলভ কৰি তোলা ডিজিটেল প্লেটফৰ্ম

এই হস্তক্ষেপসমূহে একেলগে এক সঁহাৰিজনক সমৰ্থন ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰিছে, সময়মতে সহায়, প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ওপৰত অধিক আস্থা, আৰু মহিলাসকলৰ বাবে সুৰক্ষিত পৰিৱেশ নিশ্চিত কৰিছে।

স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান

স্বচ্ছ ভাৰত মিছনে সুৰক্ষিত অনাময় ব্যৱস্থাৰ সুবিধাৰ ৰূপান্তৰ ঘটাইছে যাৰ ফলত মহিলাৰ স্বাস্থ্য, সুৰক্ষা আৰু মৰ্যাদাৰ যথেষ্ট উন্নতি হৈছে। ২০১৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত আৰম্ভ হোৱা এই অভিযানে মুকলি শৌচ নিৰ্মূল আৰু সমগ্ৰ গ্ৰাম্য আৰু চহৰীয়া অঞ্চলত আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা শক্তিশালী কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

মূল কৃতিত্বসমূহ:

• ২০১৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত সফলতাৰে লাভ কৰা দেশজোৰা মুকলি শৌচমুক্ত মৰ্যাদা
• স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান (নগৰীয়া)ৰ অধীনত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে ৬.৩ লাখতকৈও অধিক সামূহিক আৰু ৰাজহুৱা শৌচাগাৰ
• স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান (গ্ৰাম্য)ৰ অধীনত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে ২.৭ লাখৰো অধিক সামূহিক অনাময় কমপ্লেক্স
• প্ৰায় ১৬ কোটি পৰিয়ালে বিশুদ্ধ নলৰ পানীৰ সুবিধা লাভ কৰি প্ৰতিগৰাকী মহিলা, গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ প্ৰতিটো পৰিয়ালৰ স্বাস্থ্য আৰু মংগলৰ লালন-পালন কৰে।
• ১২ কোটিৰো অধিক ব্যক্তিগত ঘৰুৱা শৌচাগাৰ/প্ৰস্ৰাৱগাৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে
• ৫ লাখতকৈ অধিক গাঁৱক মুকলি শৌচমুক্ত অৰ্থাৎ অ'.ডি.এফ. প্লাছ (মডেল) হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছে। অ'ডিএফ প্লাছ গাঁৱক এনে এখন গাঁও হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হয় যিয়ে ইয়াৰ মুকলি শৌচমুক্ত (অ'.ডি.এফ.) অৱস্থা বজাই ৰাখে, কঠিন আৰু তৰল আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা নিশ্চিত কৰে আৰু দৃষ্টিশক্তি পৰিষ্কাৰ হয়।
• ৫.৩ লাখতকৈ অধিক গাঁৱত কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ব্যৱস্থা আছে আৰু ৫.৪ লাখ গাঁৱত তৰল আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ব্যৱস্থা আছে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা (পি.এম.এ.ৱাই.)

প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা (পি.এম.এ.ৱাই.)ৰ লক্ষ্য হৈছে যোগ্য গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া পৰিয়ালক মৌলিক সুবিধা থকা পুক্কা ঘৰসমূহ প্ৰদান কৰি “সকলোৰে বাবে গৃহ নিৰ্মাণ” লাভ কৰা। প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা–নগৰীয়া (পি.এম.এ.ৱাই.-ইউ) ২০১৫ চনত আৰম্ভ হয় ৷তাৰ পিছত ২০১৬ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা–গ্ৰামীণ (পি.এম.এ.ৱাই.-জি) আৰম্ভ হয় ৷

প্ৰধানমন্ত্ৰী আৱাস যোজনা–গ্ৰামীণৰ অধীনত ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ৪.০৩ লাখ কোটিতকৈ অধিক আৰ্থিক সাহাৰ্যৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত ৪.১৫ কোটি ঘৰ আবণ্টন কৰা হৈছে, ৩.৯০ কোটি অনুমোদিত হৈছে আৰু ২.৯৯ কোটি ঘৰ সম্পূৰ্ণ কৰা হৈছে।

মূল কৃতিত্বসমূহ:

• পি.এম.এ.ৱাই.-ইউ.ৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ অধীনত ৯৬% ঘৰ মহিলাৰ বাবে আবণ্টিত
• মুঠ ঘৰ অনুমোদিত – ১২৫.৩১ লাখ
• মুঠ ঘৰ স্থাপন – ১১৯.৩৫ লাখ
• মুঠ ঘৰ সম্পূৰ্ণ হৈছে – ৯৮.১০ লাখ

প্ৰধানমন্ত্ৰী উজ্জ্বলা যোজনা (PMUY)

২০১৬ চনৰ মে’ মাহত আৰম্ভ হোৱা এই আঁচনিখনে দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ মহিলাসকলক জমা বিনামূলীয়া এল.পি.জি. সংযোগ প্ৰদান কৰে, যাৰ ফলত পৰিষ্কাৰ ৰন্ধন ইন্ধন গ্ৰহণৰ প্ৰসাৰ ঘটে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ঘৰৰ ভিতৰৰ বায়ু প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰা আৰু মহিলাৰ স্বাস্থ্য, সুৰক্ষা আৰু সামগ্ৰিক জীৱনৰ মান উন্নত কৰা। দশকৰ ভিতৰত এই আঁচনিখনে সমগ্ৰ দেশৰ লাখ লাখ লোকৰ জীৱনক ৰূপান্তৰিত কৰিছে। আৰ্থিকভাৱে দুৰ্বল পৰিয়ালসমূহৰ মাজত এল.পি.জি.ৰ ব্যৱহাৰ স্থায়ীভাৱে সুনিশ্চিত কৰিবলৈ এই আঁচনিখনে পুনৰ ভৰ্তিৰ সহায় আৰু লক্ষ্যভিত্তিক ৰাজসাহাৰ্য প্ৰদান কৰে।

• প্ৰধানমন্ত্ৰী উজ্জ্বলা যোজনাৰ অধীনত মুকলি কৰা মুঠ এলপিজি সংযোগ (১৪ মে’ ২০২৬ তাৰিখলৈকে): ১০.৫৫ কোটি
• ইয়াৰ অধীনত ২০২৬ চনৰ ৪ মে’লৈকে অতিৰিক্ত ২৫ লাখ এল.পি.জি. সংযোগৰ লক্ষ্যৰ অংশ হিচাপে ২২.৪২ লাখ সংযোগ মুকলি কৰা হৈছিল

 

জল জীৱন মিছন (জে.জে.এম.)

২০১৯ চনৰ আগষ্ট মাহত আৰম্ভ হোৱা জল জীৱন অভিযানে ঘৰুৱা টেপৰ পানীৰ সংযোগ কাৰ্যক্ষমতা নিশ্চিত কৰি মহিলাৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ যথেষ্ট উন্নতি সাধন কৰিছে৷ ঐতিহাসিকভাৱে মহিলা আৰু ছোৱালীয়ে পানী সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব কান্ধত লৈ আহিছে, প্ৰায়ে বহু দূৰ যাত্ৰা কৰি এই কামত দৈনিক কেইবা ঘণ্টা সময় উচৰ্গা কৰি আহিছে।

প্ৰায় ১৫.৮৪ কোটি পৰিয়ালে বিশুদ্ধ নলৰ পানীৰ সুবিধা লাভ কৰি গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ প্ৰতিগৰাকী মহিলা আৰু প্ৰতিটো পৰিয়ালৰ স্বাস্থ্য আৰু মংগলৰ লালন-পালন কৰে। জে.জে.এম.এ এই হাতৰ শ্ৰম হ্ৰাস কৰিছে, যাৰ ফলত মহিলাসকলে শিক্ষা, আয় সৃষ্টিকাৰী কাৰ্যকলাপ আৰু যত্ন লোৱাৰ বাবে সময় পুনৰ আহৰণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। গ্ৰাম্য অঞ্চলত ১০০% টেপ পানীৰ সংযোগ স্থাপনৰ লক্ষ্যৰে ২০২৮ চনলৈ এই অভিযান বৃদ্ধি কৰা হৈছে।

দীঘলীয়া খোজৰ পৰা স্থায়ী পৰিৱৰ্তনলৈ: নলৰ পানীৰ জৰিয়তে লক্ষ্মী মুৰ্মুৰ মৰ্যাদালৈ যাত্ৰা পশ্চিম বংগৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা অহা লক্ষ্মী মুৰ্মুৰ সফলতাৰ কাহিনীয়ে, মহিলাৰ জীৱনত মিছনৰ পৰিৱৰ্তনশীল প্ৰভাৱৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰে। ইয়াৰ পূৰ্বে লক্ষ্মীয়ে পানী সংগ্ৰহৰ বাবে দৈনিক বহু দূৰ খোজ কাঢ়িবলগীয়া হৈছিল। এইটো আছিল শাৰীৰিকভাৱে কষ্টকৰ আৰু সময়সাপেক্ষ কাম যিয়ে তাইৰ স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু আয় সৃষ্টিকাৰী কামত লিপ্ত হোৱাৰ ক্ষমতা সীমিত হৈ পৰিছিল। এই অভিযানৰ অধীনত ফাংচনেল হাউছহ’ল্ড টেপ কানেকচন (এফ.এইচ.টি.চি.)ৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ লগে লগে এতিয়া তেওঁৰ পৰিয়ালে বিশুদ্ধ খোৱাপানীৰ সুবিধা লাভ কৰিছে। ইয়াৰ ফলত তাইৰ দৈনন্দিন শ্ৰম বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছে, স্বাস্থ্য আৰু সুস্থতা উন্নত হৈছে, উৎপাদনশীল কামৰ বাবে সময় মুকলি হৈছে। এই হস্তক্ষেপে প্ৰমাণ কৰিছে যে পানীৰ দৰে মৌলিক সেৱাৰ সুবিধাই কেনেদৰে অৰ্থপূৰ্ণ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক সবলীকৰণৰ সূচনা কৰিব পাৰে।

অংশগ্ৰহণ, প্ৰতিনিধিত্ব, আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ

বিগত দশকত শাসন আৰু জনজীৱনত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ ক্ৰমাগতভাৱে সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। কেৱল ভোটদানৰ ধৰণতে নহয়, প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ মাজত নেতৃত্ব, প্ৰতিনিধিত্ব আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ভূমিকাতো এই পৰিৱৰ্তন দৃশ্যমান হৈ পৰিল।

২০২৪ চনত ৪৭ কোটিৰো অধিক পঞ্জীয়নভুক্ত ভোটাৰৰ সৈতে মহিলা ৪৮.৬২% ভোটাৰ গঠন কৰে। তেওঁলোকৰ ভোটাৰৰ ভোটদানৰ হাৰ ৬৫.৭৮% যি পুৰুষতকৈ অলপ বেছি। ২০২৪ চনত প্ৰায় ১০%ৰে নিৰ্বাচনী প্ৰাৰ্থী হিচাপে মহিলাৰ অংশগ্ৰহণো বৃদ্ধি পাইছে।

সময়ৰ লগে লগে বিধায়িনী দলত মহিলাৰ উপস্থিতি অধিক দৃশ্যমান হৈ পৰিছে। ২০২৪ চনত ৭৫ গৰাকী মহিলা লোকসভালৈ নিৰ্বাচিত হৈছিল ৷ ৰাজ্যসভাৰ সদস্যৰ সংখ্যাও প্ৰায় ১৭% ৷

আটাইতকৈ দৃশ্যমান ৰূপান্তৰ ঘটিছিল তৃণমূল পৰ্যায়ত। আজি পঞ্চায়তীৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহত ১৪.৫ লাখৰো অধিক মহিলাই নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি হিচাপে কাম কৰি আছে যি সৰ্বমুঠৰ প্ৰায় ৪৬%। তেওঁলোকৰ নেতৃত্বই খোৱাপানী, অনাময়, পুষ্টি, বিদ্যালয় আৰু প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যসেৱাৰ দৰে বিষয়সমূহৰ ওপৰত মনোনিৱেশ শক্তিশালী কৰিছে।

নাৰী শক্তি বন্দন অধিনিয়ম, ২০২৩ য়ে আন এক উল্লেখযোগ্য পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে। এই আইনখনে লোকসভা আৰু ৰাজ্যিক বিধানসভাত মহিলাৰ বাবে ৩৩% সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল৷ ইয়াৰ ফলত বিধানসভাত মহিলাৰ প্ৰতিনিধিত্বৰ বাবে এক শক্তিশালী কাঠামোৰ সৃষ্টি হৈছে।

জাতীয় অনুষ্ঠানসমূহত মহিলাসকলৰ অংশগ্ৰহণ যাতে সম্প্ৰসাৰিত হয় সেয়াও চৰকাৰে সুনিশ্চিত কৰিছিল। ২০২৫ চনত ১৭ গৰাকী মহিলা কেডেটৰ প্ৰথমটো গোটে ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা একাডেমী (এন.ডি.এ.)ৰ পৰা স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে, যিয়ে সশস্ত্ৰ বাহিনীত এক ঐতিহাসিক মাইলৰ খুঁটি হিচাপে চিহ্নিত কৰে। ২০২২ চনত মহিলাসকলে এন.ডি.এ.ত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত তেওঁলোকৰ আৱেশ বৃহত্তৰ পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত গঢ় লৈ উঠিছিল। ২০২৬ চনৰ আৰম্ভণিতে মুঠ ১৫৮ গৰাকী মহিলা কেডেটে একাডেমীত যোগদান কৰিছিল।

এই পৰিৱৰ্তনসমূহে একেলগে বহল পৰিৱৰ্তন প্ৰতিফলিত কৰে। মহিলাসকলে অংশগ্ৰহণৰ পৰা প্ৰতিনিধিত্ব আৰু নেতৃত্বলৈ গতি কৰিছে, যাৰ ফলত শাসন ব্যৱস্থা অধিক অন্তৰ্ভুক্ত আৰু দৈনন্দিন বাস্তৱৰ প্ৰতি অধিক প্ৰতিনিধিত্বমূলক কৰি তুলিছে।

বিকশিত ভাৰতৰ ভেঁটি হিচাপে নাৰী শক্তি

মৌলিক সুৰক্ষা জালৰ পৰা নেতৃত্ব, মৰ্যাদা, আৰু সুযোগক লালন-পালন কৰা মঞ্চলৈ যোৱা ১২ বছৰত মহিলা সবলীকৰণৰ ওপৰত চৰকাৰৰ স্থায়ী মনোনিৱেশে সমাজ কল্যাণক পুনৰ গঢ় দিছে।

২০৪৭ চনৰ ভিতৰত ভাৰতে বিক্ষিত ভাৰতৰ লক্ষ্যৰ দিশে আগবাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে এই যাত্ৰাত নাৰীৰ ভূমিকা ক্ৰমান্বয়ে কেন্দ্ৰীয় হৈ পৰিছে। বিভিন্ন খণ্ডত মহিলাসকলে শ্ৰমিক, উদ্যোগী, কৃষক, উদ্ভাৱক আৰু নেত্ৰী হিচাপে অৰিহণা যোগাইছে। তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণে স্থানীয় অৰ্থনীতি শক্তিশালী কৰা, পৰিয়ালৰ স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধি কৰিছে আৰু সম্প্ৰদায়ৰ সিদ্ধান্তক প্ৰভাৱিত কৰিছে।

চৰকাৰে মহিলাসকলে শিক্ষা, আয় আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ সুবিধা লাভ কৰাটো নিশ্চিত কৰিছে যাৰ ফলত ইয়াৰ প্ৰভাৱ তেওঁলোকৰ পৰিয়াল, সম্প্ৰদায় আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মলৈকে সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

উদ্যোগীকৰণৰ পৰা তৃণমূল পৰ্যায়ৰ শাসন ব্যৱস্থালৈকে, ঘৰৰ পৰা কাৰ্যালয়ৰ ব’ৰ্ডৰুমলৈকে নাৰী শক্তি অধিক শক্তি, স্বাধীনতা আৰু অদম্য উদ্দেশ্যবোধেৰে আগবাঢ়িছে। বিকশিত ভাৰতত কেৱল দেশৰ মহিলাসকলক সেৱা আগবঢ়োৱাই নহয়, বৰঞ্চ মহিলাসকল সন্মুখৰ পৰা নেতৃত্বত থাকিব।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

প্ৰেছ ইনফৰমেশ্যন ব্যুৰ’

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1999713&reg=3&lang=2#:~:text=The%20Female%20enrolment%20has%20increased,32%25)%20in%202014%2D15

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2161543&utm_&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2091737&utm_&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2235796&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2245228&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157709&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154880&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2216748&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2235818&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2146870&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155102&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158056&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249915&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206995&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2119045&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244648&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2215001&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=158114&NoteId=158114&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2005189&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198559&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236551&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2094929&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2239637

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2113800&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2128024&reg=3&lang=2

Press Release: Press Information Bureau

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2074713&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2226336

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245908

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245904

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/mar/doc202631807601.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247176

মহিলা আৰু শিশু উন্নয়ন মন্ত্ৰালয়

Beti Bachao Beti Padhao (BBBP) | Ministry of Women and Child Development

https://missionshakti.wcd.gov.in/public/documents/whatsnew/BBBP_Operational_Manual.pdf

https://missionshakti.wcd.gov.in/public/documents/whatsnew/BBBP_Operational_Manual.pdf

https://pmmvy.wcd.gov.in/WebsiteContent/assets/pdf/success-story/ss-003.pdf

https://pmmvy.wcd.gov.in/

শিক্ষা মন্ত্ৰালয়

https://www.education.gov.in/en/national-education-policy

https://dashboard.udiseplus.gov.in/

https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/upload_document/CPIOs.pdf

https://samagra.education.gov.in/kgbv.html

https://dashboard.udiseplus.gov.in/report2025/static/media/UDISE+2024_25_Booklet_nep.ea09e672a163f92d9cfe.pdf

https://dashboard.udiseplus.gov.in/report2025/static/media/UDISE+2022_23_Booklet_nep.897ad1d762ba546d666b.pdf

লোকসভাৰ প্ৰশ্ন

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS436_KnRltD.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU5006_t85YVC.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS322_pXcJiB.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/annex/268/AU2676_k3eJh9.pdf?source=pqars

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU1136_kCnH0M.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU5006_t85YVC.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS322_pXcJiB.pdf?source=pqals

গ্ৰামোন্নয়ন মন্ত্ৰালয়

https://nrlm.gov.in/outerReportAction.do?methodName=showIndex#gsc.tab=0

https://lakhpatididi.gov.in/lakhpati-didi-impact/

বিত্ত মন্ত্ৰালয়

https://www.pmjdy.gov.in/account

https://www.pmjdy.gov.in/files/progress/phase1.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/doc/Budget_Speech.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/eschapter/echap11.pdf

অন্যান্য

https://mospi.gov.in/sites/default/files/reports_and_publication/statistical_publication/Women_Men/mw24/SuccessStories.pdf

https://vigyanjyoti.dst.gov.in/

https://pmsvanidhi.mohua.gov.in/

https://pmsvanidhi.mohua.gov.in/Home/PMSDashboard

https://namodronedidi.da.gov.in/

https://she-mart.in/

https://sbmurban.org/

https://dashboard.abdm.gov.in/abdm/

https://dashboard.nha.gov.in/public/

পিআইবি গৱেষণা

(Explainer ID: 158764) आगंतुक पटल : 11
Provide suggestions / comments