पत्र सूचना कार्यालय

ભારતની સામાજિક-આર્થિક વાર્તા બદલાઈ રહી છે, અને તેના કેન્દ્રમાં એક વધતો જતો, આત્મવિશ્વાસુ મધ્યમ વર્ગ ઊભો છે. એક સમયે સાવચેતીપૂર્વકના ખર્ચ અને મર્યાદિત વિકલ્પો દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થતો મધ્યમ વર્ગનો પરિવાર આજે વધુ સુરક્ષા, તક અને આકાંક્ષાનો અનુભવ કરી રહ્યો છે. છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, કરવેરા, આરોગ્ય સંભાળ, આવાસ, ડિજિટલ સેવાઓ, માળખાકીય સુવિધાઓ, શિક્ષણ, સાહસિકતામાં થયેલા સુધારાઓએ રોજિંદા જીવનને વધુ સસ્તું અને અનુકૂળ બનાવ્યું છે. ઉત્તમ કનેક્ટિવિટી, સેવાઓ સુધી સરળ પહોંચ, સસ્તા ઘરો, મજબૂત સામાજિક સુરક્ષા અને ડિજિટલ સશક્તિકરણે આરામ અને આત્મવિશ્વાસ બંનેમાં સુધારો કર્યો છે. જેમ જેમ આવક વધી રહી છે અને તકો વિસ્તરી રહી છે, તેમ ભારતનો મધ્યમ વર્ગ હવે માત્ર પરિવર્તનને અપનાવી નથી રહ્યો - તે સક્રિયપણે રાષ્ટ્રની પ્રગતિ, મહત્વાકાંક્ષા અને ભવિષ્યની સમૃદ્ધિને આગળ ધપાવી રહ્યો છે.

 

સશક્ત અને વિકસતો: નવો ભારતીય મધ્યમ વર્ગ

એક સમય હતો જ્યારે ભારતનો મધ્યમ વર્ગ સાવચેતીપૂર્વકના ખર્ચ, મર્યાદિત વિકલ્પો અને સાધારણ આકાંક્ષાઓ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થતો હતો. આજે, તે વાસ્તવિકતા બદલાઈ ગઈ છે. વધતી આવક, ડિજિટલ પહોંચ અને વિસ્તરતી તકો સાથે, આકાંક્ષાઓ સિદ્ધિઓમાં બદલાઈ રહી છે. ભારતીય સમાજના આ વર્ગને સરકારના સમર્થન દ્વારા સતત સશક્ત કરવામાં આવ્યો છે - 2014થી કર મુક્તિની મર્યાદામાં વિક્રમી વધારાથી લઈને GST સુધારાઓ સુધી જેણે બચત વધારી છે અને ડિસ્પોઝેબલ ઇનકમ (વાપરી શકાય તેવી આવક)માં વધારો કર્યો છે. મધ્યમ વર્ગ હવે વધુ આત્મવિશ્વાસુ, સશક્ત અને ભારતના વિકાસની વાર્તામાં કેન્દ્રીય સ્થાને છે.

 

ભારતના મધ્યમ વર્ગનો બદલાતો ચહેરો

2010માં, વિશ્વની મોટાભાગની મધ્યમ વર્ગની વસ્તી OECD અર્થતંત્રોમાં રહેતી હતી, પરંતુ આ ઝડપથી બદલાયું છે. 2009 અને 2017ની વચ્ચે, મધ્યમ વર્ગની વસ્તી 1.8 અબજથી વધીને 3.5 અબજ થઈ ગઈ છે. આશરે 40% એશિયામાં છે, જે મુખ્યત્વે ભારત અને ચીન દ્વારા સંચાલિત છે. 2011 અને 2019ની વચ્ચે ભારતની માથાદીઠ જીડીપી 53% વધી છે. દરમિયાન, ભારતીય મધ્યમ વર્ગ પણ વાર્ષિક 6.3% ના દરે વિસ્તર્યો (19pwd થી 2021 વચ્ચે). તે ભારતમાં વસ્તીના આશરે 31% હિસ્સો ધરાવે છે.

આ ટ્રેન્ડ વધુ વધવા માટે તૈયાર છે. OECD દ્વારા કરવામાં આવેલી આગાહી મુજબ, 2030 અને 2035ની વચ્ચે, ભારત મધ્યમ વર્ગની વસ્તીની દ્રષ્ટિએ સંપૂર્ણ રીતે ચીનને પાછળ છોડી દેશે. આ લાખો ભારતીયો માટે વધતી આવક, વિસ્તરતી આર્થિક તકો અને સુધરતા જીવનધોરણને દર્શાવે છે. તે મજબૂત ગ્રાહક માંગ, શ્રેષ્ઠ ખરીદ શક્તિ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ભારતના વધતા પ્રભાવનો સંકેત પણ આપે છે.

આ વધતો જતો વર્ગ વૈશ્વિક માંગને નવો આકાર આપી રહ્યો છે. તે શહેરીકરણ અને વૈશ્વિક જીડીપી વૃદ્ધિને આગળ ધપાવતા ઉભરતા શહેરોના ઉદય સાથે નજીકથી જોડાયેલો છે. સ્વસ્થ અર્થતંત્ર અને સુમેળભર્યા સમાજ માટે મજબૂત મધ્યમ વર્ગ મહત્વપૂર્ણ છે. તે વપરાશને વેગ આપે છે અને શિક્ષણ, આરોગ્ય અને આવાસમાં રોકાણ કરે છે. તે કરવેરાના યોગદાન અને સારી સેવાઓની માંગ દ્વારા જાહેર પ્રણાલીઓને પણ મજબૂત બનાવે છે. શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપીને, મધ્યમ વર્ગ માનવ મૂડીનું નિર્માણ કરે છે અને લાંબા ગાળાની ઉત્પાદકતા તથા આવકની વૃદ્ધિને ટેકો આપે છે. તે સાહસિકતા, નવીનતા અને નાના વ્યવસાયોના વિકાસને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.

આ સંદર્ભમાં, વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ (WEF) એ ભારતના મધ્યમ વર્ગના વપરાશમાં માળખાકીય પરિવર્તન તરફ ઈશારો કર્યો છે. શહેરી ગ્રાહક વૃદ્ધિના 93% ટોચના પાંચ શહેરો (નવી દિલ્હી, કોલકાતા, મુંબઈ, બેંગલુરુ અને ચેન્નઈ)ની બહાર થવાની અપેક્ષા છે. ત્યારબાદ, લગભગ 500 "કન્ઝ્યુમર સિટીઝ" (ગ્રાહક શહેરો) ઉભરી આવવાની સંભાવના છે, જે મધ્યમ વર્ગને વિસ્તૃત કરતી વધતી આવકમાં પરિણમશે. WEF એવો પણ અભિપ્રાય આપે છે કે 2036 સુધીમાં, ભારતનો મધ્યમ વર્ગ (અને સમૃદ્ધ ગ્રાહકો) તમામ ખર્ચના 93% હિસ્સો ધરાવશે. 2026માં આ હિસ્સો 80% હતો, જે વધીને આટલો થશે. વધારામાં, 2035 સુધીમાં, મુખ્ય પેઢીઓ (બેબી બૂમર્સ, જેન એક્સ, મિલેનિયલ્સ, જેન ઝી)ના 20%+ લોકો દરરોજ $45 કે તેથી વધુ ખર્ચ કરશે. ખાસ કરીને, આ વ્યવસાયો માટે એવા ઉત્પાદનો અને સેવાઓ વિકસાવવાની તકો ઊભી કરે છે જે વય જૂથોની વિશાળ શ્રેણીને આકર્ષિત કરે.

અર્થશાસ્ત્રની બહાર, મધ્યમ વર્ગ વિશ્વાસને પ્રોત્સાહન આપે છે, અસમાનતા ઘટાડે છે અને સ્થિર, સુશાસિત સમાજોને ટેકો આપે છે. એકંદરે, મજબૂત મધ્યમ વર્ગ ધરાવતા દેશો વધુ સમાવેશી અને ટકાઉ આર્થિક વિકાસ હાંસલ કરે છે.

મધ્યમ વર્ગને મજબૂત બનાવવો: પરિવર્તનશીલ શાસનના 12 વર્ષ

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, સરકારે વ્યાપક સુધારાઓ દ્વારા ભારતના મધ્યમ વર્ગને સશક્ત બનાવ્યો છે. સરળ કરવેરા અને મજબૂત બેન્કિંગ, વીમા અને પેન્શન પ્રણાલીઓએ નાણાકીય સુરક્ષામાં વધારો કર્યો છે. વિસ્તરતા શહેરી વિકાસ, ઉત્તમ કનેક્ટિવિટી અને સુધારેલી માળખાકીય સુવિધાઓએ નવી તકો ઊભી કરી છે. મૂળભૂત સુવિધાઓ સુધી પહોંચ, સુલભ આરોગ્ય સંભાળ, મજબૂત શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસ, સાથે જ સીમલેસ ડિજિટલ ગવર્નન્સે રોજિંદી સુવિધામાં સુધારો કર્યો છે. સંયુક્ત રીતે, આ પગલાં સંપત્તિ નિર્માણ અને લાંબા ગાળાની સ્થિરતા માટે સુરક્ષિત માર્ગો પૂરા પાડે છે.

કરવેરામાં ઘટાડો, સુધારેલી બેન્કિંગ, વીમો, વિસ્તૃત પેન્શન

સરકારે છેલ્લા બાર વર્ષોમાં ભારતના મધ્યમ વર્ગ માટે નાણાકીય સુરક્ષા મજબૂત કરી છે. કરવેરામાં ઘટાડો, સુધારેલી બેન્કિંગ પહોંચ, વ્યાપક વીમા કવચ અને વિસ્તૃત પેન્શને નાણાકીય તણાવ ઓછો કર્યો છે. સબસિડીવાળા લોન દરો અને ડિજિટલ સુધારાઓએ બચત, ધિરાણ અને નાણાકીય આયોજનને વધુ સુલભ અને અનુકૂળ બનાવ્યું છે.

સરળ કરવેરા- જુલાઈ 2024માં, સરકારે આવકવેરા અધિનિયમ, 1961ની વ્યાપક સમીક્ષાની જાહેરાત કરી હતી. આ રેકોર્ડ સમયમાં પૂર્ણ થયું હતું અને આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 એપ્રિલ, 2026થી અમલમાં આવ્યો હતો. નોંધનીય છે કે, આ કર સુધારાઓએ મધ્યમ વર્ગ પરનો નાણાકીય બોજ નોંધપાત્ર રીતે હળવો કર્યો છે. 2014માં, 2.5 લાખ સુધીની આવક ધરાવતી વ્યક્તિઓ પર શૂન્ય ટેક્સ લાગતો હતો. હવે, નવી કર વ્યવસ્થા (2023માં રજૂ કરાયેલ) હેઠળ વાર્ષિક ₹12 લાખ સુધીની આવક ધરાવતી વ્યક્તિઓ (સ્ટાન્ડર્ડ ડિડક્શન સાથે પગારદાર વ્યક્તિઓ માટે ₹12.75 લાખ) શૂન્ય ટેક્સ ચૂકવે છે. આનાથી તેમની બચત, ડિસ્પોઝેબલ ઇનકમ અને એકંદરે નાણાકીય વિકલ્પોમાં વધારો થયો છે.

ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ (GST)- જુલાઈ 2017માં રજૂ કરાયેલ GST, આઝાદી પછીનો ભારતનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરોક્ષ કર સુધારો છે. તેણે બહુવિધ કેન્દ્રીય અને રાજ્ય વેરાઓને એક જ વ્યવસ્થામાં એકીકૃત કર્યા, જેનાથી એક સામાન્ય રાષ્ટ્રીય બજાર બન્યું. ખાસ કરીને મધ્યમ વર્ગ માટે, GST એ કરવેરા સરળ કરીને અને રોજિંદા ખર્ચ ઘટાડીને કેટલાક પ્રત્યક્ષ લાભો આપ્યા છે. આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ પર નીચા દરો અને તર્કસંગત બનાવેલા સ્લેબોએ દૈનિક વપરાશને વધુ સસ્તો બનાવ્યો છે. લગભગ નવ વર્ષોમાં, તે દરના તર્કસંગતકરણ અને ડિજિટલાઇઝેશન દ્વારા વિકસિત થયો છે, જે પરોક્ષ કરવેરાની કરોડરજ્જુ બન્યો છે. GST કરદાતાઓનો આધાર 2017માં 66.5 લાખથી વધીને એપ્રિલ 2026 સુધીમાં 1.64 કરોડ થયો છે.

યુનિફાઇડ પેન્શન સ્કીમ (UPS)- એપ્રિલ 2025થી અમલી, UPS ભારતમાં કેન્દ્રીય સરકારી કર્મચારીઓ - જે મધ્યમ વર્ગનો એક મોટો હિસ્સો છે - માટે નિવૃત્તિ સુરક્ષાને મજબૂત કરે છે. તે એક અંશદાતા માળખા હેઠળ કર્મચારી અને સરકારના યોગદાનને જોડે છે અને નિવૃત્તિ પછી ખાતરીપૂર્વકનું, ફુગાવા સાથે જોડાયેલું પેન્શન લાભ પ્રદાન કરે છે. UPS નિવૃત્તિ પછી (ઓછામાં ઓછી 10 વર્ષની સેવા સાથે) દર મહિને લઘુત્તમ ₹10,000ના પેન્શનની ગેરંટી આપે છે. તે નિવૃત્તિ પછીની આવક અને નાણાકીય સ્થિરતા વિશેની અનિશ્ચિતતા ઘટાડે છે, ખાસ કરીને ઓછો પગાર અને ટૂંકો સેવા કાળ ધરાવતા કર્મચારીઓને ટેકો આપે છે. આ યોજના પેન્શનરોને મોંઘવારી રાહત પણ પૂરી પાડે છે. આ નિવૃત્ત લોકોને વધતા જીવનનિર્વાહ ખર્ચ અને ફુગાવાને મેનેજ કરવામાં મદદ કરે છે. વધુમાં, કૌટુંબિક પેન્શન લાભો પેન્શનરના મૃત્યુ પછી જીવનસાથીને મદદ કરે છે. આ આશ્રિત પરિવારના સભ્યો માટે સતત નાણાકીય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.

વીમો- પ્રીમિયમના વોલ્યુમ દ્વારા ભારત વૈશ્વિક સ્તરે 10મું સૌથી મોટું વીમા બજાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જે વિસ્તરતી નાણાકીય સુરક્ષા દર્શાવે છે. વીમામાં વ્યાપકપણે જીવન વીમો (મૃત્યુ, અપંગતા, નિવૃત્તિના જોખમોને આવરી લે છે) અને સામાન્ય વીમો (અણધારી ઘટનાઓ સામે આરોગ્ય, મિલકત, અસ્કયામતોનું રક્ષણ કરે છે) નો સમાવેશ થાય છે.

વીમાનું વધતું મહત્વ ઘરગથ્થુ નાણાકીય બાબતોમાં દેખાય છે. વીમા અને પેન્શન ફંડનો હિસ્સો FY 2018-19માં 28.6% થી વધીને FY 2024-25 29.6% થયો છે. આ પરિવારોમાં વધતી નાણાકીય જાગૃતિ અને લાંબા ગાળાની સુરક્ષા તરફનો બદલાવ દર્શાવે છે.

મધ્યમ વર્ગના પરિપ્રેક્ષ્યમાં, ઇન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (IRDAI) 2047 સુધીમાં "સૌ માટે વીમો"ના વિઝન માટે પ્રતિબદ્ધ છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે દરેક નાગરિક પાસે પૂરતો જીવન, આરોગ્ય, મિલકત વીમો હોય; દરેક એન્ટરપ્રાઇઝને યોગ્ય જોખમ સુરક્ષાની પહોંચ મળે.

સરકાર સમર્થિત કેટલીક યોજનાઓએ આ વિસ્તરણને આધાર આપ્યો છે. 2015માં શરૂ કરાયેલ પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજનાએ 26.88 કરોડ નોંધણીઓ નોંધાવી છે, જેમાં 10 લાખથી વધુ દાવાઓનું પતાવટ કરવામાં આવ્યું છે. પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજનામાં 57.11 કરોડ નોંધણીઓ જોવા મળી છે, જે સસ્તું અકસ્માત કવચ પૂરું પાડે છે. દરમિયાન, આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજનાએ 43.52 કરોડ હેલ્થ કાર્ડ સક્ષમ કર્યા છે, જે આરોગ્ય સંભાળ સુરક્ષા સુધીની પહોંચને વિસ્તૃત કરે છે.

કર્મચારી રાજ્ય વીમા યોજના 3.24 કરોડ કર્મચારીઓને આવરી લઈને સામાજિક સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવે છે, જેનાથી પરિવારો સહિત આશરે 14.91 કરોડ વ્યક્તિઓને ફાયદો થાય છે.

2025માં સબકા બીમા, સબકી રક્ષા સુધારા જેવા સુધારાઓએ નિયમનમાં સુધારો કર્યો છે, ગ્રાહક સુરક્ષા વધારી છે અને વિદેશી રોકાણની મર્યાદામાં વધારો કર્યો છે. સંયુક્ત રીતે, આ પ્રયાસોએ વીમાની પહોંચ ઊંડી બનાવી છે, નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતામાં સુધારો કર્યો છે અને મધ્યમ વર્ગ માટે જોખમ સુરક્ષાને વધુ સુલભ બનાવી છે.

નીચા લોન દરો- 2015 અને 2025ની વચ્ચે, ભારતમાં હોમ લોનના વ્યાજ દરોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. 2015માં, દરો વાર્ષિક 9.5% થી 10.5%ની વચ્ચે હતા. 2025 સુધીમાં, તેઓ ઘટીને આશરે 7.35% થી 8.75% થઈ ગયા, જેનાથી પરવડે તેવી ક્ષમતા અને ઘરના માલિક બનવાની પહોંચમાં સુધારો થયો. આ ઘટાડો નિયમનકારી સુધારાઓ અને વ્યાપક આર્થિક ફેરફારો દ્વારા પ્રેરિત હતો. એક મુખ્ય પરિબળ ભારતની મધ્યસ્થ બેંક, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાનું નીતિગત વલણ હતું. રેપો રેટમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે - 2015માં 8% થી ઘટીને 2026માં 5.25% થયો છે. બેંકોએ ધીમે ધીમે આ લાભો લોન લેનારાઓ સુધી પહોંચાડ્યા, જેનાથી ધિરાણ દરો નીચા આવ્યા.

હોમ લોનની જેમ જ, પર્સનલ લોનના દરો 14.25% (2014) થી ઘટીને 12.5% (2026) થયા છે. એજ્યુકેશન લોનના દરો 14.25% થી ઘટીને 9.4% થયા છે. આ નીચા દરો મધ્યમ વર્ગ માટે લોન લેવાનું વધુ પરવડે તેવું બનાવે છે. તેઓ EMI ઘટાડે છે અને નાણાકીય દબાણ હળવું કરે છે. તેઓ ઘરો, શિક્ષણ અને વ્યક્તિગત જરૂરિયાતો પરના ખર્ચને પણ ટેકો આપે છે.

પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY)- એપ્રિલ 2015માં શરૂ કરાયેલ PMMY, મેન્યુફેક્ચરિંગ, ટ્રેડિંગ, સર્વિસીસ અને સંલગ્ન કૃષિ પ્રવૃત્તિઓમાં ₹20 લાખ સુધીની કોલેટરલ-મુક્ત (જામીન વિનાની) લોન પૂરી પાડે છે. તે સશક્તિકરણનું એક શક્તિશાળી સાધન બનીને ઉભરી આવ્યું છે, જેણે ₹40.07 લાખ કરોડની 57 કરોડથી વધુ લોન વિતરિત કરી છે (માર્ચ 2026). તેણે પાયાના સ્તરે સાહસિકતાને મજબૂત કરી છે, નાણાકીય સમાવેશીતાને ઊંડી બનાવી છે અને ભારતના સ્થાનિક અર્થતંત્રોના ટકાઉ વિકાસને ટેકો આપ્યો છે. મધ્યમ વર્ગ માટે, PMMY નાના વ્યવસાયોના નિર્માણને સક્ષમ કરે છે, સ્વ-રોજગારને ટેકો આપે છે અને અનૌપચારિક ધિરાણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે, જેનાથી નાણાકીય સ્થિરતા સુધરે છે.

 

વિસ્તરતો શહેરી વિકાસ અને કનેક્ટિવિટી

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, સરકારે સમગ્ર ભારતમાં શહેરી માળખાકીય સુવિધાઓ અને કનેક્ટિવિટીનો વિસ્તાર કર્યો છે. સારા આવાસ, ઝડપી પરિવહન અને આધુનિક જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓએ રોજિંદા શહેરી જીવનમાં સુધારો કર્યો છે. વિસ્તૃત મેટ્રો નેટવર્ક, અપગ્રેડ કરાયેલ રેલવે અને વધતી જતી હવાઈ કનેક્ટિવિટીએ મધ્યમ વર્ગ માટે મુસાફરીને વધુ સુરક્ષિત, ઝડપી અને વધુ સસ્તી બનાવી છે.

આવાસ માટે પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના- શહેરી (PMAY-U)- 2015માં શરૂ કરાયેલી આ યોજનાએ કરોડો લોકોને સુરક્ષિત આવાસ આપીને તેમના જીવનમાં પરિવર્તન લાવ્યું છે. PMAY-U 2.0 યોજના આ મજબૂત પાયા પર વધુ નિર્માણ કરે છે. તે 'હાઉસિંગ ફોર ઓલ' (સૌને આવાસ) મિશન હેઠળ શરૂ કરવામાં આવી હતી (સપ્ટેમ્બર 2024થી અમલી). આનો ઉદ્દેશ્ય આગામી પાંચ વર્ષમાં શહેરી વિસ્તારોમાં વધુ 1 કરોડ પાત્ર લાભાર્થીઓને ટેકો આપવાનો છે. મધ્યમ વર્ગ માટે ઘર સુનિશ્ચિત કરવા માટે ₹8.76 લાખ કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.

કુલ 125.31 લાખ મંજૂર કરાયેલા ઘરોમાંથી, 98.1 લાખ ઘરો દેશભરમાં લાભાર્થીઓને પૂર્ણ/વિતરિત કરવામાં આવ્યા છે (મે 2026). (2005-14) દરમિયાન બનેલા 8.04 લાખ ઘરોની સરખામણીમાં આ 1,120%ની નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ છે. આ યોજના અન્ય લોકો સાથે મિડલ-ઇનકમ ગ્રુપ (મધ્યમ આવક જૂથ) ના શહેરી પરિવારો માટે પ્રતિષ્ઠિત, સસ્તા આવાસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકારની સતત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

આ ઉપરાંત, SWAMIH (સ્પેશિયલ વિન્ડો ફોર એફોર્ડેબલ એન્ડ મિડ-ઇનકમ હાઉસિંગ) ફંડ ખાસ કરીને મધ્યમ વર્ગ અને નિમ્ન-મધ્યમ વર્ગ માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય અટકેલા રહેણાંક પ્રોજેક્ટ્સને પૂર્ણ કરવાનો છે. 2019માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી, 146 પ્રોજેક્ટ્સમાં 58,000થી વધુ ઘરો પૂર્ણ થયા છે. આ ફંડે દેશભરમાં આ પ્રોજેક્ટ્સમાં ₹49,500 કરોડથી વધુની મૂડી અનલોક કરી છે, જે 90 મિલિયન ચોરસ ફૂટથી વધુના વિકાસ વિસ્તારને આવરી લે છે. આમાંથી 44% લો-ઇનકમ ગ્રુપ અને મિડલ-ઇનકમ ગ્રુપના આવાસ માટે સમર્પિત છે.

ચેન્નઈમાં એલિટ એકર્સમાં રોકાણ કરનારા પરિવારોએ તેમના સપનાના ઘર માટે વર્ષો સુધી રાહ જોઈ. 2017માં શરૂ કરાયેલો આ પ્રોજેક્ટ મંજૂરીઓ અને નાણાકીય પડકારોને કારણે વારંવાર વિલંબનો સામનો કરી રહ્યો હતો. ઘણા ખરીદદારો માટે, પઝેશનની તારીખો સતત બદલાતી રહેતી હોવાથી અનિશ્ચિતતા વધતી જતી હતી. SWAMIH એ 2020માં હસ્તક્ષેપ કર્યો અને અટકેલા પ્રોજેક્ટને પુનર્જીવિત કર્યો. બે વર્ષની અંદર, બાંધકામ પૂર્ણ થયું અને બાકી લેણાં ચૂકવી દેવામાં આવ્યા. 250થી વધુ પરિવારોને આખરે તેમના ઘર મળ્યા, જેનાથી ઘર ખરીદનારાઓમાં રાહત, સ્થિરતા અને નવો આત્મવિશ્વાસ આવ્યો.

મેટ્રો રેલ વિસ્તરણ- ભારત પાસે હવે વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું મેટ્રો નેટવર્ક છે, જે લાખો લોકોની દૈનિક મુસાફરીમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે. 2014 પહેલા પ્રતિ માસ 0.68 કિમીની સરખામણીએ મેટ્રો વિસ્તરણ આજે વધીને લગભગ 6 કિમી પ્રતિ માસ થયું છે. છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, દેશભરમાં મેટ્રો કનેક્ટિવિટીના વિસ્તરણમાં લગભગ ₹3.7 લાખ કરોડનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. મેટ્રો સેવાઓ ધરાવતા શહેરોની સંખ્યા 2014માં માત્ર 5 હતી જે વધીને 2025માં 26 થઈ ગઈ, જ્યારે દૈનિક રાઇડરશિપ 2013-14 માં 28 લાખથી વધીને આજે 1.15 કરોડથી વધુ થઈ ગઈ છે. મેક ઇન ઇન્ડિયા પહેલ હેઠળ, દિલ્હી, જયપુર, કોલકાતા, બેંગલુરુ અને મુંબઈ સહિતના શહેરો માટે માર્ચ 2026 સુધીમાં BEML દ્વારા 2,100થી વધુ મેટ્રો કોચનું સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું છે. મધ્યમ વર્ગ માટે, મેટ્રો વિસ્તરણના પરિણામે ઝડપી મુસાફરી, ઓછો મુસાફરી ખર્ચ, વિશ્વસનીય જાહેર પરિવહન મળ્યું છે - જેણે શહેરના જીવનને વધુ સસ્તું બનાવ્યું છે.

રેલવે વિસ્તરણ- છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, ભારતમાં ટ્રેનની મુસાફરી વધુ સુરક્ષિત, ઝડપી, હરિયાળી અને વધુ આરામદાયક બની છે. ભારતીય રેલવે માટે બજેટરી સપોર્ટ 2014-15માં ₹32,000 કરોડથી વધીને FY 2025-26માં ₹2.78 લાખ કરોડ થયો છે. કવચ (Kavach) દ્વારા સુરક્ષામાં સુધારો થયો છે, જે એક સ્વદેશી સિસ્ટમ છે જે ઓટોમેટિક બ્રેકિંગ દ્વારા અથડામણને અટકાવે છે. 130 કિમી પ્રતિ કલાકથી વધુની ઝડપને સપોર્ટ કરતા હાઇ-સ્પીડ રેલ ટ્રેક 2014માં 5,036 કિમીથી વધીને 2026માં 23,713 કિમી થયા છે. ભારતે જાન્યુઆરી 2026માં તેની ભવિષ્યવાદી વંદે ભારત સ્લીપર સેવા પણ શરૂ કરી હતી, જ્યારે 60 અમૃત ભારત ટ્રેનો હવે દેશભરમાં કાર્યરત છે.

રેલવેનો ઉપયોગ સતત વધી રહ્યો છે, જેમાં મુસાફરોની સંખ્યા 2024-25માં 716 કરોડથી વધીને 2025-26માં 741 કરોડ થઈ છે. દરરોજ, ભારતીય રેલવે દેશભરમાં બે કરોડથી વધુ મુસાફરોને લઈ જાય છે. દરમિયાન, એપ્રિલ 2026 સુધીમાં 208 રેલવે સ્ટેશનોને આધુનિક મુસાફર સુવિધાઓ સાથે અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યા છે. મધ્યમ વર્ગ માટે, આ ઝડપી ટ્રેનો, સુધારેલી સુરક્ષા, ઉત્તમ સ્ટેશનોમાં પરિણમે છે - જે લાંબા અંતરની મુસાફરીને વધુ આરામદાયક, ભરોસાપાત્ર બનાવે છે.

એરપોર્ટ્સ વિસ્તરણ- મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે ભારતમાં હવાઈ મુસાફરી વધુ સુલભ અને અનુકૂળ બની છે. કાર્યરત એરપોર્ટની સંખ્યા 2014માં 74 હતી જે વધીને 2026માં 165 થઈ ગઈ છે. દેશભરમાં આધુનિક એરપોર્ટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ₹1.4 લાખ કરોડથી વધુનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. મોપા, કન્નુર, હોલોંગી, નવી મુંબઈ અને નોઇડા (જેવર) સહિતના નવા એરપોર્ટોએ પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટીમાં સુધારો કર્યો છે.

ઝડપી ફરિયાદ નિવારણ અને સસ્તા એરપોર્ટ સુવિધાઓ દ્વારા મુસાફરોનો અનુભવ પણ સુધર્યો છે. UDAN યાત્રી કેફે હવે પ્રવાસીઓ માટે બજેટ-ફ્રેન્ડલી ફૂડ વિકલ્પો ઓફર કરે છે. ડિજી યાત્રા 38 એરપોર્ટ પર સીમલેસ, પેપરલેસ અને કોન્ટેક્ટલેસ મુસાફરી સક્ષમ કરે છે. ડિસેમ્બર 2022થી, 9.3 કરોડથી વધુ મુસાફરોએ આ ડિજિટલ સુવિધાનો ઉપયોગ કર્યો છે. e-BCAS પ્લેટફોર્મે ડિજિટાઇઝ્ડ મોનિટરિંગ અને ટ્રેનિંગ સિસ્ટમ્સ દ્વારા એવિએશન સિક્યુરિટીને વધુ મજબૂત બનાવી છે.

UDAN યોજનાએ નાના શહેરો અને પ્રથમ વખત મુસાફરી કરનારાઓ માટે હવાઈ મુસાફરીને સસ્તી બનાવી છે. 2016થી, 665 રૂટોએ 95 એરપોર્ટ, હેલિપોર્ટ અને વોટર એરોડ્રોમને જોડ્યા છે. આ યોજના હેઠળ 3.45 લાખથી વધુ ફ્લાઇટ્સે 164 લાખથી વધુ મુસાફરોને સેવા આપી છે. દેશભરમાં અન્ડરસરવ્ડ (ઓછી સેવા ધરાવતા) એરપોર્ટોને પુનર્જીવિત કરવા માટે ₹4,800 કરોડથી વધુનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. 2026માં મંજૂર કરાયેલી મોડિફાઇડ UDAN યોજના, આગામી દાયકામાં 120 નવા સ્થળોને જોડશે. એકંદરે, સસ્તી ફ્લાઇટ્સ, ઉત્તમ પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી, આધુનિક એરપોર્ટ મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે હવાઈ મુસાફરીને સરળ, વધુ અનુકૂળ બનાવી રહ્યા છે.

મૂળભૂત સુવિધાઓની ઉપલબ્ધતામાં ઝડપી વધારો થયો છે

સ્વચ્છતા, વીજળી, નળના પાણી, સ્વચ્છ રસોઈ ગેસ સુધીની વિસ્તૃત પહોંચે ભારતના મધ્યમ વર્ગ માટે સુવિધા અને જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો કર્યો છે. વધુમાં, છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, મજબૂત જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓએ શહેરી અને ગ્રામીણ બંને ભારતમાં જીવનધોરણમાં વધારો કર્યો છે.

નળના પાણીના જોડાણો- ભારતમાં નળના પાણીના જોડાણો 2019માં 3.23 કરોડથી વધીને મે 2026માં 15.85 કરોડ થયા છે, જે 390% થી વધુનો તીવ્ર વધારો દર્શાવે છે. આ તીવ્ર વિસ્તરણ મૂળભૂત સુવિધાઓ સુધારવા અને પરિવારો માટે આવશ્યક સેવાઓ સુધી વ્યાપક પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા પર સરકારના મજબૂત ફોકસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

કચરો, કચરા વ્યવસ્થાપન અને સીવેજનું સંચાલન- ઝડપી શહેરીકરણે અસરકારક કચરો, ગંદકી અને સીવેજ વ્યવસ્થાપનની માંગ વધારી છે. આને પહોંચી વળવા માટે, સરકારે ઓક્ટોબર 2014માં સ્વચ્છ ભારત મિશન - શહેરી શરૂ કર્યું હતું. તેનો ઉદ્દેશ્ય શહેરી ભારતને ખુલ્લામાં શૌચ મુક્ત બનાવવાનો અને મ્યુનિસિપલ ઘન કચરાનું 100% વૈજ્ઞાનિક સંચાલન હાંસલ કરવાનો હતો. સ્વચ્છ ભારત મિશન-શહેરી 2.0  દ્વારા આને વધુ વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું હતું. કચરાનું પ્રોસેસિંગ 2014માં નહિવત સ્તરેથી વધીને 2026માં લગભગ 97% થયું છે, જે શહેરી સ્વચ્છતામાં મોટું પરિવર્તન દર્શાવે છે.

આ પ્રયાસને પૂરક બનાવતા, સરકારે પાણી અને સીવેજ સિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે 2015માં અટલ મિશન ફોર રિજુવેનેશન એન્ડ અર્બન ટ્રાન્સફોર્મેશન (AMRUT) શરૂ કર્યું હતું. તે શહેરોને આત્મનિર્ભર અને જળ સુરક્ષિત બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. 2021માં શરૂ કરાયેલા AMRUT 2.0 હેઠળ, 583 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જે 6,649 MLDની સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ ક્ષમતા ઉમેરે છે. છેલ્લા એક દાયકામાં, AMRUT અને AMRUT 2.0 હેઠળ 2.53 કરોડ નળ જોડાણો અને 1.50 કરોડથી વધુ સીવર જોડાણો પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે.

વીજળી કવચ અને ઊર્જાની અછત- વીજ ઉત્પાદન અને ટ્રાન્સમિશનમાં નોંધપાત્ર ઉમેરાઓએ દેશભરમાં વીજળીની ઉપલબ્ધતાને મજબૂત બનાવી છે. પરિણામે, ઊર્જાની અછત FY 2013-14માં 4.2% થી ઘટીને FY 2025-26 માં માત્ર 0.03% થઈ ગઈ છે, જે એક મોટો સુધારો છે. આ પ્રગતિએ પરિવારો માટે દૈનિક વીજ પુરવઠો વધાર્યો છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં હવે 2014માં 12.5 કલાકની સરખામણીએ લગભગ 22.6 કલાક વીજળી મળે છે. શહેરી વિસ્તારોમાં 23.4 કલાક સુધી વીજળી મળે છે, જે અગાઉ 22.1 કલાક હતી. સંયુક્ત રીતે, આ સિદ્ધિઓ વધુ વિશ્વસનીય અને વ્યાપક વીજળી પહોંચ દર્શાવે છે.

દીન દયાળ ઉપાધ્યાય ગ્રામ જ્યોતિ યોજના અને ઇન્ટીગ્રેટેડ પાવર ડેવલપમેન્ટ સ્કીમ હેઠળ - બંને ડિસેમ્બર 2014માં શરૂ કરવામાં આવી હતી - ઊર્જા વિતરણ માળખાને મજબૂત અને આધુનિક બનાવવા માટે નોંધપાત્ર પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રધાનમંત્રી સહજ બિજલી હર ઘર યોજના (સૌભાગ્ય) દ્વારા વધુ પૂરક બન્યા હતા, જે વિશ્વની સૌથી મોટી સાર્વત્રિક વીજળીકરણ પહેલોમાંની એક છે. તે દેશના તમામ બિન-વીજળીકૃત ઘરોને લાસ્ટ-માઈલ કનેક્ટિવિટી અને વીજળી જોડાણો પૂરા પાડવા પર કેન્દ્રિત હતી.

સામૂહિક રીતે, આ પહેલોમાં આશરે ₹1.85 લાખ કરોડનું રોકાણ સામેલ હતું. પરિણામે, મધ્યમ વર્ગ પાસે વિશ્વસનીય વીજ પુરવઠો છે, રોજિંદા જીવનમાં ઓછી અડચણો છે, પરિવારો, શિક્ષણ અને કામ માટે વધુ સુવિધા છે.

માથાદીઠ વીજ વપરાશ- ભારતમાં માથાદીઠ વીજ વપરાશ 2013-14 માં 957kWh થી વધીને 2024-25માં 1,460 kWh થયો છે, જે 52.6%નો વધારો છે. આ વધતી માંગ અને વિશ્વસનીય પાવર સુધીની વ્યાપક પહોંચ દર્શાવે છે. મધ્યમ વર્ગ માટે, આ રોજિંદી સુવિધામાં પરિણમ્યું છે, જેમાં ઘરગથ્થુ ઉપકરણો અને ડિજિટલ ઉપકરણોના વધતા ઉપયોગથી લઈને ઉત્તમ કૂલિંગ, લાઇટિંગ, કનેક્ટિવિટીનો સમાવેશ થાય છે. સુધારેલી વીજળી પહોંચે રિમોટ વર્ક (ઘરેથી કામ), ઓનલાઈન શિક્ષણ, નાના વ્યવસાયો, શહેરી અને અર્ધ-શહેરી ભારતમાં ઉચ્ચ જીવનધોરણને પણ ટેકો આપ્યો છે.

વધુમાં, ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે, સરકારે 2023-2032 માટે રાષ્ટ્રીય વીજળી યોજનાને આખરી ઓપ આપ્યો છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય 2032 સુધીમાં 458 GWની પીક ડિમાન્ડને ટેકો આપવાનો છે. આ યોજના પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાના સંકલનને પણ સક્ષમ બનાવશે અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન જેવી ઉભરતી જરૂરિયાતોને ટેકો આપશે, પાવર સિસ્ટમને મજબૂત બનાવશે.

સુલભ અને પરવડે તેવી આરોગ્ય સંભાળ

દેશભરમાં લાખો પરિવારો માટે સસ્તી આરોગ્ય સંભાળ પહોંચનો નોંધપાત્ર વિસ્તાર થયો છે. દવાના ઓછા ખર્ચ, વ્યાપક વીમા કવચ અને સુધારેલી સારવાર સુવિધાઓએ છેલ્લા બાર વર્ષોમાં આરોગ્ય સંભાળના બોજને ઘટાડ્યો છે. પ્રિવેન્ટિવ કેર (નિવારક સંભાળ), રોગ નિયંત્રણ અને મજબૂત જાહેર આરોગ્ય માળખાએ પણ મધ્યમ વર્ગ માટે આરોગ્ય સુરક્ષા વધારી છે.

ઈટ રાઈટ ઈન્ડિયા (Eat Right India)- સ્થૂળતા અને આહાર સંબંધિત રોગોનો સામનો કરવા માટે હોસ્પિટલોની બહાર પણ પગલાં લેવા જરૂરી છે. FSSAI - ભારતની ફૂડ સેફ્ટી રેગ્યુલેટર - ખોરાક કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે, વેચાય છે અને વપરાય છે તેને નવો આકાર આપી રહી છે. જુલાઈ 2018માં શરૂ કરાયેલી, ઇટ રાઇટ ઇન્ડિયા મૂવમેન્ટ સુરક્ષિત, આરોગ્યપ્રદ અને ટકાઉ ખોરાકને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. જુલાઈ 2025 સુધીમાં, 17.76 લાખ ફૂડ હેન્ડલર્સને તાલીમ આપવામાં આવી છે અને 179 ક્લીન સ્ટ્રીટ ફૂડ હબ પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યા છે. રેલવે સ્ટેશનો પર 517 પ્રમાણિત ફળો અને શાકભાજી બજારો સાથે 406 ઇટ રાઇટ સ્ટેશનો પ્રમાણિત છે. આ મધ્યમ વર્ગને આહાર સંબંધિત આરોગ્ય જોખમો અને તબીબી ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. બજારો, સ્ટ્રીટ ફૂડ હબ અને સ્ટેશનોનું વ્યાપક પ્રમાણપત્ર દૈનિક જીવનમાં ખોરાકની ગુણવત્તા અને સ્વચ્છતામાં સુધારો કરે છે.

પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના યોજના- 2015 પછી આ યોજનામાં વ્યાપક ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. તે જન ઔષધિ કેન્દ્રો (JAKs) દ્વારા નોંધપાત્ર રીતે ઓછી કિંમતે ગુણવત્તા-ખાતરીયુક્ત જેનરિક દવાઓ પ્રદાન કરવા માંગે છે. હાલમાં, 18,000+ જન ઔષધિ કેન્દ્રો 50-80% ઓછી કિંમતે ગુણવત્તાયુક્ત જેનરિક દવાઓ સપ્લાય કરે છે. સરેરાશ, દરરોજ આશરે 10 થી 12 લાખ લોકો આ કેન્દ્રોની મુલાકાત લે છે. ત્યારબાદ, ભારતના મધ્યમ વર્ગને આરોગ્ય સંભાળના ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડાનો લાભ મળે છે. 2,110 દવાઓ, 315 સર્જિકલ આઈટમ્સ વગેરેનો પ્રોડક્ટ પોર્ટફોલિયો સારવાર સુધીની પહોંચ સુધારે છે. છેલ્લા 11 વર્ષોમાં, જનઔષધિ ઉત્પાદનોએ પરિવારો માટે દવાઓના આઉટ-ઓફ-પોકેટ ખર્ચ ઘટાડીને ₹40,000 કરોડ બચાવવામાં મદદ કરી છે.

પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષિત માતૃત્વ અભિયાન (PMSMA)- આ યોજના સગર્ભા સ્ત્રીઓને (બીજા, ત્રીજા ત્રિમાસિકમાં) દર મહિનાની 9મી તારીખે નિશ્ચિત-દિવસે, ગુણવત્તાયુક્ત પ્રસૂતિ પૂર્વેની સંભાળ પૂરી પાડે છે. PMSMA માટેનું એક રાષ્ટ્રીય પોર્ટલ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશન ખાનગી/સ્વૈચ્છિક ક્ષેત્રના ડોકટરોની ભાગીદારીને સરળ બનાવે છે.

2016માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી, 7.46 કરોડથી વધુ સગર્ભા સ્ત્રીઓની તપાસ કરવામાં આવી છે અને દેશભરમાં 22,000થી વધુ સુવિધાઓ PMSMA સેવાઓ પૂરી પાડી રહી છે (29 મે, 2026 સુધીમાં).

આયુષ્માન ભારત- પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના- સપ્ટેમ્બર 2018માં શરૂ કરાયેલી, આ વિશ્વની સૌથી મોટી જાહેર આરોગ્ય સંભાળ યોજના છે. આ યોજના સરકારી ભંડોળ મેળવતી અને પેનલમાં સામેલ ખાનગી હોસ્પિટલોમાં રોકડ રહિત (કેશલેસ) સારવાર પૂરી પાડે છે. તે મધ્યમ વર્ગના પરિવારો સહિત સમગ્ર ભારતના વરિષ્ઠ નાગરિકોને લાભ આપી રહી છે, જેમાં 70 વર્ષથી વધુ ઉંમરના 86.51 લાખથી વધુ વરિષ્ઠ નાગરિકોને આયુષ્માન વય વંદના કાર્ડ ઓફર કરવામાં આવ્યા છે.

આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર (AAM)- પબ્લિક હેલ્થના ઇતિહાસમાં આ એક મહત્વપૂર્ણ ક્ષણ હતી, જે ભારતમાં સાર્વત્રિક આરોગ્ય કવરેજ (UHC) હાંસલ કરવા તરફ એક પરિવર્તનશીલ પગલું દર્શાવે છે (2018માં શરૂ કરાયેલ). AAMs ગ્રામીણ, શહેરી અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ કેન્દ્રો છે જે લોકોને તેઓ જ્યાં રહે છે તેની નજીક વ્યાપક, સાર્વત્રિક અને મફત સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. તેઓ 2018માં શરૂ કરાયેલી સરકારની ફ્લેગશિપ હેલ્થકેર પહેલ, આયુષ્માન ભારતના ચાર ઘટકોમાંના એક છે.

આ કાર્યક્રમે સમગ્ર ભારતમાં સસ્તી અને ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્ય સંભાળ સેવાઓ સુધીની પહોંચમાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે. સંયુક્ત રીતે, તેના ચાર ઘટકો પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને તૃતીય સ્તરે ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્ય સંભાળ સુનિશ્ચિત કરવાનો ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે. અન્ય ઘટકોમાં આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના, પીએમ-આયુષ્માન ભારત હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મિશન અને આયુષ્માન ભારત ડિજિટલ મિશનનો સમાવેશ થાય છે.

AAM હેઠળના સુધારાઓએ સાર્વત્રિક આરોગ્ય કવરેજ તરફ પ્રગતિ મજબૂત કરી છે. UHC ઇન્ડેક્સ 2015માં 57થી વધીને 2021માં 63 થયો છે. આઉટ-ઓફ-પોકેટ ખર્ચ (પોતાના ખિસ્સામાંથી થતો ખર્ચ) 60.6% (2014-15) થી ઘટીને 39.4% (2021-22) થયો છે. 28 એપ્રિલ, 2026 સુધીમાં 1,85,555 કાર્યરત AAMs છે. AAMs એ 540 કરોડથી વધુની સંચિત મુલાકાતો નોંધી છે (જૂન 2026). ખાસ કરીને, AAMs ખાતે ઓરલ, બ્રેસ્ટ અને સર્વાઇકલ કેન્સર માટે 60 કરોડથી વધુ સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવ્યા છે.

ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB), મેલેરિયા, કેન્સર જેવા રોગો માટેની યોજનાઓ- રાષ્ટ્રીય TB નાબૂદી કાર્યક્રમ દ્વારા, 2015-2024 વચ્ચે TB ના કેસો પ્રતિ લાખ વસ્તી દીઠ 237 થી 21% ઘટીને 187 થયા છે. સારવારનું કવરેજ ઝડપથી વધ્યું છે - 53% થી 92%, જે વૈશ્વિક સરેરાશ 78% કરતા ઘણો વધારે છે.

2016માં, સરકારે મેલેરિયા નાબૂદી માટે રાષ્ટ્રીય માળખું શરૂ કર્યું હતું, જે 2027 સુધીમાં મેલેરિયાને નાબૂદ કરવા માટેનો રોડમેપ પૂરો પાડે છે. આ માળખા પર નિર્માણ કરીને, નેશનલ સ્ટ્રેટેજિક પ્લાન ફોર મેલેરિયા એલિમિનેશન (2023-2027) એ કેસ મેનેજમેન્ટ માટે ઉન્નત દેખરેખ અને "ટેસ્ટ, ટ્રીટ અને ટ્રેક" અભિગમ રજૂ કર્યો. તેણે રિયલ-ટાઇમ ડેટા ટ્રેકિંગ પણ વિકસાવ્યું છે. 2015-2023થી મેલેરિયાના કેસો અને મૃત્યુમાં લગભગ 80% નો ઘટાડો થયો છે. ભારત 2024માં વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના હાઇ બર્ડન ટુ હાઇ ઇમ્પેક્ટ ગ્રુપમાંથી બહાર નીકળી ગયું છે.

ડેન્ગ્યુ તપાસ ક્ષમતામાં સુધારો થયો છે, કારણ કે સેન્ટિનલ સર્વેલન્સ હોસ્પિટલોની સંખ્યા 110 (2007) થી વધીને 869 (2025) થઈ છે. 2018માં શરૂ કરાયેલ રાષ્ટ્રીય વાયરલ હેપેટાઇટિસ નિયંત્રણ કાર્યક્રમ 1,140 કેન્દ્રો પર મફત પરીક્ષણ અને સારવાર પૂરી પાડે છે. એકંદરે (2018-સપ્ટેમ્બર 2025), 182.3 મિલિયન લોકોની તપાસ કરવામાં આવી છે.

ભારત વિસ્તૃત દેખરેખ, તૃતીય માળખાકીય સુવિધાઓ અને જિલ્લા સ્તરીય સારવાર સુવિધાઓ દ્વારા કેન્સરની સંભાળને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. 2014-15થી, સરકારે તૃતીય સ્તરે કેન્સરની સંભાળ માટેની સુવિધાઓ વધારવા માટે સ્ટ્રેન્ધનીંગ ઓફ ટર્શિયરી કેન્સર કેર સેન્ટર્સ ફેસિલિટીઝ સ્કીમ લાગુ કરી છે. આ યોજના હેઠળ 19 સ્ટેટ કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યુટ (SCIs) અને 20 ટર્શિયરી કેન્સર કેર સેન્ટર્સ (TCCCs) મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. યોજના હેઠળ, રાજ્યના હિસ્સા સહિત SCI માટે ₹120 કરોડ સુધીની અને TCCC માટે ₹45 કરોડ સુધીની એક વખતની ગ્રાન્ટ આપવાની જોગવાઈ છે. હાલમાં, 20 SCIs, 19 TCCCs અને 439 DCCCs કાર્યરત છે અને દર્દીઓને સેવાઓ પ્રદાન કરી રહ્યા છે.

મજબૂત શિક્ષણ, સાહસિકતા અને કૌશલ્ય વિકાસ

છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, દેશભરમાં શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતાની તકોનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો છે. મજબૂત સંસ્થાઓ, ધિરાણની સરળ પહોંચ અને ઉદ્યોગ-કેન્દ્રિત તાલીમથી કારકિર્દીની તકોમાં સુધારો થયો છે. આ પ્રયાસોએ નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, સ્વરોજગારને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે અને ભારતના મધ્યમ વર્ગ માટે સામાજિક-આર્થિક પ્રગતિને મજબૂત બનાવી છે.

શાળા શિક્ષણ - જેમ જેમ ભારત 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારત બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ તેમ ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ સામાજિક અને આર્થિક પ્રગતિનું કેન્દ્રબિંદુ છે. ભારતની 14.71 લાખ શાળાઓ 24.69 કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ અને 1.01 કરોડ શિક્ષકોને ટેકો આપે છે (2024-25).

વધુમાં, 2018માં સમગ્ર શિક્ષાની શરૂઆતથી તમામ સ્તરે શાળા શિક્ષણ માટે એકીકૃત અભિગમ ઊભો થયો. તેણે એકીકૃત માળખા દ્વારા આયોજન, સંસાધનોની ફાળવણી અને શિક્ષણના પરિણામોમાં સુધારો કર્યો. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) એ સર્વગ્રાહી, કૌશલ્ય-ઓરિએન્ટેડ અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપીને આ વિઝનને વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે. મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે, આ સુધારાઓ ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને કારકિર્દીની બહેતર તકો સુધીની પહોંચ વિસ્તારે છે. તેઓ શૈક્ષણિક અંતર ઘટાડે છે અને ઉર્ધ્વગામી પ્રગતિ માટેના માર્ગો મજબૂત કરે છે.

IIT વિસ્તરણ- 2014માં ભારતમાં 16 ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી (IITs) હતી. ત્યાર પછીના વર્ષોમાં 7 નવી IITs ઉમેરાવા સાથે, કુલ સંખ્યા વધીને 23 થઈ ગઈ (2025). છેલ્લા દાયકામાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 65,000થી બમણી થઈને 1.35 લાખ થઈ છે (2025-26 સુધી). આ ઉપરાંત, સરકારે 6,500 વધારાના વિદ્યાર્થીઓને ટેકો આપવા માટે નવી IITs માં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિસ્તરણને મંજૂરી આપી છે. તિરૂપતિ, ભિલાઈ, જમ્મુ, ધારવાડ અને પાલક્કાડમાં નવી ક્ષમતા ઊભી કરવામાં આવશે. 130 વરિષ્ઠ ફેકલ્ટી પોસ્ટ્સનો ઉમેરો શૈક્ષણિક ગુણવત્તાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

મધ્યમ વર્ગ માટે, આ વિસ્તરણ ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને ટોચની સંસ્થાઓ સુધીની પહોંચ સુધારે છે. તે સારી નોકરીઓ, ઉચ્ચ આવક અને આગળ વધવાના માર્ગો ખોલે છે. તે શૈક્ષણિક અસમાનતા પણ ઘટાડે છે અને વધુ કુશળ, નવીનતા આધારિત અર્થતંત્રને ટેકો આપે છે.

વિદ્યા લક્ષ્મી યોજના- 2024માં શરૂ કરાયેલી આ પહેલ તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને ટેકો આપે છે, એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે નાણાકીય બાબતો ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધીની પહોંચમાં અવરોધ ન બને. તે એક સરળ, પારદર્શક, ડિજિટલ પ્રક્રિયા દ્વારા કોલેટરલ-મુક્ત, ગેરંટર-મુક્ત એજ્યુકેશન લોન ઓફર કરે છે. ₹8 લાખ સુધીની આવક ધરાવતા પરિવારોના વિદ્યાર્થીઓને 3% વ્યાજ સબસિડી મળે છે. 860 નિયુક્ત ગુણવત્તાયુક્ત સંસ્થાઓમાંથી એકમાં મેરિટના આધારે પ્રવેશ સુરક્ષિત હોવો જોઈએ. મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે, આ નાણાકીય તણાવ ઘટાડે છે અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ સુધી પહોંચ વિસ્તારે છે. તે વિદ્યાર્થીઓને ભારે પ્રારંભિક ખર્ચ અથવા ઉધાર લેવાના અવરોધો વિના આકાંક્ષાઓ પૂર્ણ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. ફેબ્રુઆરી 2025-ફેબ્રુઆરી 2026 દરમિયાન, ₹7,750+ કરોડની 60,600+ લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે, જેમાં પ્રથમ સેમેસ્ટર/વર્ષ માટે ₹1,400 કરોડ વિતરિત કરવામાં આવ્યા છે.

ભારતમાં વિદેશી યુનિવર્સિટીઓનો પ્રવાહ- ડેકિન યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઓફ વોલોન્ગોંગ જેવી અગ્રણી વૈશ્વિક યુનિવર્સિટીઓએ ગુજરાતના ગિફ્ટ સિટી (GIFT City)માં કેમ્પસ ખોલ્યા છે, જ્યારે યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉધેમ્પ્ટને ગુરુગ્રામમાં સ્થાપિત થઈ છે. આ કેમ્પસ વૈશ્વિક અભ્યાસક્રમ, ફેકલ્ટી અને શિક્ષણ પદ્ધતિઓને ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની નજીક લાવે છે. મધ્યમ વર્ગ માટે, આ વિદેશમાં અભ્યાસ કરવાના ઊંચા ખર્ચને ઘટાડે છે અને ફોરેન એક્સચેન્જના આઉટફ્લો (વિદેશી હૂંડિયામણની જાવક) ને મર્યાદિત કરે છે. તે દેશની અંદર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત ડિગ્રીઓ સુધી પહોંચ પણ વિસ્તારે છે. એકંદરે, આ પરવડે તેવી ક્ષમતામાં સુધારો કરે છે, વિકલ્પો વિસ્તૃત કરે છે અને વૈશ્વિક શિક્ષણ હબ તરીકે ભારતની સ્થિતિ મજબૂત કરે છે. 2025માં, યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) એ ઑસ્ટ્રેલિયા, ઇટાલી, યુનાઇટેડ કિંગડમ, યુએસએની 8 વિદેશી ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને લેટર ઓફ ઇન્ટેન્ટ (આશય પત્ર) જારી કર્યા છે. UGC એ આ સંસ્થાઓને બેંગલુરુ, મુંબઈ અને ચેન્નઈમાં તેમના કેમ્પસ ખોલવા માટે આવકાર્યા છે.

તબીબી શિક્ષણ- તબીબી માળખાકીય સુવિધાઓના વિસ્તરણથી મધ્યમ વર્ગ માટે ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્ય સંભાળ વધુ સુલભ અને સસ્તી બની છે. 31 માર્ચ 2026 સુધીમાં 818 એલોપેથી, 323 ડેન્ટલ અને 942 આયુષ કોલેજો સહિત 2,045થી વધુ મેડિકલ કૉલેજો ખૂલી છે. AIIMSની સંખ્યા ત્રણ ગણી થઈ ગઈ છે - દેશભરમાં 23 AIIMS કાર્યરત છે અથવા મંજૂર કરવામાં આવી છે. આ મુસાફરી ખર્ચ, પ્રતીક્ષા સમય અને ખર્ચાળ ખાનગી સંભાળ પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે.

નર્સિંગ પર પણ એટલું જ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. નવી મેડિકલ કૉલેજોની સાથે 157 નવી નર્સિંગ કોલેજો સ્થાપવામાં આવી રહી છે - જે વાર્ષિક આશરે 15,700 નર્સિંગ ગ્રેજ્યુએટ્સ ઉમેરે છે. માનસિક સ્વાસ્થ્ય મોરચે, ઉત્તર ભારતમાં એક NIMHANS-2 (નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ મેન્ટલ હેલ્થ એન્ડ ન્યુરો સાયન્સ) સ્થાપવામાં આવશે, જે તૃતીય માનસિક સંભાળમાં લાંબા સમયથી રહેલી ખામીને પુરી કરશે. રાંચી અને તેજપુરની સંસ્થાઓને પ્રાદેશિક સર્વોચ્ચ સંસ્થાઓ તરીકે અપગ્રેડ કરવામાં આવશે. જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં ઇમરજન્સી અને ટ્રોમા કેર ક્ષમતામાં 50%નો વધારો કરવામાં આવશે. બજેટ 2026-27માં, 17 નવી દવાઓ પર કસ્ટમ ડ્યુટીમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે, જેમાં ડ્યુટી-ફ્રી પર્સનલ ઇમ્પોર્ટ લિસ્ટ (કરમુક્ત વ્યક્તિગત આયાત સૂચિ)માં 7 વધારાના દુર્લભ રોગો ઉમેરવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત, પાંચ પ્રાદેશિક મેડિકલ વેલ્યુ ટુરિઝમ હબ મેડિકલ, શૈક્ષણિક, આયુષ અને પુનર્વસન સેવાઓને એકીકૃત કરશે — જે ભારતને સર્વગ્રાહી સંભાળ માટે વૈશ્વિક ગંતવ્ય તરીકે સ્થાન આપશે.

વધુમાં, બજેટ 2026-27માં ઉદારીકરણ રેમિટન્સ યોજના (LRS) હેઠળ શિક્ષણ અને તબીબી હેતુઓ માટે TCS (સ્ત્રોત પર વસૂલાયેલ કર) દર 5% થી ઘટાડીને 2% કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. વિદેશમાં શિક્ષણ અને તબીબી ખર્ચ પર TCSમાં ઘટાડો મધ્યમ વર્ગ પર નાણાકીય બોજ ઘટાડે છે.

ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (ITI) - ITI ભારતમાં લાંબા ગાળાના વ્યાવસાયિક શિક્ષણનો આધાર છે. ઉદ્યોગોને કુશળ કર્મચારીઓનો સતત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી તેમની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

આ ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે, PM-SETU (ઉન્નત ITIs દ્વારા પ્રધાનમંત્રી કૌશલ્ય અને રોજગાર પરિવર્તન) ઓક્ટોબર 2025માં કેન્દ્રિય પ્રાયોજિત યોજના તરીકે શરૂ કરવામાં આવી હતી જેનો અંદાજિત ખર્ચ ₹60,000 કરોડ હતો. મધ્યમ વર્ગ માટે, તે ગુણવત્તાયુક્ત વ્યાવસાયિક તાલીમ અને રોજગારની તકોની સુલભતામાં સુધારો કરે છે. તે મોંઘી ડિગ્રીઓની જરૂર વગર સ્થિર નોકરીઓ, સારી આવક અને કારકિર્દીની પ્રગતિના દરવાજા ખોલે છે.

સ્કીલ ઇન્ડિયા મિશન - 2015માં શરૂ કરાયેલ, આ મિશન ભારતને 'આત્મનિર્ભર' બનવામાં મદદ કરવાના સરકારના વિઝન સાથે સુસંગત છે. આ પહેલ એપ્રેન્ટિસશીપ તાલીમ, ટેકનિકલ ઇન્ટર્ન તાલીમ કાર્યક્રમો, ઓનલાઈન કૌશલ્ય અને ઘણું બધું પ્રદાન કરે છે. મુખ્ય યોજનાઓમાં પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના (PMKVY), જન શિક્ષણ સંસ્થાન (JSS), પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય એપ્રેન્ટિસશીપ પ્રમોશન યોજના (NAPS), અને કારીગર તાલીમ યોજના (CTS) શામેલ છે. 2022-2026 માટે સુધારેલ, આ પહેલ મધ્યમ વર્ગ માટે ઘણા માર્ગો ખોલે છે જે તેમના માટે યોગ્ય છે. તેનું પ્રાથમિક ધ્યાન ઉદ્યોગ-વિશિષ્ટ, ટૂંકા ગાળાના અને ડિજિટલ-મૈત્રીપૂર્ણ કૌશલ્ય અપગ્રેડેશન પર છે જેથી AI, IoT અને ઉચ્ચ-સ્તરીય સેવાઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં રોજગારની તકો વધે. આ કાર્યક્રમ મુખ્યત્વે સ્કિલ ઇન્ડિયા ડિજિટલ હબ (SIDH) પર આધારિત છે, જે અભ્યાસક્રમો, નોકરીની તકો અને એપ્રેન્ટિસશીપ કાર્યક્રમોની ઍક્સેસ પ્રદાન કરે છે.

માર્ચ 2026 સુધીમાં, PMKVY 4.0 હેઠળ 27.74 લાખ ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે, JSS હેઠળ 36.48 લાખ લાભાર્થીઓએ લાભ મેળવ્યો છે, અને NAPS દ્વારા 54.41 લાખ એપ્રેન્ટિસને પ્લેસમેન્ટ કરવામાં આવ્યું છે, જે તમામ ક્ષેત્રોમાં રોજગારની તકોને મજબૂત બનાવે છે.

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા - સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા પહેલ હેઠળ, સરકાર ત્રણ મુખ્ય યોજનાઓ અમલમાં મૂકી રહી છે - ફંડ ઓફ ફંડ્સ ફોર સ્ટાર્ટઅપ્સ (FFS), સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા સીડ ફંડ સ્કીમ (SISFS) અને ક્રેડિટ ગેરંટી સ્કીમ ફોર સ્ટાર્ટઅપ્સ (CGSS). આ યોજનાઓ વિવિધ ક્ષેત્રોના સ્ટાર્ટઅપ્સને તેમના વ્યવસાય ચક્રના વિવિધ તબક્કામાં ભંડોળની તકો પૂરી પાડે છે. 2016 માં, ફક્ત 502 સ્ટાર્ટઅપ્સને માન્યતા આપવામાં આવી હતી, જેનાથી 308 સીધી નોકરીઓ ઉભી થઈ હતી. માર્ચ 2026 સુધીમાં, 2.23 લાખથી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સને માન્યતા આપવામાં આવી છે, જેનાથી 23.3 લાખ સીધી નોકરીઓ ઉભી થઈ છે. આ ઝડપી વૃદ્ધિએ મધ્યમ વર્ગ માટે રોજગાર અને ઉદ્યોગસાહસિકતાની તકોનો વિસ્તાર કર્યો છે. વધુમાં, આ સ્ટાર્ટઅપ્સમાંથી લગભગ 48% માં ઓછામાં ઓછી એક મહિલા ડિરેક્ટર અથવા ભાગીદાર છે, જે વધતી જતી સમાવેશકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

વધુ સુવિધા માટે સરળ ડિજિટલ ગવર્નન્સ

ભારતનું ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) ઓળખ, બેંકિંગ અને કનેક્ટિવિટીના વિચારશીલ એકીકરણમાંથી વિકસિત થયું. આ JAM ટ્રિનિટી - જન ધન ખાતાઓ, આધાર અને વ્યાપક મોબાઇલ ઍક્સેસનું સ્વરૂપ લે છે. આ બધાએ સાથે મળીને ભારતના ડિજિટલ પરિવર્તનનો પાયો નાખ્યો, જેનાથી નાગરિકો અને સરકાર વચ્ચે સીધો અને ચકાસી શકાય તેવો જોડાણ શક્ય બન્યો.

JAM ટ્રિનિટી - પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના - 2014માં નાણાકીય સમાવેશ માટેના રાષ્ટ્રીય મિશન તરીકે શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતમાં દરેક બિન-બેન્કિંગ પુખ્ત વ્યક્તિને બેંક ખાતું, નાણાકીય ઓળખ અને ક્રેડિટ, વીમો અને પેન્શન જેવી આવશ્યક સેવાઓની ઍક્સેસ પ્રદાન કરવાનો છે. છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, તે વિશ્વની સૌથી મોટી નાણાકીય સમાવેશ પહેલોમાંની એક બની ગઈ છે. ખાતાઓની સંખ્યા 2015માં 147.2 મિલિયન હતી જે મે 2026 સુધીમાં વધીને 582.6 મિલિયન થઈ ગઈ છે. માર્ચ 2015માં થાપણો ₹15.670 કરોડથી વધીને મે 2026 સુધીમાં ₹3.01 લાખ કરોડ થઈ ગઈ છે. મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને આનો લાભ મળે છે, કારણ કે તેઓ સુરક્ષિત રીતે બચત કરી શકે છે, વળતર મેળવી શકે છે અને ક્રેડિટ, વીમો અને પેન્શન મેળવી શકે છે.

લગભગ એક દાયકા પહેલા, ગોવાના રેબેકા મેથ્યુને પેન્શન ચૂકવણીમાં વિલંબની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જ્યારે પૈસા આવ્યા ત્યારે પણ તે અનિશ્ચિત અને વચેટિયાઓ પર આધારિત હતું. જન ધન યોજનાએ આ અનુભવને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખ્યો. આજે, તેમનું પેન્શન દર મહિને સીધા તેમના બેંક ખાતામાં જમા થાય છે. કોઈ કમિશન નથી, કોઈ વિલંબ નથી અને ઓફિસોમાં વારંવાર મુલાકાત લેવાની જરૂર નથી. હવે, બેંક તરફથી એક સરળ સંદેશ તેમને ગૌરવ, આત્મવિશ્વાસ અને નાણાકીય સુરક્ષા આપે છે. જેમ રેબેકા કહે છે, "હું ક્યારેક પેન્શન વિશે ભૂલી જાઉં છું, પરંતુ પેન્શન મને ક્યારેય ભૂલતી નથી."

આધાર એ દેશભરના રહેવાસીઓ માટે બાયોમેટ્રિક-આધારિત ડિજિટલ ઓળખ પ્લેટફોર્મ રજૂ કર્યું. તે કાર્યક્ષમ સેવા વિતરણ માટે અનન્ય ઓળખ અને સુરક્ષિત પ્રમાણીકરણને સક્ષમ બનાવ્યું. મે 2026 સુધીમાં, 1.44 અબજથી વધુ આધાર નંબર જારી કરવામાં આવ્યા હતા. તેનો ઉપયોગ દર્શાવે છે કે તે આપણી રોજિંદા સિસ્ટમોમાં કેટલું ઊંડાણપૂર્વક જડિત થઈ ગયું છે. ફક્ત 2024-25 માં, 2,707 કરોડથી વધુ પ્રમાણીકરણ વ્યવહારો કરવામાં આવ્યા હતા. ઓળખ હવે પોર્ટેબલ છે. ચકાસણી લગભગ તાત્કાલિક છે. સેવાઓની ઍક્સેસ વધુ વિશ્વસનીય અને પારદર્શક બની છે.

85.5% ભારતીય પરિવારો ઓછામાં ઓછો એક સ્માર્ટફોન ધરાવતા હોવાથી, મોબાઇલ ફોન બેંકો, વર્ગખંડો અને જાહેર સેવાઓ સુધી પહોંચવાનું માધ્યમ બની ગયા છે. ખાસ કરીને, વાયરલેસ ટેલિફોન સબ્સ્ક્રાઇબર્સની સંખ્યા નવેમ્બર 2014 માં 937 મિલિયનથી વધીને ડિસેમ્બર 2025 ના અંત સુધીમાં 1258.7 મિલિયન થઈ ગઈ છે. વધુમાં, મોબાઇલ ફોનનું ઉત્પાદન 28 ગણું વધ્યું છે (2014-15 માં આશરે ₹0.18 લાખ કરોડથી 2024-25 માં આશરે ₹5.5 લાખ કરોડ).

મધ્યમવર્ગ માટે JAM ટ્રિનિટી (જનધન–આધાર–મોબાઇલ) નો સંયુક્ત અર્થ એ છે કે હવે મધ્યસ્થીઓ પર ઓછી નિર્ભરતા, સેવાઓની ઝડપી પહોંચ, લાભોના વિતરણમાં થતા લીકેજમાં ઘટાડો અને પોતાની નાણાકીય બાબતો પર વધુ નિયંત્રણ ઉપલબ્ધ થયું છે. આ પહેલ જીવન જીવવાની સરળતા (Ease of Living)માં વધારો કરે છે, નાણાકીય સુરક્ષાને મજબૂત બનાવે છે અને લોકોને ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં વધુ સક્રિય રીતે ભાગ લેવા માટે સશક્ત બનાવે છે.

ડિજિલોકર (DigiLocker) – વર્ષ 2015માં શરૂ કરાયેલ ડિજિલોકરનો હેતુ નાગરિકોને તેમની ડિજિટલ દસ્તાવેજ વૉલેટમાં પ્રમાણિત ડિજિટલ દસ્તાવેજોની સુલભતા આપીને ‘ડિજિટલ સશક્તિકરણ’ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. મધ્યમવર્ગ માટે ડિજિલોકર મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજોને ડિજિટલ સ્વરૂપે સંગ્રહિત કરવા અને ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં સરળતાથી ઍક્સેસ કરવાની સુવિધા આપે છે. તે કાગળના દસ્તાવેજો પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે, ભૌતિક દસ્તાવેજો ગુમાવવાના જોખમને દૂર કરે છે અને પ્રવેશ પ્રક્રિયા, બેંકિંગ તથા નોકરી માટેની અરજીઓ જેવી સેવાઓને વધુ ઝડપી અને સરળ બનાવે છે. 2 જૂન, 2026 સુધીમાં ડિજિલોકરના કુલ વપરાશકર્તાઓની સંખ્યા 69.9 કરોડ સુધી પહોંચી છે, જ્યારે વર્ષ 2015માં માત્ર 9.98 લાખ નોંધણીઓ થઈ હતી. મે 2026 સુધીમાં ડિજિલોકર દ્વારા 950 કરોડથી વધુ દસ્તાવેજો જારી કરવામાં આવ્યા છે.

 

UMANG એપ - 2017માં શરૂ કરાયેલ, UMANG (યુનિફાઇડ મોબાઇલ એપ્લિકેશન ફોર ન્યૂ-એજ ગવર્નન્સ) ભારતમાં મોબાઇલ ગવર્નન્સને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હતી. તે કેન્દ્ર, રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારી સંસ્થાઓની સેવાઓને ઍક્સેસ કરવા માટે સિંગલ-વિન્ડો મોબાઇલ અને વેબ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે. નાગરિકો EPFO ​​બેલેન્સ અને દાવાઓ, PAN-આધાર સેવાઓ, DigiLocker ની ઍક્સેસ, યુટિલિટી બિલ ચુકવણીઓ, પેન્શન સેવાઓ, પાસપોર્ટ સેવાઓ, ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ સેવાઓ, પરીક્ષા પરિણામો અને વધુ સહિતની વિશાળ શ્રેણીની સેવાઓ મેળવવા માટે UMANGનો ઉપયોગ કરે છે. UMANG એપ પર નોંધણીઓ સતત વધી રહી છે, જે 2017માં 0.24 કરોડથી વધીને 11.39 કરોડ (2 જૂન, 2026 સુધીમાં) થઈ ગઈ છે.

મધ્યમ વર્ગનું સશક્તિકરણ: વિકાસનો પાયો

છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, સરકાર મધ્યમ વર્ગના ઉત્થાન માટે સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે. તેની નીતિઓ અને સુધારાઓએ લાખો પરિવારોના રોજિંદા પડકારોને હળવા કર્યા છે. તેમણે નાણાકીય સુરક્ષા, રહેઠાણની સુલભતા, આરોગ્યસંભાળ અને કૌશલ્ય વિકાસની તકોને મજબૂત બનાવી છે. આ પ્રયાસો ભારતની વિકાસગાથામાં મધ્યમ વર્ગની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સમાનતા અને સુલભતાને પ્રોત્સાહન આપીને, સરકારે મધ્યમ આવક ધરાવતા પરિવારોમાં વધુ વિશ્વાસ જગાડ્યો છે. આ સુસંગત અભિગમથી લોકોના જીવનમાં સુધારો થયો છે અને ભવિષ્યની પ્રગતિ માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો છે.

સંદર્ભ

નાણાં મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2098352&reg=3&lang=2

www.indiabudget.gov.in/doc/budget_speech.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212593&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2221439&reg=6&lang=1

જળ શક્તિ મંત્રાલય

https://ejalshakti.gov.in/jjmreport/JJMIndia.aspx

આવાસ અને શહેરી બાબતો મંત્રાલય

sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU2133_IaL9i8.pdf?source=pqals

વીજળી મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2215187&reg=3&lang=2

આવાસ અને શહેરી બાબતોનું મંત્રાલય

sansad.in/getFile/annex/270/AS325_mzQ0A3.pdf?source=pqarshttps://pmay-urban.gov.in/

ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઈટી મંત્રાલય

https://www.myscheme.gov.in/schemes/pmbjp

રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય

https://janaushadhi.gov.in/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2242928&reg=3&lang=1#:~:text=for%20GLP%20compliance

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય કલ્યાણ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2189415&reg=46&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2165607&reg=3&lang=2

https://eatrightindia.gov.in/streetfoodhub/home

https://aam.mohfw.gov.in/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236917&reg=3&lang=1

ht tps://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2124334&reg=3&lang=2

chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://ncvbdc.mohfw.gov.in/Doc/National-Strategic-Plan-Malaria-2023-27.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2087878&reg=3&lang=2

https://aam.mohfw.gov.in/

કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222122&reg=3&lang=1

વાણિજ્ય મંત્રાલય અને ઉદ્યોગ

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2227597&reg=6&lang=1

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય

https://dst.gov.in/anusandhan-national-research-foundation-anrf

શિક્ષણ મંત્રાલય

https://sansad.in/getFile/annex/268/AU373_8QLBR4.pdf?source=pqars

આયુષ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221485&reg=3&lang=2

સંચાર મંત્રાલય

https://www.trai.gov.in/sites/default/files/2024-09/PR-TSD-Nov-07_01_15.pdf

ઈલેક્ટ્રોનિક્સ મંત્રાલય અને IT

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2224503&reg=3&lang=1

https://www.digilocker.gov.in/web/statistics

https://web.umang.gov.in/landing/dashboard

કેબિનેટ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2127411&reg=3&lang=2

આર્થિક બાબતો પર કેબિનેટ સમિતિ (CCEA)

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1919985&reg=3&lang=2

વિશ્વ બેંક

https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica

વિશ્વ આર્થિક ફોરમ

https://www.weforum.org/stories/2026/02/massive-urban-shift-in-india-consumer-growth-decentralizing/

નીતિ કમિશન

https://niti.gov.in/sites/default/files/2025-08/Electric-Vehicles-WEB-LOW-Report.pdf

https://niti.gov.in/sites/default/files/2026-01/Trade_Watch_Quarterly_April_June_Q1_FY26.pdf

www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/Health-Insurance-for-India%E2%80%99s-Missing-Middle_08-12-2021.pdf

https://niti.gov.in/sites/default/files/2026-05/School-Education-System-in-India.pdf

SBI

sbi.bank.in/documents/13958/14472/19012026_ભારત+ટૂંક સમયમાં+ઉચ્ચ+મધ્યમ+આવક+દેશ+બનશે_SBI+Research.pdf/a7c2377b-b58f-0bb6-21e0-af032519e73f?t=1768802982522

OECD

www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2019/05/under-pressure-the-squeezed-middle-class_f3fa7167/689afed1-en.pdf

https://oecd-development-matters.org/2019/05/07/look-east-instead-of-west-for-the-future-global-middle-class/

રાષ્ટ્રીય પુસ્તકાલય દવા

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12975087/

IBEF

https://www.ibef.org/government-schemes/skill-india

Twitter

https://x.com/PIB_India/status/1930216032368767432

YouTube

https://www.youtube.com/watch?v=gc7WZkS7ObM

https://www.youtube.com/watch?v=HplYaTTWY78

અન્ય

https://ddnews.gov.in/en/indias-health-insurance-premiums-cross-%E2%82%B91-2-lakh-crore-sector-grows-at-9/

https://ddnews.gov.in/en/a-decade-of-change-healthcare-access-improves-for-millions-in-the-middle-class/

https://ddnews.gov.in/en/inflation-tamed-unified-pension - યોજના શરૂ થયા પછી મધ્યમ વર્ગને મૂર્ત લાભ મળી રહ્યા છે/

https://ddnews.gov.in/en/indias-ev-sales-cross-2-3-million-in-2025-market-share-rises-to-8/

https://www.kotak.bank.in/en/stories-in-focus/loans/home-loan/home-loan-interest-rate-history-india.html

https://www.asianstudie s.org/publications/eaa/archives/the-middle-class-in-india-from-1947-to-the-present-and-beyond/

ક્રોમ-એક્સટેન્શન://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://docs.iza.org/dp15410.pdf

https://www.price360.in/expertview/the-rise-of-indias-middle-class-a-force-to-reckon-with/

PIB સંગ્રહ

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157872&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155151&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=158466&NoteId=158466&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=

 

****

 

SM/BS/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com

(Explainer ID: 158753) आगंतुक पटल : 9
Provide suggestions / comments