पत्र सूचना कार्यालय

પરિચય

ભારતના બંધો સિંચાઈ, જળવિદ્યુત ઉત્પાદન, પૂર નિયંત્રણ, પીવાના પાણી પુરવઠા અને એકંદર પાણીની સુરક્ષામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. દાયકાઓથી, બંધોએ સમગ્ર દેશમાં કૃષિ વિકાસ, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને સામાજિક-આર્થિક પ્રગતિમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે.

જેમ જેમ મોટી સંખ્યામાં બંધોની ઉંમર અને આબોહવાની પરિવર્તનશીલતા વધે છે, તેમ તેમ તેમના પુનર્વસન, કાર્યકારી સલામતી અને લાંબા ગાળાની સ્થિતિસ્થાપકતાનો મુદ્દો મહત્વપૂર્ણ બને છે. ભારત સરકાર માળખાકીય પુનર્વસન, સંસ્થાકીય સુધારાઓ, ડિજિટલ દેખરેખ પ્રણાલીઓ અને જોખમ-આધારિત સલામતી વ્યવસ્થાપનને સંયોજિત કરીને એક વ્યાપક અભિગમ દ્વારા આનો ઉકેલ લાવે છે.

ભારતમાં બંધોની સ્થિતિ

ભારત આજે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી મોટા બંધ પોર્ટફોલિયોમાંના એકનું સંચાલન કરે છે. તે વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમે છે, જેમાં 6628 ચોક્કસ બંધ છે, જેમાંથી 6,545 કાર્યરત છે અને 83 બાંધકામ હેઠળ છે. આ બંધોની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા લગભગ 330 અબજ ઘન મીટર છે. રાષ્ટ્રીય ખોરાક, ઊર્જા અને પાણીની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે તે મહત્વપૂર્ણ છે.

આ બંધોમાંથી લગભગ 26% (1,681 બંધ) 50 વર્ષથી વધુ જૂના છે. આમાં 291 બંધો 100 વર્ષથી વધુ જૂના છે. લગભગ 42 % બંધો 25-50 વર્ષની વય શ્રેણીમાં આવે છે. ભારતનો સૌથી જૂનો, તમિલનાડુમાં આવેલો કલ્લાનાઈ (ગ્રાન્ડ અનિકટ ) લગભગ 2000 વર્ષથી કાર્યરત છે - જે ટકાઉ એન્જિનિયરિંગ અને જાળવણી દર્શાવે છે.

આ બંધોમાંથી આશરે 98.5% (6,448 બંધ) રાજ્ય સરકારોની માલિકીના છે. કેન્દ્ર સરકારના જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (પીએસયુ) 49 બંધ (અથવા 0.7%) ધરાવે છે; ખાનગી સંસ્થાઓ 36 બંધ (અથવા 0.6%) ધરાવે છે, અને કેન્દ્ર સરકાર 12 બંધ (અથવા 0.2%) ધરાવે છે. મહારાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ બંધ છે, ત્યારબાદ મધ્યપ્રદેશ, ગુજરાત, છત્તીસગઢ, રાજસ્થાન, કર્ણાટક અને ઓડિશાનો ક્રમ આવે છે.

જૂનું માળખું, કાંપ, બદલાતા પાણીના પ્રવાહના પેટર્ન અને વધતા જતા વાતાવરણ પરિવર્તનને કારણે બંધોના વ્યવસ્થિત જાળવણી અને સલામતી વ્યવસ્થાપનની જરૂરિયાત વધુ વધી છે. ભારતના 439 જળાશયોના વિશ્લેષણ (CWC ડેટા અનુસાર) દર્શાવે છે કે આ જળાશયોની સરેરાશ ઉંમર 42 વર્ષ છે, અને તેમની કુલ પાણી સંગ્રહ ક્ષમતામાં સરેરાશ 19% ઘટાડો થયો છે. સંગ્રહમાં સરેરાશ વાર્ષિક નુકસાન 0.74% હોવાનો અંદાજ છે, જે પ્રતિ જળાશય પ્રતિ વર્ષ આશરે 1.81 MCM જેટલું છે.

બંધ પુનર્વસન અને સુધારણા કાર્યક્રમ (DRIP)

મુખ્ય પહેલ, ડેમ રિહેબિલિટેશન એન્ડ ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ પ્રોજેક્ટ (DRIP), માળખાકીય સમારકામ, સ્પિલવે અને ગેટ્સના આધુનિકીકરણ અને અદ્યતન મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સની સ્થાપના દ્વારા હાલના ડેમોની સલામતી અને સંચાલન કામગીરીમાં સુધારો કરવા માટે ત્રણ તબક્કામાં અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે. DRIP વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી મોટા ડેમ રિહેબિલિટેશન કાર્યક્રમોમાંનો એક છે , જે બંધ સલામતી વ્યવસ્થાપન માટે વ્યવસ્થિત અને જોખમ-આધારિત અભિગમ તરફ ભારતના પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

DRIP તબક્કો I (2012-2021)

DRIP તબક્કો I એપ્રિલ 2012માં વિશ્વ બેંકના સમર્થનથી શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમમાં ઝારખંડ, કર્ણાટક, કેરળ, મધ્યપ્રદેશ, ઓડિશા, તમિલનાડુ અને ઉત્તરાખંડ એમ સાત રાજ્યોના 223 બંધોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. આ કાર્યક્રમે ભાગ લેનારા રાજ્યો અને એજન્સીઓમાં બંધ સલામતી પ્રથાઓ અને સંસ્થાકીય ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું હતું. પૂર સમીક્ષાઓ, બંધ આરોગ્ય નિરીક્ષણો અને પુનર્વસન દરખાસ્તોને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા અને 223 બંધો માટે તેનો અમલ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં 144 બંધો માટે પુનર્વસન કાર્યો સોંપવામાં આવ્યા હતા. આ કાર્યક્રમ આના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતો હતો:

• બંધ માળખાઓનું પુનર્વસન અને આધુનિકીકરણ.
• બંધ સલામતી નિરીક્ષણો અને મૂલ્યાંકન.
• કટોકટી કાર્ય યોજનાઓ (EAPs) નો વિકાસ.
• ક્ષમતા નિર્માણ અને તાલીમ કાર્યક્રમો.
• ડેમ હેલ્થ એન્ડ રિહેબિલિટેશન મોનિટરિંગ એપ્લિકેશન (DHARMA) ની રજૂઆત.

DRIP તબક્કો II અને III

DRIP તબક્કો II અને III ઓક્ટોબર, 2021માં કાર્યરત થયો હતો. તબક્કો-II યોજના વિશ્વ બેંક અને AIIB દ્વારા સહ-નાણાંકીય સહાય પૂરી પાડવામાં આવી છે. કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચ ₹10,211 કરોડ છે (તબક્કો II: ₹5,107 કરોડ ; તબક્કો III: ₹5,104 કરોડ ), જેમાં ₹7,000 કરોડ બાહ્ય લોન તરીકે અને ₹3,211 કરોડ ભાગ લેનારા રાજ્યો અને કેન્દ્રીય એજન્સીઓ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવશે. તબક્કો II અને III એકસાથે 10 વર્ષ સુધી ચાલશે, દરેક તબક્કો છ વર્ષ સુધી ચાલુ રહેશે જેમાં બે વર્ષ ઓવરલેપ થશે. 191 બંધો માટે પુનર્વસન દરખાસ્તો (પ્રોજેક્ટ સ્ક્રીનીંગ ટેમ્પ્લેટ્સ - PSTs), જેની રકમ ₹5,053 કરોડ છે તેને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. 31 માર્ચ 2025 સુધી DRIPII હેઠળ કુલ ખર્ચ ₹2,225 કરોડ છે , જેમાં 43 બંધો પર મુખ્ય ભૌતિક પુનર્વસન કાર્યો પૂર્ણ થયા છે.

આ યોજનામાં 19 રાજ્યો અને ત્રણ કેન્દ્રીય એજન્સીઓ (CWC, ભાખરા બિયાસ મેનેજમેન્ટ બોર્ડ અને દામોદર વેલી કોર્પોરેશન)ના 736 બંધોનો સમાવેશ થાય છે. DRIP તબક્કા II અને III હેઠળ સલામતી સુધારણા માટે આયોજિત મુખ્ય બંધોમાં સામેલ છે: ભાખરા બંધ (હિમાચલ પ્રદેશ), રણજીત બંધ (હિમાચલ પ્રદેશ), સાગર ડેમ (પંજાબ), એનટીઆર સાગર ( તેલંગાણા ), નાગાર્જુન સાગર ડેમ ( તેલંગાણા ), ગાંધી સાગર ડેમ (મધ્યપ્રદેશ), કડાણા (ગુજરાત), જીરગો ડેમ (ઉત્તર પ્રદેશ), ઇમ્ફાલ બેરેજ (મણિપુર), મિન્તદુલેશકા ડેમ (મેઘાલય), સિલાબતી બેરેજ (પશ્ચિમ બંગાળ) અને ગાયત્રી ડેમ (પશ્ચિમ બંગાળ) વગેરે.

DRIP તબક્કા II અને IIIમાં ચાર ઘટકો છે:

• સલામતી અને કામગીરી સુધારવા માટે બંધ અને તેની સાથે સંકળાયેલ માળખાઓનું પુનર્વસન.
• રાજ્ય અને કેન્દ્રિય સ્તરે બંધ સુરક્ષા પ્રણાલીઓને વધારવા માટે સંસ્થાકીય મજબૂતીકરણ.
• ટકાઉ કામગીરી અને જાળવણીને ટેકો આપવા માટે આવક સર્જનના પગલાં.
• અસરકારક અમલીકરણ માટે પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ.

સંસ્થાકીય માળખું: ડેમ સલામતી અધિનિયમ, 2021

ડેમ સેફ્ટી એક્ટ- 2021, 30 ડિસેમ્બર 2021ના રોજ અમલમાં આવ્યો અને દેશભરમાં ચોક્કસ બંધોની દેખરેખ, નિરીક્ષણ, સંચાલન અને જાળવણી માટે એક વ્યાપક માળખું પૂરું પાડે છે. કાયદા હેઠળ ઉલ્લેખિત બંધનો અર્થ એવો બંધ છે જેની ઊંચાઈ 15 મીટરથી વધુ હોય અથવા જો તે નિર્ધારિત ટેકનિકલ માપદંડોને પૂર્ણ કરે તો 10 થી 15 મીટરની ઊંચાઈ વચ્ચે હોય. કાયદા હેઠળની વિવિધ જોગવાઈઓનું પાલન હવે ચોક્કસ સમયમર્યાદા સાથે બંધ માલિકોની વૈધાનિક જવાબદારીઓ બની ગઈ છે.

તે ચાર-સ્તરીય સંસ્થાકીય પદ્ધતિ સ્થાપિત કરે છે જેમાં સામેલ છે: રાષ્ટ્રીય બંધ સલામતી સમિતિ (NCDS) સર્વોચ્ચ સંસ્થા તરીકે, રાષ્ટ્રીય બંધ સલામતી સત્તામંડળ (NDSA) નિયમનકારી અને અમલીકરણ શાખા તરીકે, રાજ્ય બંધ સલામતી સમિતિઓ (SCDS), અને રાજ્ય સ્તરે દેખરેખ, નિરીક્ષણ અને પાલન માટે જવાબદાર રાજ્ય બંધ સલામતી સંગઠનો (SDSO). બધા 31 બંધ માલિકી ધરાવતા રાજ્યોએ SDSOની રચના કરી છે.

આ કાયદામાં નિયમિત નિરીક્ષણ, ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશન સિસ્ટમ્સની સ્થાપના, વ્યાપક બંધ સલામતી મૂલ્યાંકન, જોખમ મૂલ્યાંકન અભ્યાસ, પ્રવાહ આગાહી, પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી, જળાશયોનું સંકલિત સંચાલન, જોખમ સંભવિતતા અને સંચાલન અને જાળવણી માર્ગદર્શિકા અને કટોકટી કાર્ય યોજનાઓ (EAPs) ની તૈયારી સહિતની મુખ્ય સલામતી જોગવાઈઓ ફરજિયાત કરવામાં આવી છે. તે બંધ માલિકો પર જાળવણી અને સમારકામ માટે પૂરતા ભંડોળ ફાળવવાની જવાબદારી પણ મૂકે છે, જેનાથી સલામતી પાલનને સતત નાણાકીય જોગવાઈ સાથે જોડવામાં આવે છે.

કેટલીક મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં સામેલ છે:

• ડેમ હેલ્થ એન્ડ રિહેબિલિટેશન મોનિટરિંગ એપ્લિકેશન (DHARMA) પ્લેટફોર્મ પર તમામ 6,628 નિર્દિષ્ટ બંધોની નોંધણી.
• સુધારેલ બંધ સલામતી દેખરેખ અને ડેટા વ્યવસ્થાપન માટે DHARMA વેબ-આધારિત પ્લેટફોર્મ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશનનો પ્રારંભ.
• આશરે 13,000 ડેમ નિરીક્ષણો હાથ ધરવા, જેનો રેકોર્ડ ડિજિટલ રીતે જાળવવામાં આવે છે.
• વેબ-આધારિત મૂલ્યાંકન સાધનનો ઉપયોગ કરીને દેશભરમાં નિર્દિષ્ટ બંધોના ઝડપી જોખમ તપાસનો અમલ. અત્યાર સુધીમાં, 5553 નિર્દિષ્ટ બંધો માટે આ કવાયત પૂર્ણ થઈ ગઈ છે.
• ડેમ સેફ્ટી એક્ટ, 2021 હેઠળ સત્તાવાર ગેઝેટમાં 20 નિયમોનું પ્રકાશન.
• જયપુરમાં MNIT ખાતે બંધોની ભૂકંપ સલામતી માટે રાષ્ટ્રીય કેન્દ્રની સ્થાપના.

ડેમ સલામતી પર રાષ્ટ્રીય સમિતિ (NCDS)

NCDSએ ડેમ સેફ્ટી એક્ટ, 2021 હેઠળ સર્વોચ્ચ નીતિ સંસ્થા છે, જે દેશભરમાં સમાન ડેમ સેફ્ટી ધોરણો સુનિશ્ચિત કરવા માટે નીતિઓ ઘડવા અને નિયમોની ભલામણ કરવા માટે જવાબદાર છે. તે ડેમ નિષ્ફળતા સંબંધિત આપત્તિઓને રોકવા અને ડેમ સેફ્ટીના ધોરણો જાળવવા માટે જરૂરી હોય તેવા પ્રથમ અનુસૂચિમાં ઉલ્લેખિત કાર્યો કરે છે. તે ડેમ સંબંધિત આપત્તિઓને રોકવા માટે તકનીકી અને નિયમનકારી માપદંડો સ્થાપિત કરીને રાષ્ટ્રીય ડેમ સેફ્ટી માળખાને માર્ગદર્શન આપે છે . ફેબ્રુઆરી 2022માં તેની રચના થઈ ત્યારથી, NCDS એ અગિયાર (11) બેઠકો યોજી છે અને ડેમ સેફ્ટી માટે નિયમનકારી માળખાને મજબૂત બનાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે.

રાષ્ટ્રીય બંધ સલામતી સત્તામંડળ (NDSA)

NDSA, બીજા અનુસૂચિમાં ઉલ્લેખિત કાર્યો કરશે જે રાષ્ટ્રીય સમિતિ દ્વારા નિર્દિષ્ટ બંધોની યોગ્ય દેખરેખ, નિરીક્ષણ અને જાળવણી માટે વિકસિત નીતિ, માર્ગદર્શિકા અને ધોરણોને અમલમાં મૂકવા માટે જરૂરી હોઈ શકે છે.

રાજ્ય-સ્તરીય સંસ્થાઓ અને ડેમ માલિકો

ડેમ સેફ્ટી એક્ટ - 2021, ડેમ સેફ્ટી પર રાજ્ય સમિતિઓ (SCDS)ની રચના અને રાજ્ય ડેમ સેફ્ટી ઓર્ગેનાઇઝેશન (SDSOs)ની સ્થાપનાને ફરજિયાત બનાવે છે. ચોક્કસ બંધ ધરાવતા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ કાયદા અનુસાર SCDS અને SDSOsની સ્થાપના કરી છે. SDSOs તેમના અધિકારક્ષેત્રમાં આવેલા તમામ ચોક્કસ બંધોની કાયમી દેખરેખ, નિરીક્ષણ અને દેખરેખ માટે જવાબદાર છે; ડેમ ડેટાબેઝની જાળવણી; NDSA દ્વારા નિર્ધારિત માપદંડો અનુસાર બંધોનું નબળાઈ અને જોખમ વર્ગીકરણ; અને બંધ માલિકોને સુધારાત્મક સલામતી પગલાંની ભલામણ.

ડેમ માલિકો કાયદા હેઠળ વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ માટે બંધાયેલા છે, જેમાં અન્ય બાબતોની સાથે સામેલ છે:

• દરેક બંધ પર એક બંધ સુરક્ષા એકમ સ્થાપિત કરો.
• ચોમાસા પહેલા અને ચોમાસા પછીના નિરીક્ષણો કરો, તેમજ કોઈપણ આફત અથવા સંકટના સંકેત દરમિયાન અથવા પછી નિરીક્ષણો કરો.
• જાળવણી અને સમારકામ માટે ભંડોળ ફાળવો.
• કટોકટી કાર્ય યોજના તૈયાર કરો.
• ચોક્કસ અંતરાલો પર જોખમ મૂલ્યાંકન અભ્યાસ હાથ ધરો.
• તકનીકી દસ્તાવેજોનું સંકલન કરો.
• નિયમિત અંતરાલે નિષ્ણાત પેનલ દ્વારા વ્યાપક બંધ સલામતી મૂલ્યાંકન કરો.
• હાઇડ્રો-મીટિઓરોલોજિકલ સ્ટેશનો અને સિસ્મોલોજીકલ સ્ટેશનોની સ્થાપના.
• બંધ સલામતી માટે સાધનોની સ્થાપના
• પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલી સ્થાપિત કરો.

ફરજિયાત નિરીક્ષણો

24.04.2024ના રોજ સૂચિત નિયમન મુજબ ડેમ માલિકોને બધા નિર્દિષ્ટ બંધોનું પૂર્વ-ચોમાસા અને ચોમાસા પછીનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ફરજિયાત કરવામાં આવ્યા છે. ચોમાસા પહેલા અને ચોમાસા પછીના નિરીક્ષણોના આધારે, તેમને ત્રણ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. શ્રેણી I માં ગંભીર ખામીઓ દર્શાવે છે જે દૂર કરવામાં ન આવે તો નિષ્ફળતા તરફ દોરી શકે છે. શ્રેણી II માં મુખ્ય ખામીઓ ધરાવતા બંધનો સમાવેશ થાય છે જેને તાત્કાલિક સુધારાત્મક પગલાં લેવાની જરૂર છે. શ્રેણી III માં નાની અથવા કોઈ ખામીઓ ધરાવતા બંધનો સમાવેશ થાય છે. 2025 માટે ચોમાસા પછીના નિરીક્ષણોના આધારે, 3 બંધ શ્રેણી I હેઠળ આવે છે અને 188 બંધ શ્રેણી II હેઠળ આવે છે. બંધની શ્રેણીના આધારે, સમયમર્યાદામાં ડેમ માલિકો દ્વારા યોગ્ય ઉપચારાત્મક પગલાં લેવામાં આવે છે.

ક્ષમતા નિર્માણ

IIT રૂરકી ખાતે ડેમ સેફ્ટી પર સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ (CoEs)ની સ્થાપના કરવામાં આવી રહી છે જેમાં સિસ્મિક હેઝાર્ડ મેપિંગ અને રિઝર્વોયર સેડિમેન્ટેશનને ફોકસ ક્ષેત્રો તરીકે, IISc બેંગ્લોર ખાતે ડેમના વ્યાપક જોખમ મૂલ્યાંકન અને અદ્યતન બાંધકામ અને પુનર્વસન અને ડેમ માટે સામગ્રી પરીક્ષણને ફોકસ ક્ષેત્રો તરીકે રાખવામાં આવી છે. MNIT જયપુર ખાતે ડેમના ભૂકંપ સલામતી માટે રાષ્ટ્રીય કેન્દ્રની સ્થાપના પણ કરવામાં આવી રહી છે. 2021-22 થી IIT રૂરકી અને IISc બેંગલુરુ ખાતે ડેમ સેફ્ટી પર એમ. ટેક પ્રોગ્રામ પણ શરૂ થયો.

ગુનાઓ અને દંડ

આ કાયદા હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર, રાષ્ટ્રીય સમિતિ, સત્તામંડળ, રાજ્ય સમિતિ અથવા રાજ્ય બંધ સુરક્ષા સંગઠન દ્વારા અથવા તેમના વતી આપવામાં આવેલા કોઈપણ નિર્દેશનું પાલન કરવામાં કોઈપણ અવરોધ અને ઇનકાર કરવા બદલ કાયદાના પ્રકરણ Xમાં ગુનાઓ અને દંડની જોગવાઈ છે. સજામાં એક વર્ષ સુધીની કેદ અથવા દંડ અથવા બંનેનો સમાવેશ થાય છે અને જો આવા અવરોધ અથવા નિર્દેશોનું પાલન કરવામાં ઇનકાર કરવાથી જીવ ગુમાવવા અથવા નિકટવર્તી જોખમ થાય છે, તો બે વર્ષ સુધીની કેદની સજાને પાત્ર થશે.

ભવિષ્ય તરફ નજર

દાયકાઓથી બનેલું ભારતનું વ્યાપક બંધ નેટવર્ક અર્થતંત્રના મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખે છે. જેમ જેમ આ સંપત્તિઓ વૃદ્ધ થાય છે અને વધુને વધુ પરિવર્તનશીલ આબોહવાની પરિસ્થિતિઓમાં કાર્યરત થાય છે, તેમ તેમ વિસ્તરણથી સલામતી, સ્થિતિસ્થાપકતા અને જીવનચક્ર વ્યવસ્થાપન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું છે. DRIP જેવા મોટા પાયે કાર્યક્રમોનું સંકલન, ડેમ સલામતી અધિનિયમ, 2021 હેઠળ વૈધાનિક દેખરેખ અને DHARMA જેવા ડિજિટલ સાધનોનો ઉપયોગ ભારતમાં પરિપક્વ થઈ રહેલા બંધ સલામતી ઇકોસિસ્ટમને પ્રતિબિંબિત કરે છે. એકસાથે, આ પહેલો બંધ સલામતીને મજબૂત બનાવે છે, વૃદ્ધ માળખાના પ્રદર્શનમાં સુધારો કરે છે અને ઉભરતા જોખમો સામે સ્થિતિસ્થાપકતા વધારે છે.

સંદર્ભ

જળ શક્તિ મંત્રાલય

• https://sansad.in/getFile/annex/269/AU1693_ccXEmu.pdf?source=pqars
• https://www.jalshakti-dowr.gov.in/static/uploads/2026/02/71facba772426d78db2d39f8c0c2a34b.pdf
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1780931&reg=3&lang=2#:~:text=Due%20to%20substantial%20variation%20in,significant%20reserves%20of%20underground%20water .
• https://dharma.cwc.gov.in/#/
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2002723&reg=3&lang=2
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU3084_32ngdy.pdf?source=pqals
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202312&reg=3&lang=1#:~:text=During%20DRIP%20Phase%E2%80%91I%20(2012%E2%80%932021)%2C%20implemented%20with%20financial,(22)%2C%20Tamil%20Nadu%20(85)%2C%20and%20Uttarakhand%20(2)
• https://www.cwc.gov.in/en/drip-dam-rehabilitation-improvement-project
  https://iitr.ac.in/Careers/static/ICED/Guidelines%20of%20CWC/Mnul_for_Rhbltn_of_Lrge_Dam.pdf
• https://cwc.gov.in/dam-rehabilitation-improvement-project-drip
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/176/AU1700.pdf?source=pqals
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209732&reg=3&lang=1
• https://forestsclearance.nic.in/DownloadPdfFile.aspx?FileName=0_0_911301291281NationalDamSafetyAct2001.pdf&FilePath=../writereaddata/Addinfo/
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246889&reg=3&lang=1
• https://ndsa.gov.in/documents/dame-safety-act-regulation/details/chapter-8-emergency-action-plan-and-disaster-management
• https://ndsa.gov.in/organisation
• https://ndsa.gov.in/documents/dame-safety-act-regulation/details/chapter-4-state-committee-on-dam-safety
• https://ndsa.gov.in/documents/dame-safety-act-regulation/details/chapter-5-state-dam-safety-organisation
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1989133&reg=3&lang=2
• https://iitr.ac.in/Careers/static/ICED/Guidelines%20of%20CWC/Mnul_for_Rhbltn_of_Lrge_Dam.pdf
• https://ndsa.gov.in/documents/dame-safety-act-regulation/details/chapter-6-duties-and-functions-in-relation-to-dam-safety
• https://www.cwc.gov.in/en/drip-dam-rehabilitation-improvement-project

સિંચાઈ અને ડ્રેનેજ પર આંતરરાષ્ટ્રીય કમિશન

• https://icid-ciid.org/award/his_details/152

વિશ્વ બેંક

• https://www.worldbank.org/en/country/india/brief/india-implements-the-world-s-largest-dam-rehabilitation-program#:~:text=India%20is%20one%20of%20the,ભારતનું%20Ministry%20of%20Jal%20Shakti
• https://documents1.worldbank.org/curated/en/867681608346875904/pdf/India-Second-Dam-Rehabilitation-and-Improvement-Project.pdf

અન્ય

• https://www.ussdams.org/glossary/
• https://thdc.co.in/en/photo-gallery?page=94

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

IJ/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com