पत्र सूचना कार्यालय

സ്ത്രീകളുടെ സാമ്പത്തിക ശാക്തീകരണത്തിലേക്കുള്ള ഇന്ത്യയുടെ യാത്ര

സ്ത്രീകളെ ശാക്തീകരിക്കുന്നതിലൂടെ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള കുടുംബങ്ങളെയും അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിക്കുന്ന സമൂഹങ്ങളെയും സമ്പന്നമായ ഒരു രാഷ്ട്രത്തെയും കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നു. ഇത് തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട് സ്ത്രീകളുടെ സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായുള്ള ഇന്ത്യയുടെ ഭൂമിക കഴിഞ്ഞ 10 വർഷത്തിനിടയിൽ ശ്രദ്ധേയമായ പരിവർത്തനത്തിന് വിധേയമായി. സ്ത്രീകേന്ദ്രീകൃത ദർശനത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്ന ഗ്രാമീണ, പിന്നോക്കാവസ്ഥയിലുള്ള സ്ത്രീകളിൽ പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച് കഴിവുകൾ, വായ്പ, വിപണികൾ, ഉപജീവനമാർഗ്ഗങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വിപുലീകരിക്കുന്നതിന് ​ഗവൺമെന്റ് മുൻഗണന നൽകിയിട്ടുണ്ട്. 2047 ഓടെ എല്ലാ സ്ത്രീകളും പുരോഗതിയുടെ തുല്യ ശിൽപിയായി നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു പൂർണ്ണ വികസിത ഭാരതമാണ് ലക്ഷ്യം.

ഈ ദർശനം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുന്ന ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ് സ്വയം സഹായ ഗ്രൂപ്പുകൾ മുതൽ ടാർഗെറ്റുചെയ്‌ത ക്രെഡിറ്റ്, ഡ്രോൺ സാങ്കേതികവിദ്യ, സംരംഭകത്വ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ വരെയുള്ള പദ്ധതികളുടെ സമഗ്രമായ ഒരു പോർട്ട്‌ഫോളിയോയിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക ഉൾപ്പെടുത്തലിനും സഹകരണ ശൃംഖലകൾക്കുമുള്ള ഡിജിറ്റൽ ഉപകരണങ്ങളിലും ഇത് നിക്ഷേപം നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ പുരോഗതികൾ ഇന്ത്യയെ സ്ത്രീകളുടെ സാമ്പത്തിക നേതൃത്വത്തിന് ഒരു ആഗോള മാതൃകയായി സ്ഥാനപ്പെടുത്തുന്നു.

"നാരി ശക്തി" അഥവാ സ്ത്രീശക്തി ഒരു സ്ത്രീയും പിന്തള്ളപ്പെടാതെ സമഗ്ര വളർച്ച ഉറപ്പാക്കുന്ന മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശ ശക്തിയാണ്.

പെൺകുട്ടികൾക്ക് സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കൽ

പെൺകുട്ടികൾക്ക് സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുക എന്നത് അവരുടെ വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, സാമ്പത്തിക അവസരങ്ങൾ ലഭ്യമാക്കൽ എന്നിവയിൽ ശരിയായ നിക്ഷേപം നടത്തുക എന്നതാണ്.

അതുവഴി അവർക്ക് സ്വതന്ത്രവും മാന്യവുമായ ജീവിതം കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ കഴിയും. ഇത് വ്യക്തിഗത ഭാവികളെ മാത്രമല്ല, കുടുംബങ്ങളെയും സമൂഹങ്ങളെയും രാജ്യത്തെയും മൊത്തത്തിൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.

സുകന്യ സമൃദ്ധി യോജന കൃത്യമായി ആ വാഗ്ദാനം നൽകുന്നു. ഉയർന്ന വരുമാനം, നികുതി ആനുകൂല്യങ്ങൾ, മകളുടെ ശോഭനമായ ഭാവിയിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്ന ഓരോ കുടുംബത്തിനും അചഞ്ചലമായ പിന്തുണ.

സുകന്യ സമൃദ്ധി യോജന

ബേട്ടി ബച്ചാവോ, ബേട്ടി പഠാവോ ക്യാമ്പയ്‌നിന് കീഴിൽ 2015 ജനുവരി 22 ന് ആരംഭിച്ച സുകന്യ സമൃദ്ധി യോജന (SSY) ഒരു പെൺകുട്ടിക്ക് സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ നൽകുന്നു. മാതാപിതാക്കൾക്കും രക്ഷിതാക്കൾക്കും അവരുടെ പെൺകുട്ടികളുടെ ഭാവി ആവശ്യങ്ങൾക്കായി പ്രധാനമായും വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും വിവാഹത്തിനും പണം ലാഭിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഒരു ​ഗവൺമെന്റ് സമ്പാദ്യ പദ്ധതിയാണിത്. ഉയർന്ന പലിശ നിരക്കുകൾ, നികുതി ആനുകൂല്യങ്ങൾ, സുരക്ഷ എന്നിവ നൽകുന്ന ഈ പദ്ധതി കുടുംബങ്ങളെ നേരത്തെ നിക്ഷേപിക്കാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും പെൺകുട്ടികളുടെ വളർച്ചയ്ക്കും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും പിന്തുണ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.

പ്രധാന സവിശേഷതകളിലും ആനുകൂല്യങ്ങളിലും ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു:

• പ്രതിവർഷം 8.2% പലിശ നിരക്ക് (വാർഷികമായി സംയോജിപ്പിച്ചിച്ചത്).
• നിക്ഷേപങ്ങൾ ₹250 (കുറഞ്ഞത്) മുതൽ ₹1.5 ലക്ഷം വരെ ₹50ന്റെ ഗുണിതങ്ങളായി).
• നിക്ഷേപങ്ങൾ 15 വർഷത്തേക്ക് അനുവദനീയമാണ്; അക്കൗണ്ട് ആരംഭിച്ച് 21 വർഷത്തിനുശേഷം കാലാവധി പൂർത്തിയാകും.
• സെക്ഷൻ 80C പ്രകാരം നികുതിരഹിത പലിശയും കാലാവധി പൂർത്തിയാകുന്ന തുകയും.
• ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസത്തിനോ വിവാഹത്തിനോ വേണ്ടി 18 വയസ്സിന് ശേഷം (അല്ലെങ്കിൽ പത്താം ക്ലാസ് പാസായ) ഭാഗിക പിൻവലിക്കൽ (50% വരെ) അനുവദനീയമാണ്.

തുടക്കം മുതൽ മൊത്തം നിക്ഷേപങ്ങൾ ₹3.33 ലക്ഷം കോടി കവിഞ്ഞു (2025 ഡിസംബർ വരെ)

ഗ്രാമീണ ഉപജീവനമാർഗ്ഗങ്ങളിൽ വിപ്ലവകരമായ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രയോജനപ്പെടുത്തുന്നു

ഗ്രാമീണ ഇന്ത്യ ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു പരിവർത്തനത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു, അവിടെ സമൂഹ ശക്തി, നൈപുണ്യ വികസനം, വിഭവങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം എന്നിവ ദശലക്ഷക്കണക്കിന് കുടുംബങ്ങൾക്ക് പുതിയ അവസരങ്ങൾ തുറക്കുന്നു. ദർശനാത്മകവും സാങ്കേതികവിദ്യാധിഷ്ഠിതവും ജനകേന്ദ്രീകൃതവുമായ സംരംഭങ്ങളിലൂടെ, ഗ്രാമീണ കുടുംബങ്ങളെ, പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകളെ, ആത്മവിശ്വാസമുള്ള സംരംഭകരായും വൈദഗ്ധ്യമുള്ള ഉൽപ്പാദകരായും അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിക്കുന്ന സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ സജീവമായി സംഭാവന ചെയ്യുന്നവരായും മാറ്റാൻ പ്രാപ്തരാക്കുന്നു.

ദീൻദയാൽ അന്ത്യോദയ യോജന - ദേശീയ ഗ്രാമീണ ഉപജീവന ദൗത്യം (DAY-NRLM)

ദീൻദയാൽ അന്ത്യോദയ യോജന - ദേശീയ ഗ്രാമീണ ഉപജീവന ദൗത്യം (DAY-NRLM) കേന്ദ്ര ഗ്രാമവികസന മന്ത്രാലയത്തിന്റെ ഒരു മുൻനിര പദ്ധതിയാണ്. ഈ പരിപാടി ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകളെ സ്വയം സഹായ ഗ്രൂപ്പുകളിലേക്ക് (SHG) ഒരുമിച്ച് കൊണ്ടുവരുന്നു. ഇത് ശക്തമായ സമൂഹബോധവും പരസ്പര വിശ്വാസവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ സ്വയം സഹായ ഗ്രൂപ്പുകളിലൂടെ സ്ത്രീകൾക്കും അവരുടെ കുടുംബങ്ങൾക്കും നൈപുണ്യ പരിശീലനം, താങ്ങാനാവുന്ന വായ്പ, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നതിനോ ഉയർന്ന വരുമാനമുള്ള അവസരങ്ങളിലേക്ക് മാറുന്നതിനോ നിലവിലുള്ള ഉപജീവനമാർഗ്ഗങ്ങൾ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനോ ഉള്ള പ്രായോഗിക പിന്തുണ എന്നിവ ലഭിക്കുന്നു.

കാലക്രമേണ ഈ സ്ഥിര പിന്തുണ അവരെ കൂടുതൽ സമ്പാദിക്കാനും ഭാവിയിലേക്ക് ലാഭിക്കാനും കുട്ടികളെ സ്കൂളിൽ അയയ്ക്കാനും അവരുടെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ ശക്തവും സുരക്ഷിതവുമായ ജീവിതം കെട്ടിപ്പടുക്കാനും സഹായിക്കുന്നു.

പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾക്ക്, സാമ്പത്തിക ഉൾപ്പെടുത്തലിലൂടെയും നൈപുണ്യ പരിശീലനത്തിലൂടെയും സുസ്ഥിര ഉപജീവനമാർഗ്ഗങ്ങൾ കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ ഇത് സഹായിക്കുന്നു, ഇത് അവരെ സാമ്പത്തിക സ്വാശ്രയത്വത്തിലേക്ക് ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ മുന്നേറാൻ സഹായിക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ ചില പ്രധാന സവിശേഷതകൾ ഇവയാണ്:

• സേവിംഗ്സ് അക്കൗണ്ടുകൾ, ക്രെഡിറ്റ്, ഡെബിറ്റ് ഇടപാടുകൾ, വായ്പകൾ, മറ്റ് ബാങ്കിംഗ് സൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ പോലുള്ള സാമ്പത്തിക സേവനങ്ങൾ നൽകുന്നതിന് സ്വയം സഹായ സംഘങ്ങൾക്ക് സഹായം നൽകുന്നതിനായി ബാങ്ക് ശാഖയിൽ നിയുക്തരായ ബാങ്ക് സഖികൾ എന്നറിയപ്പെടുന്ന പരിശീലനം ലഭിച്ച സ്ത്രീകളെ ഈ പദ്ധതിയിൽ വിന്യസിക്കുന്നു.
• വർഷം മുഴുവനും ഉപദേശവും പിന്തുണയും നൽകുന്നതിനായി കൃഷി സഖി (വിളകൾക്ക്), പശു സഖി (മൃഗങ്ങൾക്ക്) പോലുള്ള പരിശീലനം ലഭിച്ച സഹായികളെ ഈ പദ്ധതിയിൽ  വിന്യസിക്കുന്നു.
• ആരോഗ്യം, പോഷകാഹാരം, വിദ്യാഭ്യാസം,​ ഗാർഹിക അക്രമം അവസാനിപ്പിക്കൽ, ശുചിത്വം തുടങ്ങിയ പ്രധാന വിഷയങ്ങളിൽ മിഷൻ ബോധവൽക്കരണ പരിപാടികളും നടത്തുന്നു.

പ്രധാന നേട്ടങ്ങളിൽ ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു:

• ഈ പദ്ധതി 10.05 കോടിയിലധികം ഗ്രാമീണ സ്ത്രീ കുടുംബങ്ങളെ 90.90 ലക്ഷത്തിലധികം സ്വയം സഹായ ഗ്രൂപ്പുകളിലേക്ക് (SHG-കൾ) വിജയകരമായി അണിനിരത്തി, സ്ത്രീകൾ നയിക്കുന്ന സമൂഹ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ശൃംഖലകളിലൊന്ന് സ്ഥാപിച്ചു.
• തിരിച്ചടവ് നിരക്ക് 98%-ൽ കൂടുതലാണ്, ഇത് ഗ്രൂപ്പുകൾ പണം എത്ര നന്നായി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നുവെന്ന് കാണിക്കുന്നു.
• DAY-NRLM വനിതാ കർഷകരെ (മഹിളാ കിസാൻമാർ എന്ന് വിളിക്കുന്നു) മികച്ച കൃഷി രീതികളിലൂടെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു - 4.6 കോടിയിലധികം സ്ത്രീകൾ (2025 ഒക്ടോബർ വരെ) ഇതുവരെ പ്രയോജനം നേടിയിട്ടുണ്ട്.
• സ്റ്റാർട്ട്-അപ്പ് വില്ലേജ് എന്റർപ്രണർഷിപ്പ് പ്രോഗ്രാം (SVEP) പോലുള്ള പരിപാടികളിലൂടെ നിരവധി സ്ത്രീകൾ കരകൗശല വസ്തുക്കൾ, ഭക്ഷ്യ സംസ്കരണം എന്നിവയിൽ ചെറുകിട ബിസിനസുകൾ ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ പദ്ധതി പ്രകാരം 5.88 ലക്ഷത്തിലധികം അത്തരം യൂണിറ്റുകൾക്ക് പിന്തുണ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.

നമോ ഡ്രോൺ ദീദി യോജന

നമോ ഡ്രോൺ ദീദി പദ്ധതി ഒരു പരിവർത്തനാത്മക കേന്ദ്രമേഖലാ സംരംഭമാണ്. കൃത്യതാ കൃഷിക്ക് വാടക സേവനങ്ങൾ നൽകുന്നതിന് - പ്രാഥമികമായി ദ്രാവക വളങ്ങളും കീടനാശിനികളും തളിക്കുന്നത് - തിരഞ്ഞെടുത്ത വനിതാ സ്വയം സഹായ ഗ്രൂപ്പുകളെ (SHGs) ഡ്രോണുകൾ ഉപയോഗിച്ച് സജ്ജമാക്കുന്നതിലൂടെ ഇത് ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകളെ ശാക്തീകരിക്കുന്നു, അതേസമയം കൃഷിയിൽ നൂതന സാങ്കേതികവിദ്യ അവതരിപ്പിക്കുകയും സുസ്ഥിര വരുമാന അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

പ്രധാന നേട്ടങ്ങളിൽ ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു:

• കൃഷി കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമവും കൃത്യവുമാക്കുന്നതിന് ആധുനിക ഡ്രോൺ സാങ്കേതികവിദ്യ അവതരിപ്പിക്കുന്നു;
• വിള വിളവ് വർദ്ധിപ്പിക്കുക, കർഷകർക്ക് ഇൻപുട്ട് ചെലവുകളും പ്രവർത്തന ചെലവുകളും കുറയ്ക്കുക;
• ഡ്രോൺ വാടക സേവനങ്ങളിലൂടെ വനിതാ സ്വയം സഹായ സംഘങ്ങൾക്ക് ഗണ്യമായ അധിക വരുമാനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യവും വൈവിധ്യപൂർണ്ണമായ ഉപജീവനമാർഗ്ഗവും വളർത്തുന്നു.

തിരഞ്ഞെടുത്ത സ്വയം സഹായ സംഘങ്ങൾക്ക് ഡ്രോൺ പാക്കേജിലേക്ക് 80% കേന്ദ്ര സാമ്പത്തിക സഹായം (₹8 ലക്ഷം വരെ) ലഭിക്കുന്നു. പാക്കേജിൽ പരിശീലനവും ഉൾപ്പെടുന്നു: ഒരു അംഗത്തിന് സർട്ടിഫൈഡ് ഡ്രോൺ പൈലറ്റാകാൻ 15 ദിവസം (പ്രവർത്തനങ്ങളും കാർഷിക-നിർദ്ദിഷ്ട ആപ്ലിക്കേഷനുകളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു) കൂടാതെ മറ്റൊരാൾക്ക് ഡ്രോൺ സഹായിയായി 5 ദിവസം (അറ്റകുറ്റപ്പണികൾ, അറ്റകുറ്റപ്പണികൾ, പിന്തുണ എന്നിവയിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു).

ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകളുടെ കൈകളിൽ ഡ്രോണുകൾ നൽകുന്നതിലൂടെ, പദ്ധതി കാർഷിക മേഖലയിൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കുന്നത് ത്വരിതപ്പെടുത്തുക മാത്രമല്ല, പുതിയ സാമ്പത്തിക വഴികൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ജോലി വേഗത്തിലും കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമവുമാക്കുകയും സ്ത്രീകൾക്കും അവരുടെ സമൂഹങ്ങൾക്കും തിളക്കമാർന്ന അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

സ്ത്രീകളെ വിജയം കൊയ്യുന്ന സംരംഭകരാക്കി മാറ്റുന്നു

സ്ത്രീകൾ സംരംഭകരായി ഉയരുമ്പോൾ, മുഴുവൻ കുടുംബത്തിനും സ്ഥിരതയും അവസരവും ലഭിക്കുന്നു. ഇത് മുന്നിൽ കണ്ട്, സ്ത്രീകൾക്കിടയിൽ സംരംഭകത്വം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനായി ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ് നിരവധി സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ലഖ്പതി ദീദി പദ്ധതി

ഗ്രാമീണ ദാരിദ്ര്യ നിർമ്മാർജ്ജനത്തിനും സ്ത്രീകളുടെ സാമ്പത്തിക ശാക്തീകരണത്തിനും വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ദീൻദയാൽ അന്ത്യോദയ യോജന - ദേശീയ ഗ്രാമീണ ഉപജീവന ദൗത്യത്തിന്റെ (DAY-NRLM) ഒരു പ്രധാന ഫലമാണ് ലഖ്പതി ദീദി.

സ്ത്രീകൾ നയിക്കുന്ന ഗ്രാമീണ അഭിവൃദ്ധി എന്ന ദർശനത്തിൽ വേരൂന്നിയ ഒരു ലഖ്പതി ദീദി ഒരു സ്വയം സഹായ സംഘ (SHG) അംഗമാണ്, അവരുടെ കുടുംബം സുസ്ഥിര ഉപജീവന പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ശക്തിപ്പെടുത്തിയ കഴിവുകൾ, വായ്പയിലേക്കും വിപണിയിലേക്കും മെച്ചപ്പെട്ട പ്രവേശനം എന്നിവയിലൂടെ പ്രതിവർഷം ഒരു ലക്ഷത്തിലധികം രൂപ സമ്പാദിക്കുന്നു - ഇത് സാമ്പത്തിക സ്ഥിരത, ആത്മവിശ്വാസം, കമ്മ്യൂണിറ്റി നേതൃത്വം എന്നിവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

വരുമാനമുണ്ടാക്കുന്നതിനപ്പുറം സംരംഭകത്വം, സാമ്പത്തിക സാക്ഷരത എന്നിവ വളർത്തിയെടുക്കുക, സ്ത്രീകളെ ഗ്രാമീണ സാമ്പത്തിക പരിവർത്തനത്തിന് ഉത്തേജകമായി സ്ഥാപിക്കുക എന്നിവയിലേക്ക് ലക്ഷ്യം വ്യാപിക്കുന്നു.

6 കോടി ലഖ്പതി ദീദികളെ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ് ​ഗവൺമെന്റിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഈ ലക്ഷ്യം വേ​ഗത്തിൽ കൈവരിക്കുന്നതിനായി,  50,000 കമ്മ്യൂണിറ്റി റിസോഴ്‌സ് പേഴ്‌സൺമാരിലൂടെ 50 ലക്ഷം എസ്എച്ച്ജി അംഗങ്ങളെ പരിശീലിപ്പിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ 2026 ജനുവരിയിൽ ഗ്രാമവികസന മന്ത്രാലയം ഒരു ദേശീയ സംരംഭകത്വ പ്രചാരണം ആരംഭിച്ചു,

സാങ്കേതികമായി, ഡിജിറ്റൽ ഇന്ത്യ കോർപ്പറേഷൻ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന ലോക്ഒഎസ് (LokOS) ആപ്പും ഡിജിറ്റൽ ആജീവിക രജിസ്റ്ററും സാധ്യതയുള്ള ലഖ്പതി ദീദികളുടെ രേഖകൾ ഡിജിറ്റൈസ് ചെയ്യുകയും തത്സമയ വരുമാന ഡാറ്റ ട്രാക്ക് ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.

വുമണിയ ഇനിഷ്യേറ്റീവ്

പൊതു സംഭരണത്തിൽ സ്ത്രീകൾ നയിക്കുന്ന സൂക്ഷ്മ, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങളുടെയും (MSEs) സ്വയം സഹായ സംഘങ്ങളുടെയും (SHGs) പങ്കാളിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനായി വാണിജ്യ, വ്യവസായ മന്ത്രാലയത്തിന് കീഴിലുള്ള ഗവൺമെന്റ് ഇ-മാർക്കറ്റ്‌പ്ലേസിന്റെ (GeM) ഒരു ഫ്ലാഗ്ഷിപ്പ് പ്രോഗ്രാമായ വുമണിയ ഇനിഷ്യേറ്റീവ് 2019 ജനുവരി 14 ന് ആരംഭിച്ചു.

ഇതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതിനായി, GeM ധാരണാപത്രങ്ങളിലൂടെ പ്രധാന പങ്കാളിത്തങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്:

• സ്ത്രീകൾ നയിക്കുന്ന MSE-കൾ, സംരംഭകർ, SHG-കൾ എന്നിവരെ ​ഗവൺമെന്റ് വിപണികളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിൽ പരിശീലിപ്പിക്കുന്നതിനും പ്രാപ്തമാക്കുന്നതിനുമായി സ്വയംതൊഴിൽ വനിതാ അസോസിയേഷൻ (SEWA) ഭാരതുമായി (2023 ജനുവരിയിൽ ഒപ്പുവെച്ചു).
• വനിതാ തയ്യൽക്കാരെ GeM-ൽ സേവന ദാതാക്കളായി നൈപുണ്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനായി ഉഷ സിലായ് സ്കൂളുമായി (2023 നവംബറിൽ ഒപ്പുവെച്ചു).
• വനിതാ സംരംഭകർക്കായി ലിംഗസമത്വത്തിന് മുൻഗണന നൽകുന്ന സംഭരണം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനും പരിശീലന സാമഗ്രികൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും പ്രാദേശിക വിപണികളുമായുള്ള ബന്ധം ശക്തമാക്കുന്നതിനുമായി യുഎൻ വുമണുമായി (UN Women) 2025 നവംബറിൽ കരാർ ഒപ്പിട്ടു.

ഏറ്റവും ഒടുവിൽ, 2026 ജനുവരി 14–15 തീയതികളിൽ, ബിസിനസ്സ്-ടു-ഗവൺമെന്റ് അവസരങ്ങളെക്കുറിച്ച് അവബോധം വളർത്തുന്നതിനും ഓൺബോർഡിംഗ്, അനുസരണം, ഉൽപ്പന്ന ലിസ്റ്റിംഗ് എന്നിവയിൽ സഹായിക്കുന്നതിനും പങ്കാളിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിന് ഘടനാപരമായ പരിശീലനവും വർക്ക്ഷോപ്പുകളും നൽകുന്നതിനുമായി GeM വനിതാ കളക്ടീവ് ഫോറവുമായി (WCF) ഒരു ധാരണാപത്രത്തിൽ ഒപ്പുവെച്ചു.

ഈ സഹകരണങ്ങൾ വുമണിയയെ ശക്തമായ ഒരു ആവാസവ്യവസ്ഥയായി വളരാൻ സഹായിച്ചു, രണ്ട് ലക്ഷത്തിലധികം സ്ത്രീകൾ നയിക്കുന്ന എംഎസ്ഇകൾ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യുകയും 2026 ജനുവരിയിലെ കണക്കനുസരിച്ച് ₹80,000 കോടിയിൽ കൂടുതൽ (ജെഎമ്മിന്റെ മൊത്തം ഓർഡർ മൂല്യത്തിന്റെ 4.7%) വിലയുള്ള സംഭരണ ​​ഓർഡറുകൾ നേടുകയും ചെയ്തു - ഇത് 3% നിർബന്ധിത ലക്ഷ്യത്തെ മറികടന്നു.

​ഗവൺമെന്റ് വാങ്ങുന്നവരുമായി നേരിട്ടുള്ള, സുതാര്യവും പൂർണ്ണമായും ഡിജിറ്റൽ ഇന്റർഫേസ് നൽകുന്നതിലൂടെ, വുമണിയ ഇടനിലക്കാരെ ഇല്ലാതാക്കുകയും ചരിത്രപരമായി പങ്കാളിത്തത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്തിയിരുന്ന പ്രവേശന തടസ്സങ്ങൾ കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്ത്രീ സംരംഭകർ നേരിടുന്ന "വിപണികളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം", "ധനകാര്യത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം", "മൂല്യവർദ്ധനവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം" എന്നിവയുടെ ട്രിപ്പിൾ വെല്ലുവിളിയെ ഇത് പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, കേന്ദ്ര, സംസ്ഥാന ഗവൺമെൻ്റ് മന്ത്രാലയങ്ങൾ, വകുപ്പുകൾ, പൊതുമേഖലാ യൂണിറ്റുകൾ, സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്ക് ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സേവനങ്ങളും വിതരണം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള അവസരങ്ങളുമായി അവരെ വിന്യസിക്കുന്നു.

സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായുള്ള മറ്റ് പ്രധാന ഇടപെടലുകൾ

സ്ത്രീകൾ വളരെക്കാലമായി കുടുംബങ്ങളിലും സമൂഹങ്ങളിലും നിർണായക പങ്ക് വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇപ്പോൾ, ​ഗവൺമെന്റ് പദ്ധതികൾ അവരുടെ കഴിവുകളും പരിശ്രമങ്ങളും ശക്തമായ സാമ്പത്തിക അവസരങ്ങളാക്കി മാറ്റാൻ അവരെ സഹായിക്കുന്നു.

പരിശീലനം, ധനകാര്യം, വിപണി എന്നിവയിലേക്കുള്ള മികച്ച പ്രവേശനം വഴി, ഈ സംരംഭങ്ങൾ ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളെ സ്വാശ്രയത്വം കെട്ടിപ്പടുക്കാനും, വരുമാനം വർദ്ധിപ്പിക്കാനും, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നേടാനും പ്രാപ്തരാക്കുന്നു.

പ്രധാനമന്ത്രി മുദ്ര യോജന (PMMY)

2015 ഏപ്രിൽ 8 ന് ആരംഭിച്ച പ്രധാനമന്ത്രി മുദ്ര യോജന (PMMY) സൂക്ഷ്മ യൂണിറ്റ് സംരംഭങ്ങൾക്ക് കൊളാറ്ററൽ രഹിത സ്ഥാപന വായ്പ നൽകുന്നു. മുൻ വായ്പകൾ വിജയകരമായി തിരിച്ചടച്ച ആവർത്തിച്ചുള്ള വായ്പക്കാർക്കായി ഒരു പുതിയ "തരുൺ പ്ലസ്" വിഭാഗത്തിനായി, കൊളാറ്ററലിന്റെ ഭാരം കൂടാതെ സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നതിനോ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനോ സംരംഭകരെ പിന്തുണയ്ക്കാൻ ഇത് ഉദ്ദേശിക്കുന്നു, ഇപ്പോൾ ഇത് ₹20 ലക്ഷമായി ഉയർത്തിയിരിക്കുന്നു.

പ്രധാനമന്ത്രി മുദ്ര യോജന (PMMY) പ്രകാരം സ്ഥാപിതമായതും 2015-16 ലെ കേന്ദ്ര ബജറ്റിൽ പ്രഖ്യാപിച്ചതുമായ മുദ്ര (മൈക്രോ യൂണിറ്റ്സ് ഡെവലപ്‌മെന്റ് & റീഫിനാൻസ് ഏജൻസി ലിമിറ്റഡ്) ഒരു ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ് ധനകാര്യ സ്ഥാപനമാണ്. ബാങ്കുകൾ, ബാങ്കിംഗ് ഇതര ധനകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ (NBFC), മൈക്രോ ഫിനാൻസ് സ്ഥാപനങ്ങൾ (MFI) തുടങ്ങിയ അവസാന മൈൽ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് റീഫിനാൻസ് ചെയ്തുകൊണ്ട് കോർപ്പറേറ്റ് ഇതര ചെറുകിട/സൂക്ഷ്മ സംരംഭങ്ങൾക്ക് ഇത് ധനസഹായം നൽകുന്നു.

വനിതാ സംരംഭകരുടെ കൈവശമുള്ള വായ്പാ അക്കൗണ്ടുകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും സ്ത്രീ ശാക്തീകരണത്തിന് PMMY ശക്തമായ ഊന്നൽ നൽകുന്നു. ഈ ശ്രദ്ധ ദശലക്ഷക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളെ അവരുടെ ബിസിനസുകൾ ആരംഭിക്കാനോ വളർത്താനോ പ്രാപ്തരാക്കി, സാമ്പത്തിക ഉൾപ്പെടുത്തലും സ്വാശ്രയത്വവും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

പ്രധാനമന്ത്രി ജൻ ധൻ യോജന

2014 ഓഗസ്റ്റ് 28 ന് ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ് ആരംഭിച്ച ദേശീയ സാമ്പത്തിക ഉൾപ്പെടുത്തൽ ദൗത്യമായ പ്രധാനമന്ത്രി ജൻ-ധൻ യോജന (PMJDY), രാജ്യത്തെ ബാങ്ക് സൗകര്യമില്ലാത്ത ജനങ്ങളെ സാമ്പത്തികമായി പിന്തുണയ്ക്കുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം. അടിസ്ഥാന സേവിംഗ്സ് ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടുകൾ, പണമടയ്ക്കൽ, ക്രെഡിറ്റ്, ഇൻഷുറൻസ്, പെൻഷനുകൾ തുടങ്ങിയ താങ്ങാനാവുന്ന സാമ്പത്തിക സേവനങ്ങളിലേക്ക് ഇത് സാർവത്രിക പ്രവേശനം നൽകുന്നു.

സ്ത്രീകൾക്ക് PMJDY പ്രത്യേകിച്ചും ഗുണം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. മുമ്പ്, സ്ത്രീകൾക്ക് ഔപചാരിക ബാങ്കിംഗിലേക്ക് പരിമിതമായ വ്യക്തിഗത പ്രവേശനം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ, പലപ്പോഴും സാമ്പത്തിക കാര്യങ്ങൾക്കായി കുടുംബാംഗങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ, PMJDY വഴി, ദശലക്ഷക്കണക്കിന് സ്ത്രീകൾക്ക് സ്വന്തമായി ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടുകളുണ്ട്, ഇത് ​ഗവൺമെന്റ് ആനുകൂല്യങ്ങൾ നേരിട്ട് ലഭിക്കുന്നതിനും, കൂടുതൽ സാമ്പത്തിക നിയന്ത്രണത്തിനും, സ്വാശ്രയത്വത്തിനും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുമുള്ള മറ്റ് പദ്ധതികളിലേക്ക് എളുപ്പത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനും സഹായിക്കുന്നു.

PMJDY യുടെ ചില പ്രധാന സവിശേഷതകളിൽ ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു:

• നിക്ഷേപങ്ങൾക്ക് പലിശയുള്ള സീറോ-ബാലൻസ് അക്കൗണ്ടുകൾ.

• ഒരു റുപേ ഡെബിറ്റ് കാർഡ് വിതരണം, ₹2 ലക്ഷം രൂപയുടെ അപകട ഇൻഷുറൻസ് പരിരക്ഷ (2018 ഓഗസ്റ്റ് 28 ന് ശേഷം തുറന്ന അക്കൗണ്ടുകൾക്ക്; ₹1 ലക്ഷം മുമ്പ്). യോഗ്യരായ അക്കൗണ്ട് ഉടമകൾക്ക് ₹10,000 വരെ ഓവർഡ്രാഫ്റ്റ് സൗകര്യം.

• ഡയറക്ട് ബെനിഫിറ്റ് ട്രാൻസ്ഫർ (DBT), പ്രധാൻ മന്ത്രി ജീവൻ ജ്യോതി ബീമ യോജന (PMJJBY), പ്രധാൻ മന്ത്രി സുരക്ഷാ ബീമ യോജന (PMSBY), അടൽ പെൻഷൻ യോജന (APY), മൈക്രോ യൂണിറ്റ്സ് ഡെവലപ്മെന്റ് & റീഫിനാൻസ് ഏജൻസി ബാങ്ക് (മുദ്ര) സ്കീം തുടങ്ങിയ മറ്റ് സ്കീമുകളിലേക്കുള്ള ലിങ്ക്.

മുൻകൂർ ബാങ്കിംഗ് ബന്ധങ്ങൾ ആവശ്യമില്ലാതെ എല്ലാവർക്കും ഇത് ആക്‌സസ് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന തരത്തിൽ ഏത് ബാങ്ക് ശാഖയിലും അല്ലെങ്കിൽ ബിസിനസ് കറസ്‌പോണ്ടന്റുകൾ വഴിയും അക്കൗണ്ടുകൾ തുറക്കാൻ കഴിയും.

പ്രധാൻ മന്ത്രി സ്വനിധി പദ്ധതി

2020 ജൂണിൽ ഭവന, നഗരകാര്യ മന്ത്രാലയം ആരംഭിച്ച പ്രധാനമന്ത്രി സ്ട്രീറ്റ് വെണ്ടറുടെ ആത്മനിർഭർ നിധി (PM സ്വനിധി) പദ്ധതി, COVID-19 മഹാമാരി ബാധിച്ച തെരുവ് കച്ചവടക്കാർക്ക്, പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾക്ക് ഈട് രഹിത പ്രവർത്തന മൂലധന വായ്പകൾ നൽകുന്നു.

• ആദ്യ വിഹിതമായി ₹15,000 വരെയുള്ള വായ്പകളും (തുടർ വിഹിതമായി ₹25,000, ₹50,000 വരെയുള്ള വായ്പകളും, സമയബന്ധിതമായി തിരിച്ചടയ്ക്കുമ്പോൾ 7% പലിശ സബ്‌സിഡിയും, ഡിജിറ്റൽ ക്യാഷ്ബാക്ക് ആനുകൂല്യങ്ങളും, യോഗ്യരായ വെണ്ടർമാർക്ക് UPI-ലിങ്ക്ഡ് റുപേ ക്രെഡിറ്റ് കാർഡുകളും ഇത് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.

• 2030 മാർച്ച് വരെ ദീർഘിപ്പിച്ച വായ്പാ കാലാവധിയും ആകെ ₹7,332 കോടി വിഹിതവും നൽകി അടുത്തിടെ പുനഃക്രമീകരിച്ച ഈ പദ്ധതി, 50 ലക്ഷം പുതിയവ ഉൾപ്പെടെ 1.15 കോടി തെരുവ് കച്ചവടക്കാർക്ക് പ്രയോജനം ചെയ്യാനാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

• 2025 ഡിസംബർ വരെ, 1.46 കോടിയിലധികം വായ്പകൾ അനുവദിച്ചു, സാമ്പത്തിക ഉൾപ്പെടുത്തലിലൂടെയും ഔപചാരിക അംഗീകാരത്തിലൂടെയും നഗര തെരുവ് കച്ചവടക്കാരെ ഗണ്യമായി ശാക്തീകരിക്കുന്നു.

സ്റ്റാൻഡ്-അപ്പ് ഇന്ത്യ പദ്ധതി

ഇന്ത്യയിലുടനീളം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു തരംഗത്തിന് തിരികൊളുത്തി, പട്ടികജാതി (എസ്‌സി), പട്ടികവർഗ (എസ്‌ടി) സമൂഹങ്ങളിലെ സ്ത്രീകളെയും വ്യക്തികളെയും അവരുടെ ധീരമായ ആശയങ്ങൾ അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിക്കുന്ന ബിസിനസുകളാക്കി മാറ്റാൻ ശാക്തീകരിക്കുന്നു. ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ് ആരംഭിച്ച ഈ സംരംഭം, ഉൽപ്പാദനം, സേവനങ്ങൾ, വ്യാപാരം, അല്ലെങ്കിൽ കാർഷിക അനുബന്ധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയിൽ സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നതിന് ബാങ്ക് വായ്പകൾ എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാക്കുന്നു. സമർപ്പിത സാമ്പത്തിക പിന്തുണ നൽകുകയും വായ്പയിലേക്കുള്ള വാതിലുകൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെ, സ്റ്റാൻഡ്-അപ്പ് ഇന്ത്യ സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾക്ക് ധനസഹായം നൽകുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത് - ഇത് സ്വപ്നങ്ങൾക്ക് ഇന്ധനം നൽകുന്നു, തൊഴിലവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യം കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നു, അടിസ്ഥാനപരമായി എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വളർച്ചയ്ക്ക് നേതൃത്വം നൽകുന്നു. ഇതിന്റെ ചില പ്രധാന സവിശേഷതകളിൽ ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു:

• സ്ത്രീകൾക്ക് ₹10 ലക്ഷം മുതൽ ₹1 കോടി വരെയുള്ള വായ്പകൾ പ്രാപ്യമാകാൻ  കഴിയും, തിരിച്ചടവിന് 7 വർഷം വരെ (മൊറട്ടോറിയം കാലയളവ് ഉൾപ്പെടെ), ഇത് സ്വതന്ത്രമായി ഒരു ബിസിനസ്സ് ആരംഭിക്കുന്നതിനോ വളർത്തുന്നതിനോ എളുപ്പമാക്കുന്നു.
• ഓരോ ബാങ്ക് ശാഖയും ഒരു വനിതാ വായ്പക്കാരന് കുറഞ്ഞത് ഒരു ലോൺ സ്ലോട്ട് റിസർവ് ചെയ്യുന്നു.
• സ്റ്റാൻഡ്-അപ്പ് ഇന്ത്യ പോർട്ടലിലൂടെ, അപേക്ഷകളിൽ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം, പരിശീലനത്തിലേക്കുള്ള ലിങ്കുകൾ, മെന്റർഷിപ്പ് എന്നിവ സ്ത്രീകൾക്ക് ലഭിക്കുന്നു, ഇത് അവരെ തൊഴിൽ സ്രഷ്ടാക്കളാകാൻ സഹായിക്കുന്നു, സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യം നേടുന്നു, സംരംഭകത്വത്തിലെ ലിംഗ വിടവുകൾ കുറയ്ക്കുന്നു.

ഉപസംഹാരം: എല്ലാവർക്കും മുന്നോട്ടുള്ള ഒരു പാത

ഇന്ത്യയുടെ സ്ത്രീകൾ നയിക്കുന്ന വികസന ഗാഥ സമ്പാദ്യത്തിൽ നിന്ന് സംരംഭത്തിലേക്കും, മേഖലകളിൽ നിന്ന് വിപണികളിലേക്കും, ഗുണഭോക്താക്കളിൽ നിന്ന് നേതാക്കളിലേക്കും മാറിയിരിക്കുന്നു. സുകന്യ സമൃദ്ധി യോജന, നമോ ഡ്രോൺ ദീദി, DAY-NRLM, പ്രധാനമന്ത്രി ജൻ ധൻ യോജന, പ്രധാനമന്ത്രി മുദ്ര യോജന, വുമണിയ ഇനിഷ്യേറ്റീവ് തുടങ്ങിയ പദ്ധതികൾ സ്ത്രീകൾക്ക് വായ്പ, സാങ്കേതികവിദ്യ, കഴിവുകൾ, വിപണികൾ എന്നിവ അന്തസ്സോടെയും എളുപ്പത്തിലും പ്രാപ്യമാകുന്ന തരത്തിൽ സാമ്പത്തിക ഭൂമികയെ മൊത്തത്തിൽ പരിവർത്തനം ചെയ്തു.

ഇന്ന് ദശലക്ഷക്കണക്കിന് സ്ത്രീകൾ വരുമാനക്കാർ മാത്രമല്ല, കൃഷിയിടങ്ങളുടെയും സംരംഭങ്ങളുടെയും സ്വന്തം ഭാവികളുടെയും ഉടമകളാണ്. അവർ ഡ്രോണുകൾ പറത്തുകയും ​ഗവൺമെന്റിന്റെ മന്ത്രാലയങ്ങൾക്കും, സമൂഹ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും വിതരണം നടത്തുകയും, ശക്തമായ ഒരു സ്ഥാനത്ത് നിന്ന് ഗാർഹിക അഭിവൃദ്ധി കെട്ടിപ്പടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

വികസിത് ഭാരത് ഈ അടിത്തറയിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത് - ഇവിടെ ഓരോ സ്ത്രീയും സ്വന്തം അഭിവൃദ്ധിയുടെ ശിൽപിയാണ്, അവിടെ അവളുടെ വിജയം ഒരു അപവാദമോ അഭിലാഷമോ അല്ല, മറിച്ച് പ്രതീക്ഷയാണ്.

സ്ത്രീകളുടെ സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക എന്നത് ഇന്ത്യയുടെ ഭാവിയെ പരിപോഷിപ്പിക്കുന്നു.

References:
Press Information Bureau:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2149728https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227542&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2214504&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2070029&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2100642&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2040878&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1703147&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2215001&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1891303&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2186643&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201284&reg=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2160547&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2119781&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2069170&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206995&reg=3&lang=1

Ministry of Rural Development:

https://lakhpatididi.gov.in/bn/how-do-i-become-a-lakhpati-didi/

https://lakhpatididi.gov.in/about-lakhpati-didi/

Ministry of Finance:

https://www.myscheme.gov.in/schemes/sui

https://www.standupmitra.in/Home/SUISchemes

https://www.pmjdy.gov.in/account

https://www.mudra.org.in/

Click here to see pdf 

***

SK