पत्र सूचना कार्यालय

હાઇલાઇટ્સ

પરિચય

વસ્તી ગણતરી એ દેશ અથવા નિયુક્ત વિસ્તારમાં રહેતા તમામ વ્યક્તિઓ પર વસ્તી વિષયક, સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક ડેટા એકત્રિત કરવાની, સંકલિત કરવાની, વિશ્લેષણ કરવાની અને પ્રસારિત કરવાની પ્રક્રિયા છે. વસ્તી ગણતરી દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલી વિશાળ માહિતી તેને આયોજકો, વહીવટકર્તાઓ, સંશોધકો અને અન્ય ડેટા વપરાશકર્તાઓ માટે ડેટાનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત બનાવે છે. વસ્તી ગણતરી શાસન માટે એક મહત્વપૂર્ણ પાયા તરીકે કામ કરે છે, જે રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક ક્ષેત્રોમાં જાણકાર નિર્ણય લેવા સક્ષમ બનાવે છે. વસ્તી ગણતરી ડેટા નીતિનિર્માણને સક્ષમ બનાવે છે જે સમાવિષ્ટ અને લક્ષ્યાંકિત હોય છે, અને જે વસ્તીની વિવિધ જરૂરિયાતોને પ્રતિભાવ આપે છે.

દેશમાં વસ્તી ગણતરીનો સૌથી પહેલો ઉલ્લેખ કૌટિલ્યના "અર્થશાસ્ત્ર" (321-296 બીસીઇ) અને બાદમાં સમ્રાટ અકબરના સમયમાં અબુલ ફઝલના "આઈન-એ-અકબરી"માં જોવા મળે છે. ભારતમાં પ્રથમ આધુનિક વસ્તી ગણતરી 1865 અને 1872ની વચ્ચે હાથ ધરવામાં આવી હતી, જોકે તે બધા પ્રદેશોમાં એક સાથે નહોતી. ભારતે તેની પ્રથમ એક સાથે વસ્તી ગણતરી 1881માં હાથ ધરી હતી. ત્યારથી, ભારતીય વસ્તી ગણતરીએ દર 10 વર્ષે મોટા અભિયાનો દ્વારા વસ્તીના વિવિધ પાસાઓ પર વિશ્વસનીય અને સમય-પરીક્ષિત ડેટા પ્રદાન કર્યો છે. દરેક અનુગામી વસ્તી ગણતરીએ વસ્તીને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે તેની પદ્ધતિઓને સુધારી છે, કવરેજનો વિસ્તાર કર્યો છે અને પ્રશ્નોમાં ફેરફાર કર્યા છે.

2027ની વસ્તી ગણતરી ભારતીય વસ્તી ગણતરી શ્રેણીમાં 16મી અને સ્વતંત્રતા પછીની 8મી હશે. તે વિશ્વની સૌથી મોટી વસ્તી ગણતરી ઝુંબેશ હશે અને ડિજિટલ એકીકરણ, મજબૂત ડેટા સુરક્ષા અને સુવ્યવસ્થિત પ્રક્રિયાઓ સાથે એક મોટું પગલું ભરશે, જે પુરાવા-આધારિત નીતિનિર્માણને મજબૂત બનાવશે. તેમાં ઘણી નવી અને અનન્ય સુવિધાઓ સામેલ છે, જેમ કે મોબાઇલ-આધારિત ડેટા સંગ્રહ, વસ્તી ગણતરી વ્યવસ્થાપન અને દેખરેખ પ્રણાલી (CMMS) પોર્ટલ દ્વારા વાસ્તવિક સમયની દેખરેખ, વૈકલ્પિક સ્વ-ગણતરી સુવિધા અને ભૂ-સંદર્ભિત અધિકારક્ષેત્રોનો વ્યાપક ઉપયોગ. વસ્તી ગણતરી તબક્કા દરમિયાન એક વ્યાપક જાતિ ગણતરી હાથ ધરવામાં આવશે.

અદ્યતન ડિજિટલ સાધનોની મદદથી આ ઝુંબેશનો હેતુ ઝડપી, વધુ સચોટ અને વિગતવાર ડેટા પ્રદાન કરવાનો છે, સાથે સાથે ડેટા સુરક્ષા અને જાહેર ભાગીદારીના ઉચ્ચતમ ધોરણોને પણ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

2027ની વસ્તી ગણતરી માટે સંસ્થાકીય અને કાનૂની માળખું

વસ્તી ગણતરી 2027 એક મજબૂત સંસ્થાકીય અને વહીવટી માળખા પર આધારિત છે જે સમગ્ર દેશમાં એકરૂપતા, વિશ્વસનીયતા અને સુસંગત ડેટા સંગ્રહ પદ્ધતિઓ સુનિશ્ચિત કરે છે. સ્વતંત્રતા પછી, વસ્તી ગણતરી 1948ના વસ્તી ગણતરી અધિનિયમ અને 1990ના વસ્તી ગણતરી નિયમો હેઠળ હાથ ધરવામાં આવી છે, જે એક મજબૂત કાનૂની અને સંસ્થાકીય માળખાને સુનિશ્ચિત કરે છે. વસ્તી ગણતરી બંધારણની સાતમી અનુસૂચિ (ક્રમાંક 69 પર સૂચિબદ્ધ) હેઠળ એક સંઘ સૂચિ વિષય છે. સંઘ સૂચિ વિષય તરીકે, આ પ્રક્રિયા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સંકલિત કરવામાં આવે છે, જ્યારે રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારો સાથે સહયોગથી અમલમાં મૂકવામાં આવે છે, જે વિવિધ પ્રદેશોમાં સરળ અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરે છે.

આ માળખું વ્યક્તિગત ડેટાની કડક ગુપ્તતાની ખાતરી પણ આપે છે, જે જાહેર વિશ્વાસ અને ભાગીદારીને મજબૂત બનાવે છે. વસ્તી ગણતરી કાયદામાં એક મુખ્ય જોગવાઈ, કલમ 15 છે, જે વ્યક્તિઓ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી વ્યક્તિગત માહિતીને સખત ગુપ્ત માને છે. તેને RTI કાયદા હેઠળ જાહેર કરી શકાતી નથી, કોઈપણ કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે ઉપયોગ કરી શકાતી નથી, અથવા કોઈપણ સંસ્થા સાથે શેર કરી શકાતી નથી.

સરકારનો વસ્તી ગણતરી 2027 હાથ ધરવાનો ઇરાદો 16 જૂન, 2025ના રોજ ભારતના ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયો હતો. કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે તેના અમલીકરણ માટે ₹11,718.24 કરોડના નાણાકીય ખર્ચને મંજૂરી આપી છે.

બે-તબક્કાની ગણતરી વ્યૂહરચના અને સંદર્ભ સમયરેખા

દેશભરમાં વ્યાપક અને વ્યવસ્થિત ડેટા સંગ્રહ સુનિશ્ચિત કરવા માટે વસ્તી ગણતરી 2027 બે તબક્કાના ફોર્મેટમાં હાથ ધરવામાં આવશે.

• તબક્કો 1: ઘરયાદી અને ઘર ગણતરી (HLO) એપ્રિલ અને સપ્ટેમ્બર 2026 વચ્ચે સુનિશ્ચિત થયેલ છે. તે દરેક રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં સંબંધિત રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારોની સુવિધા અનુસાર 30 દિવસના સમયગાળા દરમિયાન હાથ ધરવામાં આવશે. ઘરે-ઘરે જઈને HLO માટે 30 દિવસના સમયગાળા પહેલાના 15 દિવસના સમયગાળા દરમિયાન સ્વ-ગણતરીનો વિકલ્પ પણ ઉપલબ્ધ રહેશે. આ તબક્કો ઘરોની સ્થિતિ, સુવિધાઓની ઉપલબ્ધતા અને ઘરોની માલિકીની સંપત્તિઓ વિશે વિગતવાર માહિતી એકત્રિત કરશે; તે આગામી તબક્કા માટે જરૂરી માળખું પણ પ્રદાન કરશે.
• તબક્કો 2: વસ્તી ગણતરી (PE) ફેબ્રુઆરી 2027 માટે સુનિશ્ચિત થયેલ છે, અને તેનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય ઘરોમાં વ્યક્તિઓ સંબંધિત વિગતવાર વસ્તી વિષયક, સામાજિક-આર્થિક, સાંસ્કૃતિક, સ્થળાંતર અને પ્રજનન માહિતી એકત્રિત કરવાનો રહેશે. CCPA દ્વારા નક્કી કર્યા મુજબ, વસ્તી ગણતરીના બીજા તબક્કા દરમિયાન જાતિ ગણતરી પણ હાથ ધરવામાં આવશે. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ લદ્દાખ માટે, અને જમ્મુ અને કાશ્મીર, ઉત્તરાખંડ અને હિમાચલ પ્રદેશ રાજ્યોના બરફથી ઢંકાયેલા (બિન-સમન્વયિત) વિસ્તારો માટે, તબક્કો II સપ્ટેમ્બર 2026 માં હાથ ધરવામાં આવશે. વસ્તી ગણતરીની ચોક્કસ તારીખો અને પૂછવાના પ્રશ્નો યોગ્ય સમયે સૂચિત કરવામાં આવશે.

ઘરયાદી અને ઘર ગણતરી માટેના પ્રશ્નો

સરકારે જાન્યુઆરી 2026માં તબક્કો I (એટલે ​​કે, ઘરયાદીકરણ અને ઘર ગણતરીનો તબક્કો) માટે પ્રશ્નોના વ્યાપક સમૂહને પહેલાથી જ સૂચિત કરી દીધો છે.

વસ્તી ગણતરી 2027 માટે સંદર્ભ તારીખ 1 માર્ચ, 2027ના રોજ 00:00 કલાક નક્કી કરવામાં આવી છે. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ લદ્દાખ, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જમ્મુ અને કાશ્મીરના બરફથી ઢંકાયેલા વિસ્તારો અને હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડ રાજ્યો માટે, સંદર્ભ તારીખ 1 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ 00:00 કલાક હશે. આ બિંદુને 'જનગણના ક્ષણ' પણ કહેવામાં આવે છે.

વસ્તી ગણતરી 2027 ગણતરી પ્રક્રિયાની ચોકસાઈ, કાર્યક્ષમતા, પારદર્શિતા અને ગતિ વધારવા માટે ઘણા મહત્વપૂર્ણ વહીવટી અને તકનીકી સુધારાઓ રજૂ કરશે. આ પહેલ વસ્તી ગણતરી કામગીરીને આધુનિક બનાવશે અને પુરાવા-આધારિત નીતિનિર્માણ માટે વધુ વ્યાપક અને સમયસર વસ્તી વિષયક ડેટા ઉત્પન્ન કરશે.

જાતિ ગણતરી

જાતિ ગણતરી 2027 ભારતીય વસ્તી ગણતરીના મુખ્ય લક્ષણ તરીકે ઉભરી આવી છે. 2011ની વસ્તી ગણતરી સુધી, આ પ્રક્રિયામાં ફક્ત અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)ની વ્યવસ્થિત ગણતરીનો સમાવેશ થતો હતો. જોકે, 30 એપ્રિલ, 2025ના રોજ રાજકીય બાબતોની કેબિનેટ સમિતિના નિર્ણય બાદ, 2027ની વસ્તી ગણતરીમાં પણ જાતિગત વસ્તી ગણતરી હાથ ધરવામાં આવશે.

ડિજિટલ માધ્યમથી પ્રથમ વસ્તી ગણતરી

2027ની વસ્તી ગણતરી ભારતની પ્રથમ ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી હશે, અને સરકારે તેના સફળ અમલીકરણ માટે વ્યાપક તૈયારીઓ શરૂ કરી દીધી છે.

વસ્તી ગણતરી વ્યવસ્થાપન અને દેખરેખ પ્રણાલી (CMMS) પોર્ટલ

આ પ્રયાસોના ભાગ રૂપે, 'જનગણના વ્યવસ્થાપન અને દેખરેખ પ્રણાલી' (CMMS) પોર્ટલ નામનું એક સમર્પિત પોર્ટલ વિકસાવવામાં આવ્યું છે, જે સમગ્ર વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયાનું સંચાલન અને દેખરેખ લગભગ વાસ્તવિક સમયના ધોરણે કરે છે. પેટા-જિલ્લા, જિલ્લા, રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે અધિકારીઓ એકીકૃત ડેશબોર્ડ દ્વારા ગણતરી પ્રગતિ, ક્ષેત્ર પ્રદર્શન અને કામગીરીની તૈયારીને ટ્રેક કરી શકે છે.

હાઉસલિસ્ટિંગ અને હાઉસિંગ સેન્સસ (HLO) મોબાઇલ એપ્લિકેશન

આ એક સુરક્ષિત ઑફલાઇન એપ્લિકેશન છે જેનો ઉપયોગ ગણતરીદારો હાઉસલિસ્ટિંગ ડેટા એકત્રિત કરવા અને અપલોડ કરવા માટે કરી શકે છે. CMMS પોર્ટલ પર નોંધાયેલા લોકો સુધી જ ઍક્સેસ મર્યાદિત રહેશે. તે કાગળકામને દૂર કરીને, ક્ષેત્રમાંથી સીધા સર્વર પર ડેટા મોકલવાની મંજૂરી આપે છે. તે Android અને iOS પ્લેટફોર્મ પર 16 પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં કાર્ય કરશે.

હાઉસલિસ્ટિંગ બ્લોક ક્રિએટર (HLBC) વેબ મેપિંગ એપ્લિકેશન

2027ની વસ્તી ગણતરી માટે બીજી એક નવી પહેલ HLB ક્રિએટર વેબ મેપિંગ એપ્લિકેશન છે, જેનો ઉપયોગ ચાર્જ અધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવશે. આ સેટેલાઇટ છબીનો ઉપયોગ કરીને હાઉસલિસ્ટિંગ બ્લોક બનાવવાની ડિજિટલ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવશે, સમગ્ર દેશમાં સંપૂર્ણ ભૌગોલિક કવરેજ સુનિશ્ચિત કરશે અને કોઈપણ વિસ્તારોને ચૂકી જવાથી અથવા ફરીથી ગણતરી થવાથી અટકાવશે.

સ્વ-ગણતરી પોર્ટલ

ઘર-ઘર ક્ષેત્ર મુલાકાતો પહેલાં વૈકલ્પિક 15-દિવસનો સ્વ-ગણતરી સમયગાળો હશે. સ્વ-ગણતરી પોર્ટલ એક સુરક્ષિત વેબ-આધારિત સુવિધા છે જે પાત્ર ઘરના સભ્યોને ક્ષેત્ર કામગીરી શરૂ થાય તે પહેલાં તેમની ઘરની માહિતી ઑનલાઇન સબમિટ કરવાની મંજૂરી આપે છે. સફળતાપૂર્વક સબમિશન થયા પછી, એક અનન્ય સ્વ-ગણના ID (SE ID) જનરેટ થશે. આ SE ID ગણતરીકર્તા સાથે શેર કરવામાં આવશે, જે માહિતી ચકાસી શકશે.

શક્ય તેટલા ઓછા સમયમાં પૂર્ણ કરવું

ડેટા સંગ્રહથી લઈને પ્રક્રિયા સુધીના દરેક પગલા પર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને, દેશભરમાં વસ્તી ગણતરીનો ડેટા શક્ય તેટલા ઓછા સમયમાં ઉપલબ્ધ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાના પ્રયાસો કરવામાં આવશે. વધુ કાર્યક્ષમ અને કસ્ટમાઇઝ્ડ વિઝ્યુલાઇઝેશન ટૂલ્સ દ્વારા વસ્તી ગણતરીના પરિણામો જાહેર જનતા માટે સુલભ બનાવવાના પ્રયાસો પણ કરવામાં આવશે.

સુગમ પૂર્ણતા માટે વ્યાપક તૈયારી માળખું

જનગણના કામગીરી માટે એક મજબૂત માળખું સુનિશ્ચિત કરવા માટે, બધા વહીવટી એકમોને 1 જાન્યુઆરી, 2026 સુધી સ્થિર કરવામાં આવ્યા છે. વસ્તી ગણતરી પદ્ધતિઓ, ડિજિટલ સાધનો અને તાલીમ પ્રણાલીઓને માન્ય કરવા માટે, નવેમ્બર 2025 માં પ્રથમ તબક્કામાં દેશભરના આશરે 5,000 વસ્તી ગણતરી બ્લોકમાં પૂર્વ-પરીક્ષણ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું.

સંકલન અને દેખરેખને વધુ સુધારવા માટે, જાન્યુઆરી 2026માં મુખ્ય સચિવો, રાજ્ય નોડલ અધિકારીઓ અને વસ્તી ગણતરી અધિકારીઓ સાથે ઉચ્ચ-સ્તરીય બેઠકો યોજાઈ હતી. આ સમય દરમિયાન, જિલ્લા અને ચાર્જ સ્તરે વસ્તી ગણતરી સ્ટાફની નિમણૂકો પણ પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી. વધુમાં, તમામ ક્ષેત્રોમાં કાર્ય પદ્ધતિઓમાં એકરૂપતા જાળવવા માટે, વિગતવાર માર્ગદર્શિકા અને પરિપત્રો સાથે, 19 ભાષાઓમાં વિગતવાર સૂચના માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવામાં આવી છે.

વધુમાં, સતત દેખરેખ અને કાર્યો સમયસર પૂર્ણ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક સમયમર્યાદા કેલેન્ડર વિકસાવવામાં આવ્યું છે. આ વસ્તી ગણતરી કાર્યની એકંદર તૈયારી અને વહીવટી કાર્યક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવશે.

મજબૂત ડેટા સુરક્ષા અને ગોપનીયતા માળખું

દરેક તબક્કે માહિતીની અખંડિતતા અને ગુપ્તતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે 2027ની વસ્તી ગણતરી માટે એક વ્યાપક અને બહુ-સ્તરીય ડેટા સુરક્ષા માળખું સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. આમાં સામેલ છે:

• ડેટા સંગ્રહ, ટ્રાન્સમિશન અને સંગ્રહને આવરી લેતું એન્ડ-ટુ-એન્ડ એન્ક્રિપ્શન, તેમજ અનધિકૃત ઍક્સેસને રોકવા માટે સુરક્ષિત ટ્રાન્સમિશન પ્રોટોકોલ.
• ડેટા 'ક્રિટીકલ ઇન્ફર્મેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર' (CII) તરીકે નિયુક્ત પ્રમાણિત અને સુરક્ષિત ડેટા સેન્ટરોમાં હોસ્ટ કરવામાં આવે છે, જે સુરક્ષાના ઉચ્ચ ધોરણોને સુનિશ્ચિત કરે છે.
• વધુમાં, આ સિસ્ટમો વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત ISO/IEC 27001:2022 ધોરણોનું પાલન કરે છે અને પ્રતિષ્ઠિત એજન્સીઓ દ્વારા નિયમિત સુરક્ષા ઓડિટને આધીન છે.

આ બધા પગલાં મળીને વસ્તી ગણતરી કવાયત માટે એક મજબૂત અને સુરક્ષિત ડેટા ઇકોસિસ્ટમ સુનિશ્ચિત કરે છે.

ક્ષમતા નિર્માણ અને માનવ સંસાધન તૈયારી

માનવ સંસાધન તૈયારી એ વસ્તી ગણતરી 2027નો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે, જેમાં તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણ તરફ નિર્દેશિત વ્યાપક પ્રયાસો છે. આ કવાયતને અસરકારક રીતે પૂર્ણ કરવા માટે, આશરે 3.1 મિલિયન ગણતરીકારો અને સુપરવાઇઝર, તેમજ 100,000 થી વધુ વસ્તી ગણતરી કર્મચારીઓને એકત્ર કરવામાં આવ્યા છે. તેમને જરૂરી કુશળતાથી સજ્જ કરવા માટે, દરેક તબક્કા માટે 80,000 થી વધુ તાલીમ બેચ હાથ ધરવામાં આવી રહી છે, જે તબક્કા-વિશિષ્ટ તાલીમ મોડ્યુલો દ્વારા સમર્થિત છે. આ માળખાગત અભિગમનો હેતુ વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયા દરમિયાન ડેટા ગુણવત્તા, ચોકસાઈ અને કાર્યકારી કાર્યક્ષમતાના ઉચ્ચ ધોરણોને સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

વસ્તી ગણતરી 2027ના સફળ સંચાલન માટે વિવિધ કાર્યો પૂર્ણ કરવા આશરે 550 દિવસ માટે સ્થાનિક સ્તરે આશરે 18,600 તકનીકી કર્મચારીઓને તૈનાત કરવામાં આવશે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, આશરે 1.02 કરોડ માનવ-દિવસ રોજગાર ઉત્પન્ન થશે.

નિષ્કર્ષ: ભાવિ શાસન માટે પાયા તરીકે વસ્તી ગણતરી

વસ્તી ગણતરી શાસનનો આધારસ્તંભ રહે છે, જે જાણકાર નીતિનિર્માણ અને સમાવિષ્ટ વિકાસ માટે વિશ્વસનીય અને વ્યાપક ડેટા પ્રદાન કરે છે. તે વસ્તી વલણોનું સચોટ મૂલ્યાંકન સક્ષમ બનાવે છે અને ખોરાક, પાણી, ઉર્જા અને માળખાગત સુવિધાઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં અસરકારક આયોજન સુનિશ્ચિત કરે છે. સ્થાનિક સ્તરે સૂક્ષ્મ આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરીને, તે સરકારી યોજનાઓના લક્ષિત વિતરણ અને સંસાધનોના શ્રેષ્ઠ ફાળવણીમાં મદદ કરે છે.

આગામી વસ્તી ગણતરી 2027 અપડેટેડ અને વિગતવાર માહિતી પ્રદાન કરીને આ માળખાને વધુ મજબૂત બનાવવાની અપેક્ષા છે. આ વધુ સચોટ, ડેટા-આધારિત આયોજનને ટેકો આપશે અને ઝડપથી બદલાતા સામાજિક-આર્થિક પરિદૃશ્યમાં ઉભરતા પડકારોનો સામનો કરવામાં મદદ કરશે.

સંદર્ભ:

• https://www.facebook.com/pibindia/posts/india-census-2027-the-first-phase-which-involves-house-listing-will-be-conducted/1471522848348842/
• https://www.pmindia.gov.in/en/news_updates/cabinet-approves-scheme-of-conduct-of-census-of-india-2027/
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2197527&reg=1&lang=1
• https://www.pmindia.gov.in/en/news_updates/cabinet-approves-caste-enumeration-in-the-upcoming-census/
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2235470&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2235470&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202989&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202983&reg=3&lang=2

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/NK/GP/JT

`

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com