पत्र सूचना कार्यालय

ભારત-યુએઈ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી રાજકીય વિશ્વાસ, આર્થિક સહયોગ અને લોકો-થી-લોકો વચ્ચેના જોડાણો પર આધારિત છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની 15 મે 2026 ના રોજની યુએઈની મુલાકાત ઊર્જા સુરક્ષા, સંરક્ષણ, દરિયાઈ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, સુપરકમ્પ્યુટિંગ, રોકાણ અને કૌશલ્ય વિકાસમાં સહયોગને વધુ મજબૂત બનાવે છે. વ્યૂહાત્મક, તકનીકી અને આર્થિક ક્ષેત્રોમાં બંને દેશો વચ્ચે વધી રહેલું સંકલન લાંબા ગાળાના વિકાસ, પ્રાદેશિક સ્થિરતા, નવીનતા અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર વિકાસ પ્રત્યેની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ઐતિહાસિક સંબંધોથી લઈને વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી સુધી

ભારત અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) વચ્ચે સદીઓથી અરબી સમુદ્રમાં વેપાર, સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન અને મજબૂત સામુદાયિક જોડાણો દ્વારા આકાર પામેલા લાંબા સમયના સંબંધો છે. મોતી, ખજૂર, મસાલા, કાપડ અને મત્સ્યોદ્યોગના વેપારે સદીઓથી પશ્ચિમ ભારતને અખાત (ગલ્ફ) પ્રદેશ સાથે જોડ્યું હતું. વર્ષ 1972 માં ઔપચારિક રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત થયા હતા, ત્યારબાદ અબુ ધાબી અને નવી દિલ્હીમાં દૂતાવાસો ખોલવામાં આવ્યા હતા.

વર્ષ 2015 માં પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ યુએઈની મુલાકાત લીધી ત્યારબાદ દ્વિપક્ષીય સંબંધોને નવી ગતિ મળી, જે 34 વર્ષમાં કોઈ ભારતીય પ્રધાનમંત્રીની પ્રથમ મુલાકાત હતી. પીએમ મોદીએ 2014 થી અત્યાર સુધીમાં 7 વખત યુએઈની મુલાકાત લીધી છે અને યુએઈના રાષ્ટ્રપતિ શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદ અલ નાહ્યાને 5 વખત ભારતની મુલાકાત લીધી છે. આ સમયગાળા દરમિયાન વેપાર, રોકાણ, ઊર્જા, ટેકનોલોજી, સંરક્ષણ અને ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં સહયોગ વિસ્તર્યો છે. યુએઈ હવે ભારતના સૌથી મોટા વેપારી ભાગીદારોમાંનું એક, મુખ્ય ઊર્જા સપ્લાયર અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તથા પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જામાં મુખ્ય રોકાણકાર છે.

· વેપાર અને રોકાણ સંબંધો: બંને દેશો વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં પ્રથમ વખત US100અબજનેવટાવીનેUS101.25 અબજ પર પહોંચ્યો છે. બંને પક્ષોએ 2032 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને બમણો કરીને US$200 અબજ સુધી લઈ જવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે.

રોકાણ પણ આ દ્વિપક્ષીય સંબંધોનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બન્યું છે. બંને દેશોએ ફેબ્રુઆરી 2024 માં દ્વિપક્ષીય રોકાણ સંધિ (Bilateral Investment Treaty) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા જે 31 ઓગસ્ટ 2024 થી અમલમાં આવી છે. એપ્રિલ 2000 થી માર્ચ 2025 સુધીમાં, યુએઈ તરફથી ભારતમાં સંચિત એફડીઆઈ (FDI) US$25.19 અબજ જેટલું થયું છે, જે યુએઈને ભારતમાં સાતમું સૌથી મોટું વિદેશી રોકાણકાર બનાવે છે. યુએઈના રોકાણો રિયલ એસ્ટેટ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઊર્જા, પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી અને નાણાકીય સેવાઓ જેવા ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા સાથે સારી રીતે વૈવિધ્યસભર છે. યુએઈના સોવરિન વેલ્થ ફંડ્સ (SWF) ભારતમાં મજબૂત હાજરી ધરાવે છે. ભારત અને યુએઈ વચ્ચે લોકલ કરન્સી સેટલમેન્ટ (LCS) સિસ્ટમ કાર્યરત છે, જે દ્વિપક્ષીય વેપાર અને નાણાં મોકલવા (remittances) ની પ્રક્રિયાને INR અને AED માં સેટલ કરવા સક્ષમ બનાવે છે, જેનાથી ડોલર પરની નિર્ભરતા અને ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચ ઘટે છે.

· ઊર્જા વેપાર: ભારત અને યુએઈ ખાસ કરીને હાઇડ્રોકાર્બન ક્ષેત્રમાં ગાઢ અને ગતિશીલ ભાગીદારી ધરાવે છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં, યુએઈ ક્રૂડ ઓઈલનો ચોથો સૌથી મોટો સ્ત્રોત, એલએનજી (LNG) નો ત્રીજો સૌથી મોટો સ્ત્રોત, એલપીજી (LPG) નો સૌથી મોટો સપ્લાયર અને ભારતના તૈયાર પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો માટે બીજું સૌથી મોટું નિકાસ સ્થળ હતું. હાલમાં, ભારતના સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડાર) કાર્યક્રમમાં ભાગ લેનારો યુએઈ એકમાત્ર દેશ છે.

· દ્વિપક્ષીય કનેક્ટિવિટી: ઊર્જા અને વેપાર ઉપરાંત, કનેક્ટિવિટી અને લોજિસ્ટિક્સ સહયોગ પણ દ્વિપક્ષીય ભાગીદારીના મહત્વપૂર્ણ સ્તંભો તરીકે ઉભરી રહ્યા છે. બંને દેશો દરિયાઈ કનેક્ટિવિટી મજબૂત કરવા માટે કામ કરી રહ્યા છે.

· સંરક્ષણ સહયોગ: ભારત અને યુએઈ વચ્ચે દ્વિપક્ષીય સંરક્ષણ સહયોગ દ્વિપક્ષીય સંબંધોના અન્ય ક્ષેત્રોને અનુરૂપ સતત વધી રહ્યો છે. જૂન 2003 માં સંરક્ષણ સહયોગ પર એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવા સાથે, મંત્રાલય સ્તરે સંયુક્ત સંરક્ષણ સહકાર સમિતિ (JDCC) દ્વારા તેનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. સર્વિસ હેડક્વાર્ટર સ્તરે, સુરક્ષા અને સંરક્ષણ સહયોગના માર્ગો પર ચર્ચા કરવા માટે વાર્ષિક ધોરણે સર્વિસ (સેના, નૌકાસેના અને વાયુસેના) સ્ટાફ વાર્તાલાપ યોજાય છે.

· લોકો-થી-લોકો વચ્ચેના સંબંધો: ભારતીયો યુએઈમાં પ્રવાસીઓ (expatriates) નું સૌથી મોટું જૂથ છે. તેઓ યુએઈના અર્થતંત્ર અને સમાજની કરોડરજ્જુ સમાન છે. તેમની સુખાકારી બંને દેશો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં પડકારો હોવા છતાં, પ્રવાસી ભારતીયો ભારતમાં રેમિટન્સ (નાણાં મોકલવા) નો સતત સ્ત્રોત રહ્યા છે, જે વિદેશી હૂંડિયામણના ભંડાર પર સકારાત્મક અસર કરે છે.

15મી મે 2026: પ્રધાનમંત્રીની યુએઈ મુલાકાત

પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 15 મે 2026 ના રોજ સંયુક્ત આરબ અમીરાતની મુલાકાત લીધી હતી અને યુએઈના રાષ્ટ્રપતિ શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદ અલ નાહ્યાન સાથે ચર્ચા કરી હતી. આ મુલાકાતે દ્વિપક્ષીય વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં મજબૂત ગતિનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. બંને દેશોએ વ્યૂહાત્મક, આર્થિક, તકનીકી અને સામાજિક ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વિસ્તારવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હતી. ચર્ચાઓમાં સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય ચેઇન્સ, લાંબા ગાળાના આર્થિક સહયોગ અને પ્રાદેશિક તથા વૈશ્વિક પ્રાથમિકતાઓ પર વધી રહેલા સંકલન પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

મુખ્ય પરિણામો અને તેનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ

પીએમની મુલાકાત વિસ્તરી રહેલી ભારત-યુએઈ દ્વિપક્ષીય ભાગીદારીમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું દર્શાવે છે. તેના પરિણામો મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરેલા છે, જે બંને દેશો વચ્ચે વધતા વ્યૂહાત્મક સંકલનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આનાથી લાંબા ગાળાની આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતા, તકનીકી સહયોગ અને પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી મજબૂત થશે.

પરિણામ 1: ઇન્ડિયન સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ્સ લિમિટેડ (ISPRL) અને અબુ ધાબી નેશનલ ઓઇલ કંપની (ADNOC) વચ્ચે વ્યૂહાત્મક સહયોગ પર એમઓયુ (MoU)

· આ કરાર હાઇડ્રોકાર્બન ક્ષેત્રમાં ઊંડા સહયોગ દ્વારા ભારતની ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરશે. તે મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા સંસાધનો સુધી વિશ્વસનીય પહોંચ સુનિશ્ચિત કરશે. આ ભાગીદારી ભારતના વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડારના માળખાને પણ મજબૂત કરશે. આનાથી વૈશ્વિક સપ્લાયમાં વિક્ષેપો અને ઊર્જા બજારની અસ્થિરતા સામે સ્થિતિસ્થાપકતામાં સુધારો થશે.

· આ કરાર લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) અને લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) સ્ટોરેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં નવી તકો ઊભી કરશે. તે ઊર્જા સ્ત્રોતોને વૈવિધ્યસભર બનાવવા અને સ્ટોરેજ ક્ષમતા વિસ્તારવાના ભારતના પ્રયાસોને ટેકો આપશે. આ ભાગીદારી સુરક્ષિત અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર ઊર્જા ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં પણ મદદ કરશે.

પરિણામ 2: ઇન્ડિયન ઓઇલ લિમિટેડ (IOCL) કંપની અને અબુ ધાબી નેશનલ ઓઇલ કંપની (ADNOC) વચ્ચે લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) ના સપ્લાય અંગે વ્યૂહાત્મક સહયોગ કરાર

· આ સહયોગ ભારતની લાંબા ગાળાની એલપીજી સપ્લાય સુરક્ષાને મજબૂત કરશે. તે સ્થાનિક માંગ માટે સ્થિર અને વિશ્વસનીય ઊર્જા સ્ત્રોત સુનિશ્ચિત કરશે. આ પહેલ બંને દેશો વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક ઊર્જા સહયોગને વધુ ગાઢ બનાવશે. તે ભારતના સૌથી વિશ્વસનીય ઊર્જા ભાગીદારોમાંના એક તરીકે યુએઈની સ્થિતિને વધુ મજબૂત કરશે.

પરિણામ 3: વ્યૂહાત્મક સંક્ષણ ભાગીદારી માટેનું માળખું (Framework for the Strategic Defence Partnership)

· આ માળખું બંને દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક સહયોગને મજબૂત કરશે. તે સંયુક્ત ભાગીદારી, સહ-વિકાસ અને ઉદ્યોગના વ્યાપક જોડાણને પ્રોત્સાહિત કરશે. આ કરાર વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં નવીનતા અને ટેકનોલોજીની વહેંચણીને પણ પ્રોત્સાહન આપશે. આ અદ્યતન સંરક્ષણ ઉત્પાદન અને ક્ષમતાઓમાં સહયોગને ટેકો આપશે. વ્યાપક સ્તરે, આ ભાગીદારી રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા સહયોગમાં વધારો કરે તેવી અપેક્ષા છે.

પરિણામ 4: ગુજરાતના વાડીનાર ખાતે શિપ રિપેર ક્લસ્ટર સ્થાપવા અંગે કોચિન શિપયાર્ડ લિમિટેડ (CSL) અને ડ્રાયડોક્સ વર્લ્ડ (DDW) વચ્ચે એમઓયુ

· આ પહેલ શિપિંગ, પોર્ટ અને દરિયાકાંઠાના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસને પ્રોત્સાહન આપશે. તે એક વિકસતા દરિયાઈ અને લોજિસ્ટિક્સ હબ તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત કરશે. આ સહયોગ દરિયાઈ લોજિસ્ટિક્સ ઇકોસિસ્ટમમાં સુધારો કરશે. તે શિપ રિપેર અને આનુષંગિક ઔદ્યોગિક ક્ષમતાઓમાં વધારો કરશે. આ કાર્યક્ષમ વેપાર અને કનેક્ટિવિટીને ટેકો આપશે. આ ભાગીદારી મેક ઇન ઇન્ડિયા પહેલને પણ આગળ વધારશે. તે સ્થાનિક ઉત્પાદન, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ અને સ્વદેશી દરિયાઈ ક્ષમતાઓને પ્રોત્સાહન આપશે.

પરિણામ 5: શિપ રિપેરમાં કૌશલ્ય વિકાસ અંગે કોચિન શિપયાર્ડ લિમિટેડ (CSL), ડ્રાયડોક્સ વર્લ્ડ (DDW) અને સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ ઇન મેરિટાઇમ એન્ડ શિપબિલ્ડિંગ (CEMS) વચ્ચે એમઓયુ

· આ વ્યવસ્થા ભારતીય દરિયાઈ કાર્યબળ (workforce) ની ક્ષમતાઓને મજબૂત કરશે. તે શિપબિલ્ડિંગ અને શિપ રિપેરમાં વિશિષ્ટ તાલીમ, તકનીકી અપસ્કિલિંગ અને ક્ષમતા નિર્માણને ટેકો આપશે. આ પહેલ કુશળ દરિયાઈ વ્યાવસાયિકો માટે વૈશ્વિક હબ તરીકે ભારતના ઉદભવને ટેકો આપશે. તે ઉદ્યોગ-તૈયાર કુશળતાને મજબૂત કરશે અને દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં તકોનો વિસ્તાર કરશે. આ સહયોગ સ્કીલ ઇન્ડિયા મિશનના ઉદ્દેશ્યો સાથે પણ સુસંગત છે. તે વિકસતા વૈશ્વિક દરિયાઈ ઉદ્યોગ માટે ભવિષ્ય માટે તૈયાર કાર્યબળ બનાવવામાં મદદ કરશે.

પરિણામ 6: સી-ડેક (CDAC), ભારત અને જી-42 (G-42), યુએઈ વચ્ચે ભાગીદારીમાં 8 એક્ઝાફ્લોપ સુપર કમ્પ્યુટિંગ ક્લસ્ટર સ્થાપવા માટેની ટર્મ શીટ

· આ ભાગીદારી ભારતની સોવરિન એઆઈ (AI) અને ઉચ્ચ પ્રદર્શન ધરાવતી કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતાઓને વેગ આપશે. તે દેશના સુપરકમ્પ્યુટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરશે. આ સહયોગ ઇન્ડિયાએઆઈ (IndiaAI) મિશનને પણ પ્રોત્સાહન આપશે. તે ડિજિટલ ઇનોવેશન, એઆઈ સંશોધન અને આગામી પેઢીના તકનીકી વિકાસને ટેકો આપશે.

પરિણામ 7: યુએઈ તરફથી ભારતમાં રોકાણ

· રોકાણની પ્રતિબદ્ધતાઓ બંને દેશો વચ્ચેના આર્થિક અને નાણાકીય સહયોગને મજબૂત કરશે. તેઓ ભારતના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને બેંકિંગ ક્ષેત્રોમાં રોકાણને વેગ આપશે. આ પ્રતિબદ્ધતાઓ લાંબા ગાળાના મૂડી પ્રવાહ અને રોકાણકારોના આત્મવિશ્વાસમાં પણ વધારો કરશે. તેઓ ભારતના આર્થિક વિકાસ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિસ્તરણના લક્ષ્યોને ટેકો આપશે.

એકંદરે, પ્રધાનમંત્રીની મુલાકાતના પરિણામો દ્વિપક્ષીય સંબંધોના ભવિષ્યલક્ષી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ સહયોગ વિશ્વાસ, નવીનતા અને સહિયારી સમૃદ્ધિ પર આધારિત છે. આ કરારો ઊર્જા, વેપાર અને સંરક્ષણ જેવા પરંપરાગત ક્ષેત્રોમાં સહયોગને ઊંડો બનાવે છે. તેઓ ફ્રન્ટિયર ટેકનોલોજી, લોજિસ્ટિક્સ, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને અદ્યતન ઉત્પાદનમાં નવી તકો પણ ખોલે છે.

ભવિષ્ય માટે તૈયાર ભારત-યુએઈ ભાગીદારી તરફ

ભારત અને યુએઈ વચ્ચેના સંબંધો પરંપરાગત વેપાર જોડાણોમાંથી વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં પરિવર્તિત થયા છે. સતત રાજકીય જોડાણ અને આર્થિક સહયોગે આ પરિવર્તનને પ્રેરિત કર્યું છે. આજે, આ ભાગીદારી ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર, ટેકનોલોજી, રોકાણ અને સંરક્ષણ સહયોગ સુધી વિસ્તરેલી છે.

પ્રધાનમંત્રીની 2026 ની મુલાકાતના પરિણામોએ દ્વિપક્ષીય સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવ્યા છે. તેઓ ઉભરતી ટેકનોલોજી, દરિયાઈ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને વ્યૂહાત્મક ઉદ્યોગોમાં સહયોગનો વિસ્તાર કરે છે. જેમ જેમ બંને દેશો તેમની આર્થિક અને ભૌગોલિક રાજકીય પ્રાથમિકતાઓને સુસંગત બનાવે છે, તેમ તેમ આગામી વર્ષોમાં આ ભાગીદારી પ્રાદેશિક સ્થિરતા, આર્થિક વિકાસ અને તકનીકી પ્રગતિમાં મોટી ભૂમિકા ભજવે તેવી અપેક્ષા છે.

સંદર્ભ:

· વિદેશ મંત્રાલય

https://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/India_UAE2024n.pdf

· રણધીર જયસ્વાલ, સત્તાવાર પ્રવક્તા, વિદેશ મંત્રાલય (MEA)

https://x.com/i/status/2055211070340641206

· પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યૂરો

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2261385&reg=3&lang=2

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

IJ/JD

(Explainer ID: 158629) आगंतुक पटल : 8
Provide suggestions / comments