पत्र सूचना कार्यालय

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಚಲನಶೀಲತೆ: ಬೇಡಿಕೆ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ನೀತಿ ಕ್ರಮಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ

ಪರಿಸರದ ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ನೀರು ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ವಿವಿಧ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಲಭ್ಯತೆ, ವಿತರಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿವೆ. ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗವು ನಡೆಸಿದ “ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯ ಮರು-ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ, 2019” ಎಂಬ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸರಾಸರಿ ಸುಮಾರು 3,880 ಶತಕೋಟಿ ಘನ ಮೀಟರ್ ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆವಿಯಾಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಶಗಳಂತಹ ನೈಸರ್ಗಿಕ ನಷ್ಟಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿದ ನಂತರ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣವು 1,999.20 ಬಿಸಿಎಂ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಒಂದು ದೇಶದ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ತಲಾ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ನಿರಂತರ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದಾಗಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಲಾ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ, ಇದು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡಾ 17.5 ರಷ್ಟನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಶೇಕಡಾ 11.6 ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 80 ರಿಂದ 90 ರಷ್ಟು ಕೃಷಿ ವಲಯದ ಪಾಲಾಗಿದೆ.

ಸೀಮಿತ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಒತ್ತಡವು ಅಂತರ್ಜಲ ಮಟ್ಟ ಕುಸಿಯಲು, ಕಾಲೋಚಿತ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಗೆ ಮತ್ತು ನೀರು ಹಂಚಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸವಾಲುಗಳು ಸರಬರಾಜು ಆಧಾರಿತ ವಿಧಾನದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು, ಬೇಡಿಕೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಯೋಜಿತ ಜಲ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಅಸಮರ್ಪಕ ವಿತರಣೆಯು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆ, ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಮುನ್ನಿತ್ಯೂತಕವಾಗಿರುವ ಜಲ-ಒತ್ತಡದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ 'ಜಲ ಆಯವ್ಯಯ' ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹನಿಯ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ: ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು

ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ಘಟಕದೊಳಗೆ (ಗ್ರಾಮ, ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ, ಬ್ಲಾಕ್ ಅಥವಾ ಜಿಲ್ಲೆ ಸೇರಿದಂತೆ) ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯೊಂದಿಗೆ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುವುದು ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.

ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಮಳೆ, ಮೇಲ್ಮೈ ನೀರು ಹರಿವು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲ ಮರುಪೂರಣ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ನೀರಿನ ಒಳಹರಿವಿನ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವನ್ನು, ಬಾಷ್ಪೀಕರಣ, ನೀರಿನ ಹರಿವು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲ ಹೊರಹರಿವಿನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋಲಿಸಿ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಮೂಲಭೂತ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಆಚೆಗೆ, ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೇಲ್ಮೈ ನೀರು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವಿನ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆ, ಮಳೆ ಮತ್ತು ಮರುಪೂರಣದಲ್ಲಿನ ಕಾಲೋಚಿತ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಹಾಗೂ ಕೃಷಿ, ನಗರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬಳಕೆಯಂತಹ ಮಾನವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಇದನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ತೋಟಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಡೀ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ನದಿ ಪಾತ್ರಗಳವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಯ ಮಾದರಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಆಯಾ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಜಲ ನಿರ್ವಹಣಾ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅಂತರ್ಜಲ ಕುಸಿತ, ಕಾಲೋಚಿತ ಕೊರತೆ, ಪ್ರವಾಹಗಳು ಅಥವಾ ಹವಾಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಯೋಜನೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಡಳಿತದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ, ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವು ಮಾಹಿತಿ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಪುರಾವೆ ಆಧಾರಿತ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ನೀರಿನ ಮಿಗುತೆ (ಹೆಚ್ಚುವರಿ) ಮತ್ತು ಕೊರತೆಯಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕೃಷಿ, ಗೃಹಬಳಕೆ, ಜಾನುವಾರು ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಾದ್ಯಂತ ದಕ್ಷತೆಯಿಂದ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಜಲ ಆಯವ್ಯಯದ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳ ನೀರಿನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವುದು ಸಮಗ್ರ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗವು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೇಡಿಕೆಯ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ನೀರಿನ ಬೇಡಿಕೆಯು 2050 ರ ವೇಳೆಗೆ 807 ಬಿಸಿಎಂ ತಲುಪಬಹುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ. ಈ ಅಂದಾಜುಗಳು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಯೋಜನೆ ಹಾಗೂ ಬೇಡಿಕೆ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ.

ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಾಹಿತಿ ಆಧಾರಿತ ಬೆಳೆ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ನೀರಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸೂಕ್ತ ಬೆಳೆಗಳ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ನೀರಾವರಿ ಹಾಗೂ ಬಿತ್ತನೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ನಬಾರ್ಡ್ ಬೆಂಬಲಿತ ಸಮುದಾಯ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯ ಉಪಕ್ರಮಗಳ ಪುರಾವೆಗಳು, ನೀರಾವರಿ ಲಭ್ಯತೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಬೆಳೆಗಳ ಆಯ್ಕೆಯು ಅಪಾಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಜೊತೆಗೆ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

2019ರ ಜಾನುವಾರು ಜನಗಣತಿಯು 2012 ರಲ್ಲಿದ್ದ 51.2 ಕೋಟಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು 53.6 ಕೋಟಿಗೆ ಅಂದರೆ ಶೇಕಡಾ 4.6 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ತೋರಿಸಿದೆ. ಹಿಂದಿನ 2012ರ ಜನಗಣತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಹಸುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಶೇಕಡಾ 18 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಜಾನುವಾರುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿನ ಈ ಹೆಚ್ಚಳವು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಮೇವು ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ನೀರಿನ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವು ಜಾನುವಾರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಂತಹ ಪೂರಕ ವಲಯಗಳ ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮಾಣಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಜಾನುವಾರುಗಳ ನೀರಿನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಒಟ್ಟಾರೆ ನೀರಿನ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸಮತೋಲಿತ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಮೂಲಕ ಇದು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಜಲ ಆಯವ್ಯಯದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕೀಕರಣ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಷನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ತಳಮಟ್ಟದ ಕ್ರಮಗಳು

 ಅಟಲ್ ಭೂಜಲ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲ ಮಿಷನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಸುಸ್ಥಿರ ಜಲ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಟಲ್ ಭೂಜಲ ಯೋಜನೆ

2019 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಅಟಲ್ ಭೂಜಲ ಯೋಜನೆಯು, ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಜಲ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನವಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅಂತರ್ಜಲದ ತೀವ್ರ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಏಳು ರಾಜ್ಯಗಳ 229 ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ (ಪೈಲಟ್) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಂತರ್ಜಲ ಕುಸಿತದ ಮಟ್ಟ, ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸನ್ನದ್ಧತೆ, ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಜಲ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಅಂತರ್ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿನ ಪೂರ್ವ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಯಾ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳೇ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿಗಳ ಅಂತಿಮ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಿವೆ. 2023-24 ಮತ್ತು 2024-25 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 229 ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 180 ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳು ಅಂತರ್ಜಲ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ.

ಈ ಯೋಜನೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಗೋಕಟ್ಟೆ, ಬಾವಡಿ, ಜೊಹಾದ್, ಟಂಕಾ, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಮತ್ತು ದಿಗ್ಗಿಯಂತಹ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪುನಶ್ಚೇತನ ಮತ್ತು ಬಲವರ್ಧನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸರಿಸುಮಾರು 81,700 ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಮತ್ತು ಮರುಪೂರಣ ರಚನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ನವೀಕರಿಸುವುದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಿದ್ದು, ಭಾಗವಹಿಸುವ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿಗಳಾದ್ಯಂತ 8,203 ಜಲ ಆಯವ್ಯಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ 1.25 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು 9 ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ ಆಧಾರಿತ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಹನಿ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ತುಂತುರು ನೀರಾವರಿ, ಮಲ್ಚಿಂಗ್ (ಹೊದಿಕೆ ವಿಧಾನ) ಹಾಗೂ ಬೆಳೆ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣದಂತಹ ದಕ್ಷ ಜಲ-ಬಳಕೆ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲ ಮಿಷನ್

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲ ಮಿಷನ್, ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವು ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಜಲ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದ್ಯತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲ ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ “ನಾರಿ ಶಕ್ತಿ ಸೆ ಜಲ ಶಕ್ತಿ” ಉಪಕ್ರಮವು ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳು, ನೀರು ಬಳಕೆದಾರರ ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಗುಂಪುಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಮಹಿಳಾ ನೇತೃತ್ವದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಉಧಮ್ ಸಿಂಗ್ ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಲ ಜೀವನ್ ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1,645 ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ, 300 ಮಹಿಳಾ ನೇತೃತ್ವದ ಗ್ರಾಮ ನೀರು ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸಮಿತಿಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳಿಂದ 105 ಜಾಗೃತಿ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗೆ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯದ ಸರಳೀಕರಣ: ವರುಣಿ ವೆಬ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್

ವರುಣಿ ವೆಬ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಬ್ಲಾಕ್-ಮಟ್ಟದ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾದ ಹಾಗೂ ಬಳಕೆದಾರ ಸ್ನೇಹಿ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಳೆ, ಭೂಬಳಕೆ, ಬೆಳೆ ಪದ್ಧತಿಗಳು, ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಅಧಿಕೃತ ಸರ್ಕಾರಿ ಪೋರ್ಟಲ್‌ಗಳಿಂದ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಪಡೆದ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ತರುವಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಅಂತರ್ನಿರ್ಮಿತ ಗಣಕೀಕೃತ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 'ವರುಣಿ' ವೆಬ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಅನ್ನು (https://wasca.in/index) ಇಂಡೋ-ಜರ್ಮನ್ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಯೋಜನೆಯಾದ “ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಲ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ” ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಲ ಶಕ್ತಿ ಸಚಿವಾಲಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ನೀತಿ ಆಯೋಗದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ವರುಣಿ ವೆಬ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಒಂದು ಚಕ್ರ ಆಧಾರಿತ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಮಗ್ರ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು (ಪೂರೈಕೆ) ನೀರಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳೊಂದಿಗೆ (ಬೇಡಿಕೆ) ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬ್ಲಾಕ್ ನೀರಿನ ಮಿಗುತೆ (ಹೆಚ್ಚುವರಿ) ಅಥವಾ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ ಮತ್ತು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದರ್ಭೋಚಿತ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲಾ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಮೂಲಕ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಮೂಲಕ ಹಸ್ತಚಾಲಿತ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು) ಕನಿಷ್ಠಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನೀರಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಮತ್ತು ಆಯಾ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಅಂತರ್ಜಲ ಮರುಪೂರಣ ಮತ್ತು ದಕ್ಷ ನೀರಾವರಿ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಅಳವಡಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಮಾಹಿತಿ ಆಧಾರಿತ ಆಯ್ಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಜಲ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಬಲವರ್ಧನೆ

ನೀರು ಒಂದು ಸೀಮಿತ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಉತ್ತಮ ನಿರ್ವಹಣೆ, ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಕೃಷಿ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಒತ್ತಡಗಳಿಂದಾಗಿ, ವಿಭಜಿತ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು ಸಮಗ್ರ ಹಾಗೂ ದತ್ತಾಂಶ ಆಧಾರಿತ ಜಲ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವು ಒಂದು ಪರಿವರ್ತನಾ ಸಾಧನವಾಗಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸ್ಥಳೀಯ ನೀರಿನ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ಪುರಾವೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯ ಜಲ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಸಮುದಾಯದ ನೇತೃತ್ವದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮತ್ತು 'ವರುಣಿ'ಯಂತಹ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಇದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹಿವಾರೆ ಬಜಾರ್‌ನ ಯಶಸ್ವಿ ಮಾದರಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅಟಲ್ ಭೂಜಲ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲ ಮಿಷನ್‌ನಂತಹ ಬೃಹತ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳವರೆಗೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿವೆ. ನೀತಿ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಸಮ್ಮಿಲನವು ಜಲ-ಒತ್ತಡದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇವು ತೋರಿಸಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಜಲ ಸುರಕ್ಷತೆ, ಕೃಷಿ ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳ ಯೋಜನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಲ ಆಯವ್ಯಯವನ್ನು ಸಾಂಸ್ಥಿಕಗೊಳಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

References

NITI Aayog

• https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2025-11/Water_Budgeting.pdf
• https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-08/COMPENDIUM-OF-BEST-PRACTICES-IN-WATER-MANAGEMENT-3.0_Water-Resources-Vertical_2_8_23.pdf
• https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-03/CompositeWaterManagementIndex.pdf

Ministry of Jal Shakti

• https://nwm.gov.in/sites/default/files/A%20note%20on%20State%20Water%20Budgeting%2019.3.2018.pdf

• https://nwm.gov.in/nari-shakti-se-jal-shakti
• https://sansad.in/getFile/annex/266/AU2320_quD2Mi.pdf?source=pqars
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2153573&reg=3&lang=2
• https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2974318/1/AU1028.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155030&&reg=3&lang=2

Ministry of Finance

• https://www.nabard.org/auth/writereaddata/File/20%20_WATER_BUDGETING.pdf
• https://icrier.org/pdf/Water_Productivity_Mapping_of_Major_Indian_Crops.pdf

United Nations

• https://www.unwomen.org/sites/default/files/2024-09/progress-on-the-sustainable-development-goals-the-gender-snapshot-2024-en.pdf
• https://www.un.org/sustainabledevelopment/water-and-sanitation/

Click here to see pdf 

*****