पत्र सूचना कार्यालय

ആമുഖം

ഇന്ത്യയിലെ മഴയെ ആശ്രയിച്ചുള്ള കൃഷി വിസ്തൃതിയുടെ ഏകദേശം 60 ശതമാനം വരുന്നത്. രാജ്യത്തിന്റെ കാർഷിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു അടിസ്ഥാനശിലയായി തുടരുകയും ഇത് മൊത്തം ഭക്ഷ്യ ഉത്പാദനത്തിന്റെ ഏകദേശം 40 ശതമാനം സംഭാവന ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിന്റെ ഗണ്യമായ പങ്ക് കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ ഭക്ഷ്യധാന്യങ്ങളുടെ വർധിച്ചുവരുന്ന ആവശ്യം പരിഹരിക്കുന്നതിന് പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ സുസ്ഥിര മാനേജ്‌മെന്റും ഒപ്പം പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള മഴയെ ആശ്രയിച്ചുള്ള കൃഷിരീതികളുടെ ചിട്ടയായ വികസനവും നിർണ്ണായകമാണ്. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദേശീയ കർമ്മ പദ്ധതിയുടെ ചട്ടക്കൂടിന് കീഴിൽ 2014-15 ൽ ​ഗവൺമെൻ്റ് സുസ്ഥിര കൃഷിക്കായുള്ള ദേശീയ ദൗത്യം (NMSA) ആരംഭിച്ചു. ദീർഘകാല ഭക്ഷ്യ-ജീവന സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നതോടൊപ്പം കാർഷിക മേഖലയിലെ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ ദോഷകരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ലഘൂകരിക്കാനുള്ള ഒരു തന്ത്രപരമായ ഇടപെടലായാണ് ഈ ദൗത്യം വിഭാവനം ചെയ്തത്.

തുടർന്ന് 2018-19 മുതൽ “ഹരിത വിപ്ലവം-കൃഷോന്നതി യോജന” എന്ന പദ്ധതിക്കുള്ളിലെ ഒരു ഉപ-ദൗത്യമായി NMSA പ്രവർത്തനക്ഷമമാക്കി. 2022-23 മുതലുള്ള കൂടുതൽ സ്ഥാപനപരമായ പുനഃക്രമീകരണം ഇതിനെ പ്രധാൻ മന്ത്രി രാഷ്ട്രീയ കൃഷി വികാസ് യോജന (PMRKVY) എന്നതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നതിന് കാരണമായി. ഇത് സുസ്ഥിരവും കാലാവസ്ഥാ-പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതുമായ കാർഷിക വികസനത്തോടുള്ള ഏകീകൃത സമീപനത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു.

NMSA-യ്ക്ക് കീഴിലുള്ള കാലാവസ്ഥാ-പ്രതിരോധ കൃഷിക്കായുള്ള സംയോജിത നയ ഇടപെടലുകൾ

സുസ്ഥിര കൃഷിക്കായുള്ള ദേശീയ ദൗത്യം (NMSA)  ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ളതും സംയോജിതവുമായ ഇടപെടലുകളിലൂടെ കാലാവസ്ഥാ-പ്രതിരോധ കൃഷിയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ജല ഉപയോഗക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെയും മണ്ണിന്റെ ആരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെയും കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധ കൃഷിശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെയും ഇത് സുസ്ഥിര കാർഷിക വികസനത്തിന് ശക്തമായ അടിത്തറ നൽകുന്നു. NMSA-യ്ക്ക് കീഴിലെ പ്രധാന ഇടപെടലുകളിൽ മഴയെ ആശ്രയിക്കുന്ന പ്രദേശങ്ങളുടെ വികസന (RAD) ഘടകം ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇത് വൈവിധ്യവൽക്കരിച്ചതും അപകടസാധ്യതകളെ പ്രതിരോധിക്കുന്നതുമായ കൃഷിക്കായി സംയോജിത കൃഷി രീതികളെ (IFS) പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ സൂക്ഷ്മ ജലസേചനത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനായി ഓരോ തുള്ളിയിലും അധികവിള (PDMC) സംരംഭവും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ ശ്രമങ്ങൾ സോയിൽ ഹെൽത്ത് കാർഡ് (SHC) പദ്ധതിയുടെ പിന്തുണയുള്ള മണ്ണിൻ്റെ ആരോഗ്യ പരിപാലന (SHM) ഘടകത്തിലൂടെ കൂടുതൽ പൂരകമാക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് സമീകൃത പോഷക ഉപയോഗം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ദീർഘകാല മണ്ണ് ഫലഭൂയിഷ്ഠത നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

മഴയെ ആശ്രയിക്കുന്ന പ്രദേശങ്ങളുടെ വികസനം (RAD): സംയോജിത കൃഷിരീതികളെ (IFS) ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു

2014-15 മുതൽ NMSA-യ്ക്ക് കീഴിൽ മഴയെ ആശ്രയിക്കുന്ന പ്രദേശങ്ങളുടെ വികസന (RAD) ഘടകം നടപ്പിലാക്കിവരുന്നു. ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ഓഫ് അഗ്രിക്കൾച്ചറൽ റിസർച്ച് (ICAR) വികസിപ്പിച്ച അഗ്രോ-ക്ലൈമാറ്റിക് സോൺ-നിർദ്ദിഷ്ട സംയോജിത കൃഷി രീതി (IFS) മാതൃകകളിലൂടെ സുസ്ഥിര കാർഷിക ഉത്പാദനം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയാണ് ഇത് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. കർഷകരുടെ വരുമാനവും പ്രതിരോധശേഷിയും വർധിപ്പിക്കുന്നതിനായി ഹോർട്ടികൾച്ചർ, കന്നുകാലിവളർത്തൽ, മത്സ്യബന്ധനം തുടങ്ങിയ അനുബന്ധ പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ബഹുവിള, വിള പര്യയം, സമ്മിശ്ര കൃഷി സമ്പ്രദായങ്ങളെ സംയോജിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഇത് ഒരു സമഗ്ര സമീപനത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

2025-26 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ RAD നടപ്പിലാക്കുന്നതിനായി സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കുമായി ₹ 343.86 കോടി അനുവദിച്ചു. ഇതിന് കീഴിൽ 96,013 കർഷകർക്ക് പരിശീലനം ലഭിച്ചു.

സൂക്ഷ്മ ജലസേചന സാങ്കേതികവിദ്യകളിലൂടെ ജല ഉപയോഗക്ഷമത മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു

കൃത്യമായ ജലസേചനവും മറ്റ് ജല സംരക്ഷണ സാങ്കേതികവിദ്യകളും അവലംബിക്കുന്നത് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ ജല ഉപയോഗക്ഷമത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനാണ് ഓരോ തുള്ളിയിലും അധികവിള (PDMC) സംരംഭം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. സൂക്ഷ്മ ജലസേചന സംവിധാനങ്ങളുടെ വ്യാപ്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിന് ഗുണഭോക്താക്കൾക്ക് സബ്‌സിഡികൾ നൽകുന്നു.

PDMC പ്രാഥമികമായി ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് സൂക്ഷ്മ ജലസേചന വിദ്യകളിലൂടെ, പ്രത്യേകിച്ച് തുള്ളിനന (drip irrigation), തളിക്കൽ ജലസേചനം (sprinkler irrigation) എന്നിവയിലൂടെ ഫാം തലത്തിൽ ജലത്തിന്റെ കാര്യക്ഷമമായ ഉപയോഗം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിലാണ്. ലാറ്ററൽ പൈപ്പുകളിൽ ഘടിപ്പിച്ചിട്ടുള്ള എമിറ്ററുകളിലൂടെ വേരുപടലത്തിലേക്ക് ജലം നേരിട്ട് എത്തിക്കുന്നതാണ് തുള്ളിനന, അതുവഴി നഷ്ടം കുറയ്ക്കുകയും വിഭവ ഉപയോഗം കാര്യക്ഷമമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിനു വിപരീതമായി, സ്പ്രിംഗ്ലർ ഇറിഗേഷൻ പൈപ്പുകളുടെയും നോസിലുകളുടെയും ശൃംഖലയിലൂടെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ വെള്ളം വിതരണം ചെയ്യുന്നു. ഇത് മഴയെ അനുകരിക്കുകയും വയലിലുടനീളം ഏകീകൃതമായ കവറേജ് ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

2015-16 മുതൽ നടപ്പിലാക്കിയ ഈ പദ്ധതിക്ക് കീഴിൽ ഏകദേശം 109 ലക്ഷം ഹെക്ടർ പ്രദേശം ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. കേന്ദ്ര സഹായമായി ₹26,325 കോടി അനുവദിച്ചു. ഇത് ജല ഉപയോഗക്ഷമതയെ ഗണ്യമായി മെച്ചപ്പെടുത്തി. കൂടാതെ, 2025-26 മുതൽ 2029-30 വരെയുള്ള അഞ്ചുവർഷ കാലയളവിൽ 100 ലക്ഷം ഹെക്ടർ പ്രദേശം സൂക്ഷ്മ ജലസേചനത്തിന് കീഴിൽ കൊണ്ടുവരാൻ ​ഗവൺമെൻ്റ് ലക്ഷ്യം വെച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ ലക്ഷ്യങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതിന് ഓരോ തുള്ളിയിലും അധിക വിള (PDMC) പദ്ധതിയിലൂടെ പ്രതിവർഷം കുറഞ്ഞത് 20 ലക്ഷം ഹെക്ടറെങ്കിലും സൂക്ഷ്മ ജലസേചനത്തിന് കീഴിൽ കൊണ്ടുവരേണ്ടതുണ്ട്.

മണ്ണിൻ്റെ ആരോഗ്യ പരിപാലനം (SHM): സംയോജിത പോഷക പരിപാലനത്തിലൂടെ മണ്ണിന്റെ ആരോഗ്യവും ഉത്പാദനക്ഷമതയും മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു

അവശിഷ്ട പരിപാലനവും ജൈവകൃഷിയും ഉൾപ്പെടെയുള്ള പ്രാദേശികവും വിള-നിർദ്ദിഷ്ടവുമായ സുസ്ഥിര മണ്ണ് പരിപാലന രീതികളെ മണ്ണ് ആരോഗ്യ പരിപാലനം (SHM) പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ചിട്ടയായ മണ്ണ് ഫലഭൂയിഷ്ഠത മാപ്പിംഗ്, മാക്രോ, മൈക്രോ ന്യൂട്രിയന്റുകളുടെ സമീകൃത പ്രയോഗം, ഉചിതമായ ഭൂവിനിയോഗ രീതികൾ എന്നിവയെ ഇത് പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. കൂടാതെ SHM വളങ്ങളുടെ വിവേകപൂർണ്ണമായ ഉപയോഗത്തിനും മണ്ണൊലിപ്പും ഭൂമി നശീകരണവും കുറയ്ക്കുന്നതിനുള്ള നടപടികൾ നടപ്പിലാക്കുന്നതിനും ഊന്നൽ നൽകുന്നു, അതുവഴി ദീർഘകാല മണ്ണിൻ്റെ ആരോഗ്യവും ഉത്പാദനക്ഷമതയും ഉറപ്പാക്കുന്നു.

സോയിൽ ഹെൽത്ത് കാർഡ് (SHC) പദ്ധതി: ശാസ്ത്രത്തെ കർഷക ഉപദേശങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുന്നു

2015-ൽ സമാരംഭിച്ച സോയിൽ ഹെൽത്ത് കാർഡ് (SHC) പദ്ധതി, സുസ്ഥിര കൃഷിക്കായുള്ള ദേശീയ ദൗത്യത്തിന് (NMSA) കീഴിലുള്ള പ്രധാന കർഷക ഉപദേശക ഉപാധിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. 2025-26 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ, മൊത്തം 97.53 ലക്ഷം മണ്ണിന്റെ സാമ്പിളുകൾ ശേഖരിച്ചു, അതിൽ 92.87 ലക്ഷം സാമ്പിളുകൾ പരിശോധിച്ചു. 2026 ഫെബ്രുവരി വരെ സഞ്ചിതമായി 25.79 കോടി സോയിൽ ഹെൽത്ത് കാർഡുകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ കാർഡുകൾ വിള-നിർദ്ദിഷ്ട പോഷക ശുപാർശകൾ നൽകുന്നു. ഇത് വളം ഉപയോഗം യുക്തിസഹമാക്കാനും മണ്ണിന്റെ ആരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്താനും കർഷകരെ പ്രാപ്തരാക്കുന്നു.

2025-ൽ നീതി ആയോഗ് നടത്തിയ മൂല്യനിർണ്ണയം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ പദ്ധതി പോഷക അസന്തുലിതാവസ്ഥ പരിഹരിക്കുന്നതിനും പ്രത്യേകിച്ച് അമിതമായ യൂറിയ ഉപയോഗം കുറയ്ക്കുന്നതിനും സഹായിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നും കാർഷിക ഉത്പാദനക്ഷമത മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിലേക്ക് നയിച്ചുവെന്നുമാണ്. സംയോജിത പോഷക പരിപാലനത്തിന്റെ (INM) വിശാലമായ ലക്ഷ്യങ്ങളെയും ഇത് പിന്തുണച്ചിട്ടുണ്ട്. ശ്രദ്ധേയമായി സർവേയിൽ പങ്കെടുത്ത കർഷകരിൽ 68.5 ശതമാനം പേർ ശുപാർശ ചെയ്ത രീതികൾ സ്വീകരിച്ചതിനെത്തുടർന്ന് മണ്ണിന്റെ ആരോഗ്യത്തിൽ കാര്യമായ പുരോഗതി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തു. 25.7 ശതമാനം നേരിയ പുരോഗതി നിരീക്ഷിച്ചു.

ICAR നയിക്കുന്ന ഗവേഷണ സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ കാർഷിക പ്രതിരോധശേഷി ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു

കാലാവസ്ഥാ-പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള കാർഷിക സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതിനുമായി ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ഓഫ് അഗ്രിക്കൾച്ചറൽ റിസർച്ച് (ICAR) 2011-ൽ നാഷണൽ ഇന്നൊവേഷൻസ് ഓൺ ക്ലൈമറ്റ് റെസിലിയന്റ് അഗ്രിക്കൾച്ചർ (NICRA) എന്ന മുൻനിര പരിപാടി ആരംഭിച്ചു. ശേഷി വർധിപ്പിക്കൽ പരിപാടികളും പ്രാദേശികമായി പ്രാധാന്യമുള്ള കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധ സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ പ്രദർശനങ്ങളും നടത്തി കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തെ അതിജീവിക്കാനും ലഘൂകരിക്കാനുമുള്ള നടപടികളുടെ മേഖലയിൽ കർഷകരുടെയും പങ്കാളികളുടെയും ശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നതിന് NICRA, NMSA-യ്ക്ക് കാര്യമായ സംഭാവന നൽകിയിട്ടുണ്ട്. വരൾച്ച, വെള്ളപ്പൊക്കം, ഉഷ്ണതരംഗങ്ങൾ എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള തീവ്രമായ കാലാവസ്ഥാ പ്രതിഭാസങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കാൻ കാർഷിക സംവിധാനങ്ങളുടെ പൊരുത്തപ്പെടൽ ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിന് ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള ഹ്രസ്വകാല ഗവേഷണങ്ങളെയും ദീർഘകാല ഗവേഷണങ്ങളെയും ഈ സംരംഭം പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.

NICRA-യ്ക്ക് കീഴിൽ ഇന്റർഗവൺമെന്റൽ പാനൽ ഓൺ ക്ലൈമറ്റ് ചേഞ്ച് (IPCC) പ്രോട്ടോക്കോളുകൾ അനുസരിച്ച് 651 കാർഷിക ജില്ലകളിൽ അപകടസാധ്യത വിലയിരുത്തലുകൾ നടത്തി. ഇതിൽ 310 ജില്ലകൾ വളരെ ഉയർന്ന അപകടസാധ്യതയുള്ളവയായി കണ്ടെത്തി. ജില്ലാ അഗ്രിക്കൾച്ചർ കണ്ടിജൻസി പ്ലാനുകൾ (District Agriculture Contingency Plans) തുടർന്ന് വികസിപ്പിച്ചെടുത്തു. അതിൽ പ്രാദേശികമായി ഉപയോഗിക്കാവുന്ന കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധ വിളകളും പരിപാലന രീതികളും ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. കർഷകരുടെ പ്രതിരോധശേഷി കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി, 28 സംസ്ഥാനങ്ങളിലെയും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലെയും 151 അപകടസാധ്യതയുള്ള ജില്ലകളിലായി 448 ഗ്രാമങ്ങളിൽ കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധ ​ഗ്രാമങ്ങൾ  (Climate Resilient Villages) സ്ഥാപിച്ചു. അവിടെ വ്യാപകമായ അനുകരണത്തിനായി ഉചിതമായ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു.

കൂടാതെ, ICAR നയിക്കുന്ന നാഷണൽ അഗ്രിക്കൾച്ചറൽ റിസർച്ച് സിസ്റ്റത്തിന് കീഴിൽ, 2014-2025 കാലയളവിൽ 2,996 കാലാവസ്ഥാ-പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള വിള ഇനങ്ങൾ പുറത്തിറക്കി. ഡയറക്ട്-സീഡഡ് റൈസ് (direct-seeded rice), സീറോ-ടിൽ വീറ്റ് (zero-till wheat), സമ്മർദ്ദത്തെ അതിജീവിക്കുന്ന വിളകൾ സ്വീകരിക്കൽ, വിള അവശിഷ്ട പരിപാലനം തുടങ്ങിയ പൂരകമായ അഗ്രോണമിക് രീതികളും കാലാവസ്ഥാ സംബന്ധമായ അപകടസാധ്യതകൾ കുറയ്ക്കുന്നതിനും കാർഷിക സുസ്ഥിരത വർധിപ്പിക്കുന്നതിനുമായി വികസിപ്പിക്കുകയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

ഉപസംഹാരം

ജല ഉപയോഗക്ഷമത, മണ്ണിൻ്റെ ആരോഗ്യപരിപാലനം, കാലാവസ്ഥാ-പ്രതിരോധ കൃഷിരീതികൾ എന്നിവ സംയോജിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സുസ്ഥിര കൃഷിക്കായുള്ള ദേശീയ ദൗത്യം (NMSA) സുസ്ഥിരവും കാലാവസ്ഥാ-പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതുമായ കാർഷിക വികസനത്തിന് ഒരു ഏകീകൃത സമീപനം നൽകുന്നു. മഴയെ ആശ്രയിച്ചുള്ള പ്രദേശങ്ങളുടെ വികസനം (RAD), ഓരോ തുള്ളിയിലും അധിക വിള  (PDMC), മണ്ണിൻ്റെ ആരോഗ്യ പരിപാലനം (SHM) തുടങ്ങിയ ലക്ഷ്യാധിഷ്ഠിത ഇടപെടലുകളിലൂടെ ദൗത്യം സുസ്ഥിര കാർഷിക ഉത്പാദനത്തെയും പ്രകൃതി വിഭവങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമമായ ഉപയോഗത്തെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

നാഷണൽ ഇന്നൊവേഷൻസ് ഓൺ ക്ലൈമറ്റ് റെസിലിയന്റ് അഗ്രിക്കൾച്ചറിന് (NICRA) കീഴിലുള്ള അറിവുകളും കാലാവസ്ഥാ-പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള കാർഷിക സാങ്കേതികവിദ്യകളും പിന്തുണയ്ക്കുന്ന ഈ ശ്രമങ്ങൾ ഉത്പാദനക്ഷമത മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും കർഷകരുടെ വരുമാനത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും അവരുടെ ശേഷി വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. SDG 2, SDG 6, SDG 13 എന്നിവയുമായി യോജിച്ച് ഇന്ത്യയിൽ ദീർഘകാല ഭക്ഷ്യ-ജീവന സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നതോടൊപ്പം NMSA സുസ്ഥിര കൃഷിയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നത് തുടരുന്നു.

അവലംബം

Ministry of Agriculture & Farmers Welfare

• https://agriwelfare.gov.in/Documents/AR_Eng_2024_25.pdf
• https://agriculture.hp.gov.in/en/our-scheme/national-mission-for-sustainable-agriculture-nmsa/
• https://nmsa.dac.gov.in/pdfdoc/NMSA_Guidelines_English.pdf
• https://nmsa.dac.gov.in/frmObjectives.aspx
• https://agri.odisha.gov.in/sites/default/files/2025-03/RAD%20Operational%20Guidelines%20%28Revised%29.pdf
• https://nraa.gov.in/Projects.aspx
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201000&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2040847&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2101836&reg=3&lang=2
• https://cdp.nhb.gov.in/cdp_docs/PDMC%20guidlines.pdf
• https://soilhealth.dac.gov.in/scheme-progress
• https://www.nitiforstates.gov.in/public-assets/Policy/policy_files/PNCNAA000616.pdf
• https://www.soilhealth.dac.gov.in/National_Mission_on_Natural_Farming
• https://pdmc.da.gov.in/files/General-Information/Circular/1-1726680979.pdf
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU1763_AZOUl0.pdf?source=pqals
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU393_IBh7LW.pdf?source=pqals
• https://sansad.in/getFile/annex/270/AU1605_b2lOyp.pdf?source=pqars
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU1424_eZX914.pdf?source=pqals
• https://www.icar.gov.in/sites/default/files/Circulars/RU2902.pdf

Ministry of Finance

• https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

United Nations

• https://www.un.org/sustainabledevelopment/climate-change/

Click here to see pdf

***