पत्र सूचना कार्यालय

സാംസ്കാരിക തുടർച്ച

ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ഏകദേശം 50 കോടി ജനങ്ങൾ ബുദ്ധമതം പിന്തുടരുന്നു. മനുഷ്യരാശിയുടെ ദീർഘകാലമായി തുടർന്നുപോരുന്ന ആത്മീയ പാരമ്പര്യങ്ങളിലൊന്നായി ഇത് തുടരുന്നു. ബുദ്ധന്റെ തിരുശേഷിപ്പുകൾ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ആളുകൾ അങ്ങേയറ്റം പവിത്രമായാണ് കരുതുന്നത്. ഈ ശേഷിപ്പുകളുടെ പൊതുദർശനമോ വിശുദ്ധ പ്രദർശനങ്ങളോ കാലാകാലങ്ങളിൽ വിവിധ രാജ്യങ്ങളിൽ നടക്കാറുണ്ട്. ഇതിനോടനുബന്ധിച്ച് തഥാഗതന്റെ വിശുദ്ധ തിരുശേഷിപ്പ് പ്രദർശനം 2026 മെയ് 1 മുതൽ 14 വരെ ലഡാക്കിൽ സുപ്രധാനമായ ഒരു സാംസ്കാരിക ഉത്സവമായി സംഘടിപ്പിക്കും. 'തഥാഗതൻ' എന്ന പദം കൊണ്ട് അർത്ഥമാക്കുന്നത് ജനനമരണങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണ മോചനം നേടിയ ജ്ഞാനോദയം ലഭിച്ച ഗൗതമ ബുദ്ധനെയാണ്.

സാധാരണഗതിയിൽ ന്യൂഡൽഹിയിലെ നാഷണൽ മ്യൂസിയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചിട്ടുള്ള ഈ വിശുദ്ധ തിരുശേഷിപ്പുകൾ ദർശിക്കാൻ പൊതുജനങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന അപൂർവ്വമായ അവസരമാണ് ഈ പ്രദർശനമൊരുക്കുന്നത്.

ബുദ്ധ ഭഗവാന്റെ ദർശനങ്ങളിലൂടെ ആഗോള സമാധാനം, ഐക്യം, ധാർമ്മിക ജീവിതം എന്നിവയെ ഇത് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. അഹിംസ, കരുണ, ബുദ്ധമത പൈതൃകം സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ ഇന്ത്യക്കുള്ള പങ്ക് എന്നിവയെ ഈ സംരംഭം എടുത്തുകാണിക്കുന്നു.

ലഡാക്കിലെ വിശുദ്ധ തിരുശേഷിപ്പ് പ്രദർശനം: വിശ്വാസത്തിന്റെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും ഒരു യാത്ര

ലഡാക്കിലെ തഥാഗതന്റെ വിശുദ്ധ തിരുശേഷിപ്പ് പ്രദർശനം ആത്മീയ ചിന്തകളുടെ കരുത്തുറ്റ ഒരു മുഹൂർത്തമാണ് പ്രദാനം ചെയ്യുന്നത്. ബുദ്ധന്റെ ദർശനങ്ങൾ ആരംഭിച്ച് 2,500-ലധികം വർഷങ്ങൾ പിന്നിടുമ്പോഴും കരുണയുടെയും ജ്ഞാനത്തിന്റെയും പ്രതീക്ഷയുടെയും കാലാതീതമായ സന്ദേശം ഇത് വീണ്ടും ഊട്ടിയുറപ്പിക്കുന്നു.

2026 ഏപ്രിൽ 29-ന് ഇന്ത്യൻ വ്യോമസേനയുടെ വിമാനത്തിലാണ് തിരുശേഷിപ്പുകൾ ലേയിൽ എത്തിച്ചത്. ഉന്നതതല സുരക്ഷാ ക്രമീകരണങ്ങളോടെയായിരുന്നു ഇവ കൊണ്ടുവന്നത്. തുടർന്ന് ഗംഭീരവും   ആചാരപരവുമായ ഘോഷയാത്രയും നടന്നു. തിരുശേഷിപ്പുകൾ ഇപ്പോൾ ജീവസ്ഥലിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുകയാണ്.

ഈ പ്രദർശനത്തിന്റെ ഉദ്ഘാടനം 2569-ാമത് ബുദ്ധപൂർണിമ ആഘോഷങ്ങളോടൊപ്പമാണ് നടക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി സന്യാസിമാരുടെ പ്രാർത്ഥനകൾ, ദീപം തെളിക്കൽ ചടങ്ങുകൾ, സാംസ്കാരിക പരിപാടികൾ എന്നിവ സംഘടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.

2026 മെയ് 1 മുതൽ 10 വരെ ലേയിൽ പൊതുജനങ്ങൾക്കായി ദർശന സൗകര്യം ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ഭക്തർ, സന്യാസിമാർ, പണ്ഡിതർ, തീർത്ഥാടകർ എന്നിവർ ഇവിടെയെത്തി ആദരമർപ്പിക്കും. തുടർന്ന് മെയ് 11, 12 തീയതികളിൽ സൻസ്കാർ താഴ്വരയിൽ പ്രദർശനം നടക്കും. മെയ് 13-ന് ധർമ്മ സെന്ററിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നതിനായി ഇവ തിരികെ ലേയിൽ എത്തിക്കും. സമാപന ഘോഷയാത്രയ്ക്ക് ശേഷം 2026 മെയ് 15-ന് തിരുശേഷിപ്പുകൾ തിരികെ ഡൽഹിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകും.

പ്രദർശനത്തോടൊപ്പം വിവിധ സാംസ്കാരിക, വിദ്യാഭ്യാസ പരിപാടികളും സംഘടിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. നാഷണൽ മ്യൂസിയം, ഐ.ബി.സി (IBC), ലഡാക്കിലെ വിവിധ ബുദ്ധമത സംഘടനകൾ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഇതിൽ പങ്കാളികളാണ്.

പ്രധാന പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു:

• ധ്യാന സെഷനുകളും സർവ്വമത സംവാദങ്ങളും
• ഹിമാലയൻ ബുദ്ധമതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കോൺഫറൻസുകൾ
• ബുദ്ധമതവും ശാസ്ത്രവും എന്ന വിഷയത്തിലുള്ള പ്രഭാഷണങ്ങൾ
• കുഷോക് ബാകുല റിൻപോച്ചെയെ (Kushok Bakula Rinpoche) കുറിച്ചുള്ള ചലച്ചിത്ര പ്രദർശനങ്ങൾ
• ലേ മാർക്കറ്റിലെ സാംസ്കാരിക ദീപാലങ്കാരം

"ബീയോണ്ട് ദി പാസ്:ദി ഷെയേഡ് സ്പിരിറ്റ് ആൻഡ് എത്നിക് റ്റേപിസ്ട്രി ഓഫ് ലഡാക്" (ചുരത്തിനപ്പുറം: ലഡാക്കിന്റെ പങ്കിട്ട ചൈതന്യവും വംശീയ വൈവിധ്യവും) എന്ന പേരിൽ ഒരു പ്രത്യേക ഫോട്ടോ പ്രദർശനം ലേ കൊട്ടാരത്തിൽ നടക്കുന്നുണ്ട്. പ്രമുഖ ഇന്ത്യൻ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ശേഖരങ്ങൾ ഇതിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു. ഹിമാലയൻ സാംസ്കാരിക വിനിമയത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ കേന്ദ്രം എന്ന നിലയിലുള്ള ലഡാക്കിന്റെ പ്രാധാന്യത്തെയും ഇത് എടുത്തുകാണിക്കുന്നു.

തഥാഗത ബുദ്ധന്റെ വിശുദ്ധ തിരുശേഷിപ്പുകളുടെ ചരിത്ര പശ്ചാത്തലം

പിപ്രഹ്വ (Piprahwa) ശേഖരത്തിന്റെ ഭാഗമായ തഥാഗത ബുദ്ധന്റെ വിശുദ്ധ തിരുശേഷിപ്പുകൾ ഗൗതമ ബുദ്ധന്റെ അവശേഷിപ്പുകളിൽ ഏറ്റവും ആദരിക്കപ്പെടുന്നവയിലൊന്നാണ്. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ബുദ്ധമത വിശ്വാസികൾക്ക് ഇവ കേവലം പുരാവസ്തുക്കളല്ല, മറിച്ച് ഭക്തിയുടെയും ജ്ഞാനോദയത്തിന്റെയും ജീവസ്സുറ്റ പ്രതീകങ്ങളാണ്.

ലഡാക്ക് പ്രദർശനത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ള ഈ തിരുശേഷിപ്പുകൾ നിലവിൽ ന്യൂഡൽഹിയിലെ നാഷണൽ മ്യൂസിയത്തിലാണ് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. ഉത്തർപ്രദേശിലെ സിദ്ധാർത്ഥനഗർ ജില്ലയിലുള്ള പിപ്രഹ്വ സ്തൂപത്തിൽ നടന്ന ഖനനത്തിലൂടെയാണ് ഇവ കണ്ടെത്തിയത്. രണ്ട് പ്രധാന കണ്ടെത്തലുകളാണ് ഈ സ്ഥലവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുള്ളത്. ആദ്യത്തേത് 1898-ൽ വില്യം ക്ലാക്സ്റ്റൺ പെപ്പേ നടത്തിയതാണ്. രണ്ടാമത്തേത് 1971-നും 1977-നും ഇടയിൽ ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ കെ.എം. ശ്രീവാസ്തവയുടെ കീഴിൽ നടന്ന ഖനനമാണ്. ഈ കണ്ടെത്തലുകൾ ബുദ്ധന്റെ പൈതൃകവുമായുള്ള ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ഉറപ്പിച്ചു.

1898-ലെ ഖനനത്തിൽ അഞ്ച് ഭരണികൾ അടങ്ങിയ ഒരു കല്ലറ കണ്ടെത്തി. ഈ ഭരണികളിൽ അസ്ഥിക്കഷ്ണങ്ങൾ, ഭസ്മം, വിലപിടിപ്പുള്ള കല്ലുകൾ, സ്വർണ്ണ തകിടുകൾ എന്നിവയുണ്ടായിരുന്നു. പവിത്രമായ ചിഹ്നങ്ങൾ സ്വർണ്ണ തകിടുകളിൽ സങ്കീർണ്ണമായി കൊത്തിവെച്ചിരുന്നു. മത്സ്യത്തിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള ഹാൻഡിലോടു കൂടിയ ഒരു സ്ഫടിക പേടകവും മൗര്യ ബ്രാഹ്മി ലിപിയിൽ എഴുത്തുകളുള്ള സോപ്‌സ്റ്റോൺ പേടകവുമാണ് ശ്രദ്ധേയമായ മറ്റ് കണ്ടെത്തലുകൾ. ഈ എഴുത്തുകൾ പ്രകാരം ഇവ ബുദ്ധന്റെ തിരുശേഷിപ്പുകളാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു. കൂടാതെ ഈ പ്രദേശത്തിന് ശാക്യന്മാരുടെ തലസ്ഥാനമായ പുരാതന കപിലവസ്തുവുമായുള്ള ബന്ധവും ഇത് വെളിപ്പെടുത്തി. ഈ തിരുശേഷിപ്പുകളുടെ വലിയൊരു ഭാഗം പിന്നീട് പലയിടങ്ങളിലേക്കായി മാറ്റപ്പെട്ടു. ചിലത് സ്വകാര്യ ശേഖരങ്ങളിൽ തുടർന്നപ്പോൾ മറ്റുള്ളവ കൊൽക്കത്തയിലെ ഇന്ത്യൻ മ്യൂസിയത്തിലേക്ക് മാറ്റി.

രണ്ടാമത്തെ ഖനനത്തിൽ ലിഖിതങ്ങളില്ലാത്ത രണ്ട് സോപ്‌സ്റ്റോൺ പേടകങ്ങൾ കൂടി കണ്ടെടുത്തു. ഇതിൽ 22 അസ്ഥി അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ബി.സി.ഇ 5-ാം നൂറ്റാണ്ടിലേതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്ന ഇവ, ബുദ്ധന്റെ മഹാപരിനിർവാണത്തിന് ശേഷം ശാക്യ വംശജർ നിർമ്മിച്ച യഥാർത്ഥ സ്തൂപത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ന് ഇതിലെ 20 തിരുശേഷിപ്പുകൾ ന്യൂഡൽഹിയിലെ നാഷണൽ മ്യൂസിയത്തിലും ബാക്കി രണ്ടെണ്ണം കൊൽക്കത്തയിലെ ഇന്ത്യൻ മ്യൂസിയത്തിലും സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. ചുട്ടുപഴുപ്പിച്ച കളിമൺ മുദ്രകളും ബ്രാഹ്മി ലിഖിതങ്ങളും ഉൾപ്പെടെയുള്ള കൂടുതൽ കണ്ടെത്തലുകൾ പിപ്രഹ്വ തന്നെയാണ് പുരാതന കപിലവസ്തുവെന്ന് വീണ്ടും സ്ഥിരീകരിച്ചു. ഇത് ആ സ്ഥലത്തിന്റെ ചരിത്രപരവും ആത്മീയവുമായ പ്രാധാന്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.

ബുദ്ധമത ലോകത്തുടനീളം ഐക്യം ശക്തമാക്കി ഇന്ത്യ

ബുദ്ധമത ലോകത്തുടനീളം ഐക്യം വളർത്തുന്നതിൽ കേന്ദ്ര സാംസ്കാരിക മന്ത്രാലയം നിർണ്ണായക പങ്ക് വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. ബുദ്ധ ഭഗവാന്റെ  വിശുദ്ധ തിരുശേഷിപ്പുകളുടെ അന്താരാഷ്ട്ര പ്രദർശനങ്ങളും ക്യൂറേറ്റ് ചെയ്ത പ്രദർശനങ്ങളും സംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ നാഷണൽ മ്യൂസിയം ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക പൈതൃകത്തെ സജീവമായി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും രാഷ്ട്രങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള ആത്മീയ ബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ സംരംഭങ്ങൾ ബുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ പ്രചാരണത്തിനും പങ്കിട്ട സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിനും വലിയ പിന്തുണ നൽകിയിട്ടുണ്ട്.

സമീപ വർഷങ്ങളിൽ വിശുദ്ധ തിരുശേഷിപ്പുകൾ മംഗോളിയ, തായ്‌ലൻഡ്, വിയറ്റ്‌നാം, റഷ്യ, ഭൂട്ടാൻ, ശ്രീലങ്ക എന്നിവിടങ്ങളിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയിട്ടുണ്ട്, ഇത് ഏഷ്യയിലുടനീളമുള്ള ആത്മീയവും സാംസ്കാരികവുമായ ബന്ധങ്ങളെ വീണ്ടും ഉറപ്പിച്ചു. നാഷണൽ മ്യൂസിയത്തിൽ നിന്നുള്ള പിപ്രഹ്വ തിരുശേഷിപ്പുകൾ 2022-ൽ മംഗോളിയയിൽ പ്രദർശിപ്പിച്ചു. ബുദ്ധന്റെയും സാഞ്ചിയിൽ നിന്നുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ രണ്ട് ശിഷ്യന്മാരുടെയും തിരുശേഷിപ്പുകൾ 2024-ൽ തായ്‌ലൻഡിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. 2025-ൽ, സാരാനാഥിലെ മഹാബോധി സൊസൈറ്റി സംരക്ഷിച്ചുപോരുന്ന നാഗാർജുനകൊണ്ടയിൽ നിന്നുള്ള തിരുശേഷിപ്പുകൾ വിയറ്റ്‌നാമിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. അതേവർഷം തന്നെ, നാഷണൽ മ്യൂസിയത്തിൽ നിന്നുള്ള തിരുശേഷിപ്പുകൾ കൽമിക്കിയയിലെ (റഷ്യ) എലിസ്റ്റയിലും ഭൂട്ടാനിലെ തിംഫുവിലും പ്രദർശിപ്പിച്ചു. 2026 ഫെബ്രുവരിയിൽ വഡോദരയിലെ മഹാരാജ സയാജിറാവു സർവ്വകലാശാലയിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന പവിത്രമായ ദേവ്നിമോറി തിരുശേഷിപ്പുകൾ ശ്രീലങ്കയിലെ കൊളംബോയിൽ പ്രദർശിപ്പിച്ചു. ഈ ഓരോ യാത്രകളും ബുദ്ധമതത്തിന്റെ ജന്മനാട് എന്ന നിലയിലുള്ള ഇന്ത്യയുടെ സാംസ്കാരിക പങ്ക് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുകയും ഏഷ്യയിലുടനീളമുള്ള ആത്മീയവും സാംസ്കാരികവും ജനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ളതുമായ ദൃഢമായ ബന്ധങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ ദൗത്യം തുടർന്നുകൊണ്ട്, ന്യൂഡൽഹിയിലെ റായ് പിത്തോറ കൾച്ചറൽ കോംപ്ലക്‌സിൽ പ്രധാനമന്ത്രി ഉദ്ഘാടനം ചെയ്ത "ദ ലൈറ്റ് ആൻഡ് ദ ലോട്ടസ് – റെലിക്‌സ് ഓഫ് ദ അവേക്കൻഡ് വൺ" (The Light and The Lotus – Relics of the Awakened One) എന്ന സുപ്രധാന പ്രദർശനത്തോടെയാണ് ഈ വർഷം ആരംഭിച്ചത്. കൊളോണിയൽ കാലഘട്ടത്തിൽ യുണൈറ്റഡ് കിംഗ്ഡത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയ ബുദ്ധന്റെ തിരുശേഷിപ്പ് ആഭരണങ്ങളെ കൊൽക്കത്തയിലെ ഇന്ത്യൻ മ്യൂസിയത്തിലും ന്യൂഡൽഹിയിലെ നാഷണൽ മ്യൂസിയത്തിലും സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന പിപ്രഹ്വ തിരുശേഷിപ്പുകളുമായും പേടകങ്ങളുമായും ആഭരണങ്ങളുമായും ആദ്യമായി ഈ പ്രദർശനത്തിൽ ഒന്നിച്ചുചേർത്തു. 127 വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷമുള്ള ഇവയുടെ തിരിച്ചുവരവ് ഇന്ത്യയിലെ ആത്മീയവും സാംസ്കാരികവുമായ ബന്ധങ്ങളെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുകയും ബുദ്ധന്റെ ദർശനങ്ങളുടെ കാലാതീതമായ ജ്ഞാനവുമായി ആഗോള സമൂഹത്തെ വീണ്ടും ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.

തഥാഗതന്റെ ശാശ്വതമായ പൈതൃകം

തഥാഗത ബുദ്ധന്റെ വിശുദ്ധ തിരുശേഷിപ്പുകളുടെ ഈ പ്രദർശനം, ബുദ്ധ ഭഗവാന്റെ ദർശനങ്ങൾ ആഗോളതലത്തിൽ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും പങ്കുവെക്കുന്നതിനുമുള്ള ഇന്ത്യയുടെ നാഗരിക മൂല്യങ്ങളുടെയും പ്രതിബദ്ധതയുടെയും ആഴത്തിലുള്ള ആവിഷ്‌കാരമാണ്. കേവലമൊരു ആചാരപരമായ ചടങ്ങ് എന്നതിലുപരി, ബുദ്ധമത പൈതൃകത്തിന്റെ സജീവമായ തുടർച്ചയെയാണ് ഈ പ്രദർശനം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നത്. ഇത് പുരാതന പാരമ്പര്യങ്ങളെ സമാധാനം, കരുണ, ധാർമ്മിക ജീവിതം തുടങ്ങിയ ആധുനിക ആഗോള വിഷയങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. സുരക്ഷിതമായ സാഹചര്യത്തിൽ പൊതുജനങ്ങൾക്കായി ദർശന സൗകര്യം ഒരുക്കുന്നതിലൂടെ ഈ തിരുശേഷിപ്പുകളുടെ കാലാതീതമായ ആത്മീയ പ്രാധാന്യത്തെ ഈ ഉദ്യമം വീണ്ടും ഊട്ടിയുറപ്പിക്കുന്നു.

വിപുലമായ അർത്ഥത്തിൽ, പങ്കിട്ട പൈതൃകത്തിലൂടെ അന്താരാഷ്ട്ര ധാരണ വളർത്തുന്നതിനുള്ള ഇന്ത്യയുടെ ശ്രമങ്ങളെയാണ് ഈ പ്രദർശനം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നത്. പുരാവസ്തുക്കളുടെ തിരിച്ചെത്തിക്കൽ, സംരക്ഷണം, നിയമപരമായ സുരക്ഷ, ബുദ്ധിസ്റ്റ് സർക്യൂട്ട് വികസനം എന്നിവയ്ക്കായി നിലവിൽ നടന്നുവരുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഇത് കരുത്തേകുന്നു. സംയോജിതമായ ഈ സംരംഭങ്ങളെല്ലാം വ്യക്തമാക്കുന്നത് ഭൂതകാലത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് കൂടുതൽ സുദൃഢവും സമാധാനപൂർണ്ണവുമായ ഒരു ഭാവി കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ സഹായിക്കുമെന്നാണ്.

അവലംബം

Minister of EXTERNAL AFFAIRS

https://www.mea.gov.in/loksabha.htm?dtl/40696/QUESTION+NO+1270+INDIAS+BUDDHIST+DIPLOMACY

Ministry of Tourism

https://www.google.com/url?sa=i&source=web&rct=j&url=https://tourism.gov.in/sites/default/files/2026-04/usq.5037%2520for%252023.03.2026.pdf%23:~:text%3D(a)%2520to%2520(d):%2520Development%2520and%2520promotion%2520of,(CBDD)%27%2520%25E2%2580%2593%2520a%2520sub%252D%2520scheme%2520of%2520SD2.&ved=2ahUKEwio2czF34-UAxUxRmcHHebAGbEQqYcPegQICBAJ&opi=89978449&cd&psig=AOvVaw1y8R0g7nCLaNQhq7pMdL3Q&ust=1777438233890000

https://tourism.gov.in/whats-new/buddhist-sites-india

Rajya Sabha Questions

https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://sansad.in/getFile/annex/270/AU4471_QT4UTs.pdf%3Fsource%3Dpqars&ved=2ahUKEwiesL7F34-UAxWASWwGHYIEERYQFnoECCcQAQ&usg=AOvVaw1Xt0_Ro3m9wNnZPLwAnKzW

Ministry of Culture

https://www.indiaculture.gov.in/sites/default/files/pdf/Re(ad)dress_Return_of_Treasures_16012024.pdfhttps://indianculture.gov.in/retrieved-artefacts-of-india/artefact-chronicles/bronze-idols-ram-sita-and-lakshaman

UNESCO

https://www.unesco.org/en/fight-illicit-trafficking/about#:~:text=of%20the%20Convention-,States%20Parties,been%20ratified%20by%20148%20states.

Press Information Bureau

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2237052&reg=3&lang=2

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2024/feb/doc2024220313101.pdf

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/aug/doc2025811604701.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1673771

https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177324

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2181063

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2150352#:~:text=Relics%20of%20Immense%20Spiritual%20and,archaeological%20discoveries%20in%20India's%20history.

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=154972&NoteId=154972&ModuleId=3#:~:text=In%20a%20post%20on%20X,year%2C%20thanks%20to%20concerted%20efforts.

Others

https://sansad.in/getFile/annex/263/AS68.pdf?source=pqars

Click here to see PDF

***

SK