पत्र सूचना कार्यालय

મુખ્ય મુદ્દાઓ

પરિચય

ઉત્પાદન એ ભારતના અર્થતંત્રનો મૂળભૂત આધારસ્તંભ છે, જે GDP માં આશરે 16-17 ટકા યોગદાન આપે છે અને 27 મિલિયનથી વધુ કામદારોને રોજગારી આપે છે. જેમ જેમ દેશ 2047 સુધીમાં $3.7 ટ્રિલિયન અર્થતંત્રથી $30-35 ટ્રિલિયન અર્થતંત્ર તરફ આગળ વધી રહ્યો છે, તેમ તેમ ઉત્પાદન એક મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે તેવી અપેક્ષા છે, જેનો GDPમાં હિસ્સો ઓછામાં ઓછો 25 ટકા સુધી વધશે.

આ સંદર્ભમાં, ભારતની ઉત્પાદન વ્યૂહરચના સંકલિત ઉત્પાદન કેન્દ્રોના વિકાસ પર વધુને વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે; આ અવકાશી ઇકોસિસ્ટમ છે જે ભૌતિક માળખાકીય સુવિધાઓ, નિયમનકારી સહાય, વહેંચાયેલ સુવિધાઓ અને કનેક્ટિવિટીને જોડે છે. આ કેન્દ્રો મોટા પાયે ઉત્પાદનને ટેકો આપવા, વ્યવહાર ખર્ચ ઘટાડવા અને લાંબા ગાળાની ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રચાયેલ છે, જેનાથી સ્થાનિક અને વૈશ્વિક ઉત્પાદન નેટવર્કમાં ભારતની સ્થિતિ મજબૂત બને છે.

બદલાતા વૈશ્વિક સંદર્ભમાં ઉત્પાદન કેન્દ્રો

આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે વૈશ્વિક ઉત્પાદન માળખાકીય પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે; સ્પર્ધાત્મકતા હવે ઓછા ખર્ચે ઉત્પાદન દ્વારા ઓછી, પરંતુ વિશ્વસનીયતા, સુગમતા અને વ્યૂહાત્મક આવશ્યકતાઓ દ્વારા વધુ નક્કી થાય છે. જેમ જેમ ઉત્પાદન પ્રક્રિયાઓ વધુ ટેકનોલોજી-આધારિત અને સિસ્ટમ-આધારિત બનતી જાય છે, તેમ તેમ સ્થિર અને સંકલિત ઉત્પાદન વાતાવરણમાં કાર્ય કરવાની ક્ષમતા લાંબા ગાળાની ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતા જાળવવા માટે એક મુખ્ય પરિબળ તરીકે ઉભરી આવી છે.

જે દેશો સ્થિર ઉત્પાદન વાતાવરણ પૂરું પાડવા સક્ષમ છે - શ્રેષ્ઠ માળખાગત સુવિધાઓ, લોજિસ્ટિક્સ, કુશળતા અને સંસ્થાકીય સંકલન દ્વારા સમર્થિત - તેઓ લાંબા ગાળા માટે ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિઓ ટકાવી રાખવા અને ઉત્પાદન ઓર્ડર જાળવી રાખવા માટે વધુ સારી સ્થિતિમાં છે.

આ વૈશ્વિક પરિવર્તન અને ચાલુ ઔદ્યોગિક ગતિને ઉચ્ચ-ટેકનોલોજી ઉત્પાદન તરફના પગલા અને GVCsમાં વ્યૂહાત્મક આવશ્યકતાઓ પર વધતા ભાર દ્વારા મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે. જેમ જેમ ઉત્પાદન વધુને વધુ ટેકનોલોજી-સઘન અને સિસ્ટમ-આધારિત બનતું જાય છે, તે તૈયારી, ઉત્પાદકતા અને સ્કેલ પર કાર્ય કરવાની ક્ષમતાના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. ઉત્પાદન કેન્દ્રો, જે વહેંચાયેલ માળખાકીય સુવિધાઓ, સપ્લાય ચેઇન લિંકેજ અને લોજિસ્ટિક્સ કનેક્ટિવિટી સાથે સંકલિત ઇકોસિસ્ટમ પ્રદાન કરે છે, કંપનીઓને સ્કેલ પર કાર્ય કરવા, મૂલ્ય શૃંખલાને ઉપર ખસેડવા અને વૈશ્વિક ઉત્પાદન નેટવર્ક્સમાં વધુ અસરકારક રીતે એકીકૃત થવા સક્ષમ બનાવે છે.

ભારતની ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન દિશા

ભારતના માળખાકીય અભિગમમાં માળખાકીય પરિવર્તન આવ્યું છે, જે પ્રોજેક્ટ-સ્તરના અમલીકરણથી સિસ્ટમ-સ્તરના આયોજન તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આવા સિસ્ટમ-સ્તરના આયોજન અવરોધો ઘટાડીને, લોજિસ્ટિક્સ કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરીને અને સમયસર અમલીકરણને ટેકો આપીને ઉત્પાદન કેન્દ્રોની અસરકારકતાને સીધી રીતે વધારે છે.

વૈશ્વિક રોકાણ વલણો ભારતને પસંદગીના ઉત્પાદન સ્થળ તરીકે વધુને વધુ ઓળખી રહ્યા છે. આ દેશ હાલમાં વિશ્વભરમાં ત્રીજા ક્રમનું સૌથી વધુ માંગવામાં આવતું ઉત્પાદન સ્થળ છે. તે જ સમયે, ઉત્પાદનનું માળખું પણ વિકસિત થઈ રહ્યું છે, જેમાં મધ્યમ અને ઉચ્ચ-તકનીકી પ્રવૃત્તિઓ કુલ ઉત્પાદન મૂલ્યના 46.3% હિસ્સો ધરાવે છે, જે વધુ સુસંસ્કૃત ઔદ્યોગિક માળખાં તરફ ધીમે ધીમે પરિવર્તન સૂચવે છે.

ભારતનું ઉત્પાદન કેન્દ્ર લેન્ડસ્કેપ

દેશભરમાં ઉત્પાદન કેન્દ્રનું લેન્ડસ્કેપ બહુ-સ્તરીય ઇકોસિસ્ટમમાં વિકસિત થયું છે, જે સ્કેલ, ક્ષેત્રીય જરૂરિયાતો અને અવકાશી આયોજનમાં તફાવત દર્શાવે છે. એક જ મોડેલને અનુસરવાને બદલે, નીતિગત હસ્તક્ષેપોએ ઉત્પાદન કેન્દ્રોના વિવિધ સ્વરૂપોને ટેકો આપ્યો છે. આજે ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં મોટા સંકલિત ઉદ્યાનો, ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ ઇકોસિસ્ટમ, MSME ક્લસ્ટર અને કોરિડોર-લિંક્ડ ઔદ્યોગિક નોડ્સનો સમાવેશ થાય છે, જે દરેક ચોક્કસ ઉત્પાદન, લોજિસ્ટિક્સ અને મૂલ્ય-સાંકળની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે રચાયેલ છે.

મોટા સંકલિત ઉત્પાદન કેન્દ્રો

આ માસ્ટર-પ્લાન્ડેડ ઔદ્યોગિક ઝોન છે જેમાં પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર છે જે એન્કર ઉત્પાદકો અને તેમના સપ્લાયર ઇકોસિસ્ટમને એક જ સ્થાને હોસ્ટ કરે છે. તેઓ શેર કરેલ ઉપયોગિતાઓ, લોજિસ્ટિક્સ અને સપોર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રદાન કરે છે, જે ઝડપી પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ અને સ્કેલના અર્થતંત્રને સક્ષમ બનાવે છે. આ પાર્ક મલ્ટી સેક્ટર અથવા સેક્ટર-એન્કર્ડ હોઈ શકે છે અને સ્વતંત્ર રીતે અથવા ઔદ્યોગિક કોરિડોરની અંદર વિકસિત કરી શકાય છે.

રાષ્ટ્રીય ઔદ્યોગિક કોરિડોર વિકાસ કાર્યક્રમ (NICDP) એ એક પરિવર્તનશીલ પહેલ છે જે સમગ્ર ભારતમાં ગ્રીનફિલ્ડ ઔદ્યોગિક સ્માર્ટ શહેરો સ્થાપિત કરવા માટે રચાયેલ છે, જે દેશને વૈશ્વિક ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરે છે. અત્યાર સુધીમાં, ભારત સરકાર દ્વારા 20 ઔદ્યોગિક સ્માર્ટ શહેરોને મંજૂરી આપવામાં આવી છે જે 7 ઔદ્યોગિક કોરિડોર અને 13 રાજ્યોને આવરી લે છે. આમાંથી, 4 ઔદ્યોગિક સ્માર્ટ શહેરો છે જેમાં ધોલેરા (ગુજરાત), શેન્દ્ર-બિડકીન (મહારાષ્ટ્ર), ગ્રેટર નોઈડા (ઉત્તર પ્રદેશ) ખાતે સંકલિત ઔદ્યોગિક ટાઉનશીપ અને વિક્રમ ખાતે સંકલિત ઔદ્યોગિક ટાઉનશીપનો સમાવેશ થાય છે. ઉજ્જૈન (મધ્યપ્રદેશ) નજીક ઉદ્યોગપુરીનું કામ પૂર્ણ થઈ ગયું છે અને અન્ય 16 વિકાસના વિવિધ તબક્કાઓ હેઠળ છે. આ ઔદ્યોગિક નોડ્સ પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને મલ્ટિમોડલ કનેક્ટિવિટી સાથે વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે.

પીએમ મિત્ર ( પ્રધાનમંત્રી મેગા ઇન્ટિગ્રેટેડ ટેક્સટાઇલ રિજન એન્ડ એપેરલ) ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇન માટે તૈયાર કરાયેલા મોટા ઇન્ટિગ્રેટેડ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે એક જ પાર્ક ફ્રેમવર્કમાં પ્રોસેસિંગ, મેન્યુફેક્ચરિંગ, લોજિસ્ટિક્સ અને સામાન્ય સુવિધાઓને જોડે છે. આ પાર્કની જાહેરાત સાત રાજ્યોમાં કરવામાં આવી છે, જેમાં તમિલનાડુ, તેલંગાણા, ગુજરાત, કર્ણાટક, મધ્યપ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રનો સમાવેશ થાય છે.

ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ્સ

ચોક્કસ ઉત્પાદન ક્ષેત્રોને વિશિષ્ટ અને મૂડી-સઘન માળખાગત સુવિધાઓની જરૂર હોય છે, જે ઇકોસિસ્ટમ-આધારિત ઉત્પાદન કેન્દ્રોને આવશ્યક બનાવે છે. આ કેન્દ્રો સંપૂર્ણ મૂલ્ય શૃંખલાઓને ટેકો આપવા માટે ઉત્પાદન એકમોને સપ્લાયર નેટવર્ક, પરીક્ષણ, નિયમનકારી અને કૌશલ્ય માળખા સાથે એકીકૃત કરે છે.

• બલ્ક ડ્રગ પાર્ક યોજના: આ યોજના ગુજરાત, હિમાચલ પ્રદેશ અને આંધ્રપ્રદેશમાં ત્રણ બલ્ક ડ્રગ પાર્કની સ્થાપનાને સમર્થન આપી રહી છે જેથી વિશ્વ કક્ષાનું શેર્ડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવીને બલ્ક ડ્રગ્સના ઉત્પાદનનો ખર્ચ ઘટાડી શકાય. આ પાર્ક કાર્યક્ષમતા અને પર્યાવરણીય નિયમોનું પાલન સુધારવા માટે સોલવન્ટ રિકવરી પ્લાન્ટ્સ અને શેર્ડ ગંદાપાણી શુદ્ધિકરણ પ્રણાલીઓ સહિતની વહેંચાયેલ સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે.
• સેમિકન્ડક્ટર અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઇકોસિસ્ટમને સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કમ્પોનન્ટ્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ સ્કીમ (ECMS) 2.0 હેઠળ સમર્થન આપવામાં આવે છે, જેમાં ફેબ્રિકેશન, એસેમ્બલી, પેકેજિંગ અને પરીક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. આ હબ મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાને મજબૂત કરવા અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓ સાથે એકીકરણ સુધારવા માટે રચાયેલ છે.
• બાયોફાર્મા શક્તિ (જ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને નવીનતા દ્વારા આરોગ્યસંભાળમાં પ્રગતિ માટેની વ્યૂહરચના)ની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જેમાં ભારતને વૈશ્વિક બાયોફાર્મા ઉત્પાદન હબ તરીકે વિકસાવવા માટે આગામી 5 વર્ષમાં ₹10,000 કરોડનો ખર્ચ થશે.

સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSME) ઉત્પાદન ક્લસ્ટરો

સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) ભારતના ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે, જે પ્રાદેશિક સ્તરે ઉત્પાદન કેન્દ્રો માટે નોંધપાત્ર અસરો ધરાવે છે. MSMEs ઉત્પાદન ઉત્પાદનમાં 35.4% હિસ્સો ધરાવે છે, નિકાસમાં 48.58% ફાળો આપે છે અને GDPમાં 31.1% ઉત્પન્ન કરે છે, જે ભારતના ઔદ્યોગિક અર્થતંત્રમાં તેમની નોંધપાત્ર ભૂમિકાને પ્રકાશિત કરે છે.

MSME ક્ષેત્રમાં 7.47 કરોડથી વધુ સાહસો છે અને 32.82 કરોડથી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે, જે તેને કૃષિ પછી રોજગારનો બીજો સૌથી મોટો સ્ત્રોત બનાવે છે. આટલા મોટા પાયે, MSME ઉત્પાદન કેન્દ્રોના વિકાસમાં કેન્દ્રિય ભૂમિકા ભજવે છે, ખાસ કરીને ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરોમાં, જ્યાં ક્લસ્ટરો ઘણીવાર વહેંચાયેલ કુશળતા, સ્થાનિક સપ્લાયર નેટવર્ક અને ખર્ચ લાભોની આસપાસ રચાય છે.

• માઇક્રો અને સ્મોલ એન્ટરપ્રાઇઝિસ - ક્લસ્ટર ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (MSE-CDP) MSME ક્લસ્ટરોમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સર્જન, કોમન ફેસિલિટી સેન્ટર્સ (CFCs) અને ટેકનોલોજી અપગ્રેડેશનને સમર્થન આપે છે. MSE-CDP હેઠળ, કુલ 580 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાં 227 કોમન ફેસિલિટી સેન્ટર્સ (CFCs) અને 353 ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ (ID) પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
• ઇન્ડિયા ઇન્ડસ્ટ્રિયલ લેન્ડ બેંક (IILB) દેશભરમાં ઔદ્યોગિક વસાહતો, ક્લસ્ટરો, ઉદ્યાનો અને ઝોનનો નકશો બનાવે છે.

રાજ્ય ઔદ્યોગિક વિકાસ નિગમો MSME માટે ઔદ્યોગિક વસાહતોનો વિકાસ અને સંચાલન કરે છે.

કોરિડોર-લિંક્ડ ઔદ્યોગિક હબ

આ હબ મોડેલ્સને પૂરક બનાવે છે કોરિડોર-સક્ષમ ઔદ્યોગિક પ્રદેશો, જે એકલ ઉત્પાદન એકમો તરીકે કાર્ય કરવાને બદલે, વ્યાપક ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમના ભાગ રૂપે અવકાશી એકીકરણ અને લોજિસ્ટિક્સ કાર્યક્ષમતા પર ભાર મૂકે છે. આ કોરિડોર ટ્રંક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ફ્રેઇટ કનેક્ટિવિટી અને મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સ પ્રદાન કરે છે, જે મોટા પાયે ઔદ્યોગિક એકાગ્રતાને સક્ષમ બનાવે છે.

દિલ્હી-મુંબઈ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર (DMIC), ચેન્નાઈ-બેંગલુરુ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર (CBIC), અમૃતસર-કોલકાતા ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર (AKIC), અને વિઝાગ ચેન્નાઈ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર (VCIC) જેવા ઔદ્યોગિક કોરિડોર કનેક્ટિવિટીમાં સુધારો કરીને અને પ્રદેશોમાં સંકલિત આયોજનને સરળ બનાવીને ઉત્પાદન કેન્દ્રો અને ક્લસ્ટરોને ટેકો આપવા માટે રચાયેલ છે.

રાજ્ય ક્ષમતા અને જમીન પર અમલીકરણ

ઉત્પાદન માળખાગત કેન્દ્રનું એકંદર પ્રદર્શન રાજ્યની જમીન સંપાદન, મુખ્ય માળખાગત સુવિધાઓની જોગવાઈ અને નિયમનકારી મંજૂરીઓની ક્ષમતા દ્વારા નક્કી થાય છે. તેથી, અમલીકરણ અને સંકલનને મજબૂત બનાવવું એ તાજેતરના માળખાગત નીતિ પહેલનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છે.

માળખાગત આયોજન અને ડિલિવરીમાં સંકલન પડકારોનો સામનો કરવા માટે, સરકારે 'પીએમ ગતિ શક્તિ રાષ્ટ્રીય માસ્ટર પ્લાન' શરૂ કર્યો. તે એક સંકલિત પ્લેટફોર્મ છે જે 44 કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને 36 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના માળખાગત ડેટા અને પ્રોજેક્ટ્સને એકસાથે લાવે છે. આ પહેલ પરિવહન, લોજિસ્ટિક્સ અને ઉપયોગિતા માળખાગત સુવિધાઓનું સંકલિત આયોજન સક્ષમ બનાવે છે, જેમાં મલ્ટિમોડલ કનેક્ટિવિટી, લાસ્ટ-માઇલ કનેક્ટિવિટી અને સમયસર અમલીકરણ પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવે છે.

માળખાગત બાંધકામને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે, તાજેતરના વર્ષોમાં જાહેર મૂડી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવામાં આવ્યો છે. સરકારનો મૂડી ખર્ચ નાણાકીય વર્ષ 2014-15માં ₹2 લાખ કરોડથી વધીને ₹12.2 લાખ કરોડ થયો છે, જે 2026-27ના બજેટ અંદાજ મુજબ છે. આ સતત વૃદ્ધિએ ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનો, લોજિસ્ટિક્સ માળખાગત સુવિધાઓ અને નૂર કનેક્ટિવિટી સહિત વિશાળ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ માટે જરૂરી ભૌતિક પાયો મજબૂત બનાવ્યો છે.

પ્રોજેક્ટ તૈયારી અને અમલીકરણ ક્ષમતાઓને સુધારવા માટે સંસ્થાકીય પદ્ધતિઓ પણ રજૂ કરવામાં આવી છે. ઇન્ડિયા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ ડેવલપમેન્ટ ફંડ (IIPDF) બેંકેબલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ વિકસાવવા અને મજબૂત પ્રોજેક્ટ પાઇપલાઇન બનાવવામાં મદદ કરવા માટે ટ્રાન્ઝેક્શન સલાહકારોને ભંડોળ આપીને કેન્દ્ર અને રાજ્ય સત્તાવાળાઓને ટેકો આપે છે. વધુમાં, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડિલિવરી માટે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને કેન્દ્રીય મંત્રાલયો/વિભાગોની સંસ્થાકીય તૈયારીનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે નેશનલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સક્ષમતા સૂચકાંક (NIEI) વિકસાવવામાં આવ્યો છે.

આ પગલાંથી ઉત્પાદન કેન્દ્રો માટે સક્ષમ વાતાવરણમાં સુધારો થયો છે. દેશભરમાં રાજ્ય-સ્તરીય પહેલ વિવિધ ક્ષેત્રો અને પ્રદેશોમાં ઉત્પાદન કેન્દ્રોના વિકાસનું પ્રદર્શન કરે છે:

• ઉત્તર પ્રદેશ સંરક્ષણ અને એરોસ્પેસ ઉત્પાદનને ટેકો આપવા માટે અલીગઢ, આગ્રા, ચિત્રકૂટ, ઝાંસી, કાનપુર અને લખનૌ સહિત છ હબમાં સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક કોરિડોર વિકસાવી રહ્યું છે.
• 'એશિયાના ડેટ્રોઇટ' તરીકે પણ ઓળખાતા તમિલનાડુએ સમર્પિત ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનો અને લોજિસ્ટિક્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા સમર્થિત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઓટોમોબાઇલ ઉત્પાદન ક્લસ્ટરોનો વિસ્તાર કર્યો છે.
• ગુજરાત મોટા પાયે ઉત્પાદન રોકાણોને આકર્ષવા માટે ઔદ્યોગિક વસાહતો અને બંદર-સંલગ્ન ઉત્પાદન કેન્દ્રોનો ઉપયોગ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

દરમિયાન, દિલ્હી-મુંબઈ ઔદ્યોગિક કોરિડોર અને ચેન્નાઈ-બેંગલુરુ ઔદ્યોગિક કોરિડોર સહિત અન્ય ઔદ્યોગિક કોરિડોર, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે વધુ સંકલિત અમલીકરણ દર્શાવે છે; આ કોરિડોરમાં ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો સંયુક્ત સંસ્થાકીય માળખા અને તબક્કાવાર માળખાગત જોગવાઈ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યા છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હબ માટે નીતિ સહાય અને બજેટ જાહેરાતો

તાજેતરના વર્ષોમાં, નીતિ માળખાએ સંકલિત માળખાગત ઉત્પાદન નિર્માણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. તે સ્વીકારે છે કે સતત ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતા ફક્ત કંપની-સ્તરના પગલાં પર જ નહીં, પરંતુ માળખાગત સુવિધાઓ, સંકલન અને અમલીકરણ પર આધારિત છે.

આ વ્યૂહાત્મક અભિગમ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન મિશન, PM-MITRA પાર્ક્સ, PM- ગતિ શક્તિ, ડિજિટલ જાહેર પ્લેટફોર્મ (જેમ કે ULIPs), ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ ક્ષમતા-નિર્માણ પગલાં અને ઔદ્યોગિક કોરિડોર, ઉદ્યાનો અને ક્લસ્ટરોના વિકાસ જેવી મિશન-લક્ષી પહેલોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ પહેલ ભૌતિક માળખાગત સુવિધાને સંસ્થાકીય સમર્થન સાથે જોડે છે. એકસાથે, આ પગલાં લોજિસ્ટિકલ અવરોધો, ધિરાણ વિલંબ અને સંકલનના અભાવને ઘટાડવાનો હેતુ ધરાવે છે જેણે અગાઉ ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતાને મર્યાદિત કરી હતી.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 ઉત્પાદન ઉદ્યાનો, વહેંચાયેલ સુવિધાઓ અને સુધારેલ કનેક્ટિવિટી માટે કેન્દ્રિત સમર્થન પ્રદાન કરીને માળખાગત ઉત્પાદનને આગળ વધારવાનો પાયો નાખે છે. બજેટ ઉત્પાદન માટે 'હબ-આધારિત' અભિગમને વધુ મજબૂત બનાવે છે, જેમાં સ્કેલ, વિશ્વસનીયતા અને મૂલ્ય શૃંખલાઓ વચ્ચે મજબૂત જોડાણો પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

જેમ જેમ ભારત 2047 સુધીમાં 'વિકસિત ભારત' બનવાના તેના ધ્યેય તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ તેમ સતત આર્થિક વિકાસ અને રોજગાર સર્જનને આગળ વધારવામાં ઉત્પાદન મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે તેવી અપેક્ષા છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ અને કેન્દ્રીય બજેટ માળખાગત વિકાસ અને સંકલિત ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવવામાં નીતિગત સમર્થન અને જાહેર રોકાણના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે.

આ વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય ઘટક ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરો પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો છે, જ્યાં ઉત્પાદન કેન્દ્રો ખર્ચ લાભો, સ્થાનિક કુશળતા અને સુધારેલ કનેક્ટિવિટીનો લાભ મેળવે છે. સંકલિત સરકારી નીતિઓ અને માળખાગત વિકાસ દ્વારા સમર્થિત આ ક્ષેત્રો પર સતત ભાર મૂકવો - ઉત્પાદન-આગેવાની હેઠળની વૃદ્ધિ વ્યાપક, મજબૂત અને ભારતના લાંબા ગાળાના વિકાસ લક્ષ્યો સાથે સુસંગત છે તેની ખાતરી કરવા માટે જરૂરી રહેશે.

સંદર્ભ

આર્થિક સર્વેક્ષણ

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

યુનિડો

https://www.unido.org/sites/default/files/unido-publications/2024-11/IID%20Policy%20Brief%2015%20-%20Manufacturing-led%20growth.pdf

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2114840&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1734169&reg=3&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/183/AU3656_lSj6wd.pdf?source=pqals#:~:text=1.97%20lakh%20crore%20to%20enhance,been%20placed%20at%20Annexure%20I

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2081537&reg=3&lang=2

નાણા મંત્રાલય:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219990&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221443

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2219991&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2221458&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219992&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219984&reg=20&lang=1

ડીપીઆઈઆઈટી

https://www.dpiit.gov.in/offerings/schemes-and-services/details/industrial-corridors-YjM2UDNtQWa

https://pmgatishakti.gov.in/pmgatishakti/login#:~:text=The%20National%20Master%20Plan%20will,terms%20of%20time%20and%20cost.&text=Individual%20Ministries%20and%20Departments%20often,coordination%20of%20work%20between%20them.&text=The%20plan%20will%20provide%20the,visibility%20to%20the%20executing%20agency.&text=All%20Ministries%20and%20Departments%20will,and%20updating%20the%20master%20plan .

શિક્ષણ મંત્રાલય, NIOS

https://nios.ac.in/media/documents/SrSec318NEW/318_Learner_guide_eng/318_LG_E_L29.pdf

ગુજરાત રાજ્ય સરકાર

https://www.vibrantgujarat.com/invest-gujarat

તમિલનાડુ રાજ્ય સરકાર

https://spc.tn.gov.in/wp-content/uploads/TN_AUTOMOTIVE_FUTURE.pdf

ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય સરકાર

https://invest.up.gov.in/defence-aerospace-sector/

આઈબીઈએફ

https://www.ibef.org/industry/manufacturing-sector-india

https://www.ibef.org/government-schemes/pm-gati-shakti-yojana

https://www.ibef.org/blogs/changing-india-s-industrial-environment-an-overview-of-the-national-industrial-corridor-development-programme-nicdp

ગૃહ અને શહેરી બાબતો મંત્રાલય

https://pmay-urban.gov.in/uploads/guidelines/Operational-Guidelines-of-PMAY-U-2.pdf#:~:text=(SLNA)%20Nodal%20Agency%20designated%20by%20the%20State/UT,between%20developments%2C%20commonly%20provided%20by%20local%20governments

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221522&reg=3&lang=1

સૂક્ષ્મ , લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982305&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1911134&reg=3&lang=2

ઇન્ડિયન ઇન્ડસ્ટ્રિયલ લેન્ડ બેંક

https://indiaindustriallandbank.gov.in/exploreParkરિપોર્ટ

નીતિ આયોગ

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2025-04/India_Hand_Power_Tools_Sector_Report.pdf

એનઆઈસીડીસી

https://www.nicdc.in/projects/4-projects-developed/integrated-industrial-township-vikram-udyogpuri

કાપડ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2117663&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2205530&reg=3&lang=2

રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2224376&reg=3&lang=2

કાઉન્સિલ ઓફ સ્ટેટ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (COSIDICI)

https://www.cosidici.com/

PDFમાં જુઓ

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com